Bu tədqiqat Richard J. Arnesonun rifah nəzəriyyəsinin subyektivizmdən saf obyektivizmə keçidini, bu dönüşümün paternalizm baxımından doğurduğu nəzəri nəticələri və bu problemləri aradan qaldırmaq üçün təklif edilən şərtli obyektivizm yanaşmasını araşdırır. Şərtli obyektivizm obyektiv olaraq dəyərli nemətlərin fərdin mövcud seçim və arzularından asılı olmayaraq mövcud ola biləcəyini qəbul edən, lakin bu nemətlərin konkret şəxsin rifahına töhfə sayılması üçün həmin şəxsin onları informasiya çatışmazlığı, koqnitiv təhrif və irrasional psixoloji təsirlərdən azad reflektiv düşünmə şəraitində rasional şəkildə rədd etməməsini tələb edən rifah nəzəriyyəsi təklifidir. Xian və Mao Arnesonun uyğunlaşdırılmış seçimlər, yanlış inanclar və prudensial olmayan arzular səbəbilə subyektivist rifah anlayışından imtina etməsinin mühüm əsasları olduğunu qəbul edir; lakin Arnesonun daha sonra subyektiv münasibətlərin rifahda heç bir qurucu rol oynamadığını müdafiə etməsinin sərt paternalizmi məhdudlaşdırmaq üçün kifayət qədər nəzəri resurs saxlamadığını irəli sürür.

Məqalənin əsas töhfəsi bütün obyektiv nemətlər üçün subyektiv təsdiqi zəruri edən güclü təsdiq məhdudiyyəti ilə fərdin baxış bucağını tamamilə kənarlaşdıran saf obyektivizm arasında üçüncü mövqe inkişaf etdirməsidir. Bu mövqedə fərdin bir neməti fəal şəkildə istəməsi şərt deyil; müəyyənedici hədd şəxsin həmin neməti kifayət qədər məlumat və reflektiv düşünmə şəraitində rasional şəkildə rədd edib-etməməsidir. Müəlliflər bu yanaşmanı mənfi təsdiq məhdudiyyəti kimi formullaşdırırlar. Tədqiqat empirik məlumat istehsal etmir; təklifin gücü rifah nəzəriyyəsi, muxtariyyət, paternalizm və distributiv ədalət arasındakı konseptual ardıcıllığı artırmaq iddiasına əsaslanır.

Rifah nəzəriyyəsində əsas sual: Bir insanın həyatını onun üçün yaxşı edən nədir?

Rifah fəlsəfəsində əsas fikir ayrılıqlarından biri insanın həyatının onun üçün yaxşı getməsini nəyin təmin etməsidir. Subyektivist yanaşmalar insanın arzuları, seçimləri və ya müsbət münasibətləri ilə güclü əlaqə qurduğu halda, obyektivist yanaşmalar bəzi şeylərin insan onları istəməsə və ya dəyərli saymasa belə onun üçün yaxşı ola biləcəyini müdafiə edir. Arnesonun düşüncə inkişafı bu iki qütb arasındakı gərginlik üzərində qurulur.

Arnesonun erkən dövründəki “rifah üçün bərabər imkan” yanaşmasında rifah əsasən seçimlərin təmin olunması ilə izah edilir. Buradakı seçimlər adi və ani arzularla məhdudlaşmır; insan tam məlumatlı olduqda, sakit şəkildə düşündükdə və mühakimə səhvlərindən azad olduqda malik olacağı “ideal şəkildə qiymətləndirilmiş” seçimlər mühümdür. Bu quruluş fərdin öz həyatı barədə qiymətləndirməsinə mərkəzi yer verir, eyni zamanda yanlış məlumatdan və ya düşüncəsizlikdən yaranan seçimlərdən yayınmağa çalışır.

Arneson niyə subyektivizmdən saf obyektivizmə yönəldi?

Arnesonun subyektivizmdən uzaqlaşmasının əsasında üç problem dayanır: uyğunlaşdırılmış seçimlər, yanlış inanclar və fərdin öz rifahı ilə bağlı olmayan arzular. Bu problemlər yalnız insanın nə istədiyinə baxmağın onun üçün həqiqətən nəyin yaxşı olduğunu müəyyən etmək üçün etibarlı əsas olmaya biləcəyini göstərir. Xian və Maonun yenidən qurduğu arqumentə görə Arneson bu problemləri yalnız texniki qüsurlar kimi deyil, subyektiv münasibətləri rifahın qurucu əsası edən yanaşmanın daha dərin problemləri kimi qiymətləndirmiş və nəticədə obyektiv siyahı nəzəriyyəsinə yönəlmişdir.

Uyğunlaşdırılmış seçimlər

Uyğunlaşdırılmış seçimlər insanın arzularını yaşadığı məhdudlaşdırıcı və ya ədalətsiz şəraitə uyğun olaraq aşağı səviyyəyə salması problemidir. İnsan uzun müddət ciddi məhrumiyyət, təzyiq və ya imkan çatışmazlığı içində yaşayırsa, daha geniş həyat üfüqünü istəməməyi öyrənə bilər. Belə halda mövcud seçimlərin təmin edilməsini birbaşa rifahla eyniləşdirmək, pis şəraitin insanın gözləntilərini kiçiltməsinin nəticəsini “yaxşı həyat” kimi qiymətləndirmək riski yaradır.

İdeal düşünmə testi bu problemi müəyyən dərəcədə düzəldə bilər: yanlış məlumat və ya mühakimə pozuntusu aradan qaldırıldıqda insan fərqli seçimlərə gələ bilər. Lakin Arnesonun qarşılaşdığı daha çətin sual ədalətsiz şəraitin insanın seçimlərinin formalaşmasını qalıcı şəkildə dəyişdirdiyi və insan ideal düşünmə şəraitində belə həmin məhdud seçimləri qəbul etməyə davam etdiyi hallardır. Belə vəziyyətdə subyektivist nəzəriyyə öz vasitələri ilə düzəldici qərar verə bilmir.

Yanlış inanclar

İkinci problem fərdin öz yaxşılığı barədə yanıla bilməsidir. İnsanın bir həyat planını sərbəst şəkildə seçməsi ilə həmin seçimin həqiqətən onun həyatını yaxşılaşdırması eyni müddəa deyil. Arnesona görə fərdin öz həyatı üzərində suverenliyi onun rifah məsələsində epistemik baxımdan yanılmaz olduğunu göstərmir. Bu fərq subyektiv seçim ilə həqiqi prudensial dəyər arasında məsafə yaradır.

Prudensial olmayan arzular

Üçüncü problem insanların öz yaxşılıqlarından çox-çox kənara uzanan arzulara malik olmasıdır. İnsan başqa insanların, uzaq cəmiyyətlərin və ya müəyyən ictimai məqsədin vəziyyəti haqqında çox güclü arzular daşıya bilər. Bu arzunun gerçəkləşməsi insanın məmnun ola biləcəyi vəziyyət yarada bilər; lakin təkcə arzunun gerçəkləşməsi hadisənin birbaşa həmin şəxsin rifahının bir hissəsi olduğunu göstərməyə bilər. Beləliklə, “arzu təminatı = rifah” bərabərliyi hansı arzuların həqiqətən şəxsin öz yaxşılığı ilə bağlı olduğunu izah etməkdə çətinlik çəkir.

Obyektiv siyahı nəzəriyyəsinə keçid

Bu problemlər Arnesonu insanın yaxşılığına dair faktların onun mövcud arzularından müstəqil ola biləcəyi fikrinə aparır. Obyektiv siyahı yanaşmasında bilik, dostluq, nailiyyət, sağlamlıq və ya muxtariyyət kimi müəyyən insani nemətlərin prudensial dəyəri yalnız insanın onları istəməsindən yaranmır. İnsan müəyyən bir nemətin dəyərini görməyə bilər və buna baxmayaraq həmin nemət onun həyatını obyektiv mənada yaxşılaşdıra bilər.

Bu mərhələdə müzakirə “siyahıda hansı nemətlər var?” sualından daha dərin bir suala keçir: Obyektiv bir nemətin konkret insanın rifahına töhfə verməsini təmin edən nədir? Subyektivist və obyektivist yanaşmalar bəzən eyni nemətləri dəyərli saya bilər; əsas fərq bu nemətlərin niyə həmin insan üçün yaxşı sayıldığı məsələsində ortaya çıxır.

Təsdiq məhdudiyyəti nədir?

Təsdiq məhdudiyyəti obyektiv bir nemətin konkret şəxsin rifahını artırması üçün həmin şəxsin bu nemətə müəyyən müsbət münasibət göstərməli olduğunu müdafiə edən yanaşmalar ailəsidir. Kymlickanın insanın həyatını “daxildən” yaşaması fikri, Dworkinin qurucu baxışı və Griffinin idealizə edilmiş arzunun real arzuya çevrilməsini tələb edən yanaşması bu fikri müxtəlif formalarda ifadə edir.

Dworkinin qurucu yanaşmasında insanın həyatın bir tərkib hissəsini təsdiqləməsi dəyərə əlavə olunan sadəcə bonus deyil; həmin tərkib hissəsinin insanın həyatına daxili töhfə verə bilməsinin şərtidir. Griffinin məlumatlandırılmış arzu yanaşmasında isə ideal şəraitdə insanın nəyisə arzulayacaq olması təkbaşına kifayət deyil; ideal arzu gerçəkləşmə anında insanın real arzusuna çevrilməlidir.

Arneson bu yanaşmaların ortaq nüvəsinə etiraz edir: şəxsin müsbət münasibətinin olmamasını obyektiv bir nemətin rifah dəyərini aradan qaldıran mütləq veto kimi görmək ona görə həddindən artıqdır. İnsan bir nailiyyətin dəyərini zəif, düşünülməmiş və ya yanlış səbəblərlə rədd edə bilər. Belə halda yanlış qiymətləndirmə nailiyyətin həmin insan üçün daşıdığı dəyəri sıfırlamamalıdır.

Samantha düşüncə eksperimenti

Arneson bu məqamı Samantha adlı uydurma bir şəxs vasitəsilə izah edir. Samantha keyfiyyətli bir şeir yazıb, lakin düşünülməmiş və zəif estetik baxış səbəbilə bu nailiyyətin özü üçün heç bir dəyər daşımadığını düşünür. Arnesona görə Samanthanın nailiyyətini kifayət qədər qiymətləndirməməsi həmin nailiyyətin onun həyatına verdiyi töhfəni aradan qaldırmır. Samanthanın nailiyyətindən əlavə məmnunluq duyması rifahını daha da artıra bilər; lakin müsbət təsdiq nailiyyətin hər hansı rifah dəyəri daşımasının ilkin şərti deyil.

Arneson daha zəif təsdiq məhdudiyyətlərinə qarşı da oxşar mövqe tutur. İnsan dostluq, sevgi və ya nailiyyət kimi obyektiv nemətlərə qarşı müsbət münasibət göstərməsə belə həyatında kifayət qədər başqa subyektiv məmnunluq formaları ola bilər. Buna görə də obyektiv nemətlərin hər birini insanın müsbət hissi və ya arzusu ilə bağlamağı zəruri saymaq ona görə lazım deyil.

Saf obyektivizm niyə sərt paternalizm üçün əsaslandırma təzyiqi yaradır?

Saf obyektivizmdə fərdin bir şeyi istəməməsi və ya özü üçün dəyərli saymaması həmin şeyin onun rifahına töhfə verə bilməyəcəyini göstərmir. Buna görə də fərd öz yaxşılığı barədə yanıla bilirsə və dövlət və ya başqa qərarverici müəyyən seçimin onun obyektiv rifahını artıracağını düşünürsə, şəxsin könüllü rəddi təkbaşına müdaxiləyə qarşı prinsipial maneə yaratmır. Arneson bu nəticəni gizlətmək əvəzinə sərt paternalizmin bəzi hallarda prinsip səviyyəsində müdafiə oluna biləcəyini qəbul edir; lakin praktik müdaxilənin yenə də mühüm hədləri olmalı olduğunu müdafiə edir.

Yumşaq və sərt paternalizm fərqi

Yumşaq paternalizm şəxsin seçimi kifayət qədər könüllü, məlumatlı və ya səriştəli deyilsə müdaxiləni qəbul edir. Sərt paternalizm isə şəxs nə etdiyini bilsə və qərarını könüllü versə belə onun öz yaxşılığı naminə bəzi müdaxilələri prinsipcə mümkün sayır. Arneson yalnız könüllülüyün bütün müdaxilələri əngəlləyən mütləq sərhəd ola bilməyəcəyini müdafiə edir; çünki könüllü qərar prudensial baxımdan yenə də ciddi dərəcədə pis ola bilər.

Arneson bu məqamı geri dönməz özünə-zərər qərarı verən, lakin qərarvermə qabiliyyəti yerində olan gənc yetkinlə bağlı düşüncə eksperimenti ilə sınaqdan keçirir. Məqsəd “tamamilə könüllü” ilə “şəxsin yaxşılığı baxımından ağlabatan” anlayışlarının eyni olmadığını göstərməkdir. Arnesona görə bəzi ifrat hallarda fərdin könüllü qərarı onun obyektiv yaxşılığına o qədər ciddi zərər vura bilər ki, müdaxilə prinsip səviyyəsində müdafiə oluna bilər.

Distributiv ədalət baxımından paternalizm

Arneson həmçinin insanların prudensial seçim etmək qabiliyyətlərinin bərabər olmadığını irəli sürür. Məlumat toplamaq, variantları qiymətləndirmək və uzunmüddətli maraqlarını izləməkdə daha zəif olan insanlar həyat boyu daha pis nəticələrlə üzləşə bilər. Əgər daha pis vəziyyətdə olan insanların rifahındakı yaxşılaşmaya daha çox mənəvi çəki verən prioritarist distributiv ədalət yanaşması qəbul edilərsə, bəzi paternalist siyasətlər ən həssas qruplara qeyri-mütənasib dərəcədə fayda verə bilər. Bu, paternalizm müzakirəsini yalnız azadlıq məsələsi olmaqdan çıxarıb distributiv ədalət probleminə də çevirir.

Arneson paternalizmi niyə sərhədsiz buraxmır?

Arneson sərt paternalizmin prinsip səviyyəsində mümkün olduğunu müdafiə etsə də üç mühüm praktik sərhəd müəyyən edir. Birincisi, muxtariyyət obyektiv rifahın özünün mühüm tərkib hissəsi ola bilər. Müdaxilə sağlamlığı, təhlükəsizliyi və ya başqa bir neməti artırarkən şəxsin muxtariyyətini azaldırsa, ümumi rifah qazancı avtomatik deyil. İkincisi, dövlətin məlumat və tətbiq qabiliyyəti məhduddur; ümumi qaydalar fərdi halları kifayət qədər incə ayıra bilmir və yanlış müdaxilələr yarada bilər. Üçüncüsü, bəzi insanları ictimai şəkildə “pis qərarvericilər” kimi ayırmaq damğalanma, özünəhörmət itkisi və şəxsi səriştə hissinə zərər vura bilər.

Xian və Maonun ardıcıllıq etirazı

Məqalənin özünəməxsus tənqidi məhz bu nöqtədə başlayır. Xian və Maoya görə Arnesonun paternalizmi məhdudlaşdırmaq üçün istifadə etdiyi əsaslandırmalar nəzəriyyənin saf obyektivist təməlindən gözlənildiyi qədər müstəqil deyil. Xüsusilə muxtariyyət, Arnesonun öz tərifində, insanın reflektiv şəkildə mənimsədiyi məqsədləri izləməsini ehtiva edir. Belə tərif edilən muxtariyyət insanın öz məqsədlərinə dair düşünülmüş təsdiqini anlayışın içinə yerləşdirir.

Bu halda paradoks yaranır. Dəyər nəzəriyyəsində fərdin subyektiv münasibətlərinin rifaha qurucu töhfəsi rədd edilərkən, paternalizmi məhdudlaşdıran ən mühüm obyektiv nemətlərdən biri olan muxtariyyət artıq insanın reflektiv münasibəti ilə daxili şəkildə bağlıdır. Müəlliflərin etirazına görə saf obyektivizm siyasi səviyyədə sərhəd yaratmağa çalışarkən dəyər nəzəriyyəsində kənarlaşdırdığı fərdi baxış bucağından dolayı yolla yenidən istifadə edir.

Oxşar problem kontekstə həssas qiymətləndirmədə də görünür. Bir nemətin “obyektiv siyahıda olması” onun konkret insan üçün konkret vəziyyətdə nə qədər prudensial dəyər daşıdığını təkbaşına müəyyən etmir. Eyni obyektiv nemət müxtəlif həyat şəraitində çox fərqli xərclər və imkanlarla əlaqələndirilə bilər. Buna görə qiymətləndirmə yalnız “X obyektiv nemətdirmi?” sualı ilə tamamlana bilməz; “X bu şəxsin konkret şəraitində nə ifadə edir?” sualına da ehtiyac var.

Damğalanma xərcləri də eyni gərginliyi daha zəif, lakin dəstəkləyici şəkildə göstərir. Damğalanmanın zərərlərindən biri insanın özünü necə gördüyünü və şəxsi səriştə hissini necə yaşadığını dəyişdirməsidir. Bu vəziyyət subyektiv münasibətlərin bütün rifah analizindən tamamilə çıxarılmasının tətbiq səviyyəsində çətin olduğunu göstərir.

Şərtli obyektivizm nədir?

Şərtli obyektivizm obyektiv olaraq dəyərli nemətlərin mövcudluğunu və fərdin öz yaxşılığı barədə yanıla biləcəyini qəbul edir; lakin obyektiv nemətin konkret şəxsin rifahına töhfə sayılmasını əlavə mənfi şərtə bağlayır: şəxs kifayət qədər məlumata malik, koqnitiv səhvlərdən və psixoloji təhriflərdən azad reflektiv düşünmə şəraitində həmin nemətin öz həyatı üçün dəyər daşıdığını rasional şəkildə rədd etməməlidir. Buna görə nəzəriyyə müsbət təsdiqi zəruri etmir; yalnız rasional və reflektiv rəddi həqiqi sərhəd kimi qəbul edir.

Dörd münasibət forması

Mənfi təsdiq məhdudiyyəti necə işləyir?

Mənfi təsdiq məhdudiyyəti şəxsdən obyektiv bir neməti sevməsini, istəməsini və ya fəal şəkildə təsdiqləməsini tələb etmir; yalnız şəxsin həmin nemət barədə kifayət qədər məlumatlandıqdan və koqnitiv və ya psixoloji təhriflərdən azad şəkildə düşündükdən sonra onu öz həyatı üçün rasional şəkildə rədd edib-etmədiyini soruşur. Rasional rədd varsa, həmin nemətin yalnız “obyektiv siyahıda olduğu” əsasına görə şəxsə məcbur edilməsinin prinsipial əsası zəifləyir. Rədd məlumatsızlıqdan, yanlış inancdan, uyğunlaşdırılmış seçimdən və ya başqa irrasional mexanizmlərdən doğursa, bu rədd eyni veto funksiyasını yerinə yetirmir.

Güclü təsdiq məhdudiyyətindən fərqi

Güclü təsdiq məhdudiyyəti şəxsin müsbət münasibət göstərmədiyi obyektiv bir nemətin onun rifahına töhfə verə bilməyəcəyini deyir. Şərtli obyektivizm bundan daha zəif hədd istifadə edir. Fəal istək, həzz və ya təsdiqin olmaması təkbaşına rifah töhfəsini ləğv etmir. Beləliklə, Samantha nümunəsində olduğu kimi, zəif əsasla dəyərini görə bilmədiyi real nailiyyət yenə də insan üçün yaxşı sayıla bilər.

Saf obyektivizmdən fərqi

Saf obyektivizmdə insanın rasional və reflektiv rəddi belə obyektiv nemətin rifah töhfəsini prinsip səviyyəsində aradan qaldırmır. Şərtli obyektivizm isə bu nöqtədə fərdin perspektivinə həqiqi məhdudlaşdırıcı rol verir. Beləliklə, nəzəriyyənin obyektiv nemətlər anlayışı qorunarkən dövlətin və ya başqa qərarvericilərin yalnız obyektiv olaraq dəyərli hesab etdikləri üçün müəyyən həyat tərzini insana məcbur etməsinə qarşı daha güclü sərhəd yaradılmağa çalışılır.

Dəyər plüralizmi baxımından fərqin üzə çıxdığı sahə

Müəlliflər iki nəzəriyyə arasındakı fərqin sağlamlıq, əsas təhsil və təhlükəsizlik kimi bir çox adi vəziyyətdə kiçik qala biləcəyini qəbul edirlər. İnsanların kifayət qədər məlumat və düşünmə şəraitində bu cür əsas nemətləri tamamilə dəyərsiz sayması daha az ehtimal olunur. Əsas fərq dərin dəyər fikir ayrılıqlarında ortaya çıxır.

Məsələn, “mənalı yaxın münasibətlər” obyektiv bir nemət qəbul edilsə belə, bu neməti həyata keçirməyin yeganə formasının müəyyən ailə modeli olduğu nəticəsinə keçmək olmaz. Şəxs müxtəlif münasibət formalarını kifayət qədər tanıdıqdan və onlar üzərində ciddi düşündükdən sonra dövlətin üstünlük verdiyi modeli öz həyatı üçün mənalı hesab etmirsə, şərtli obyektivizm bu rasional rəddi nəzərə alır. Beləliklə, “obyektiv nemət” ilə “həmin neməti reallaşdırmağın yeganə legitim forması” eyniləşdirilmir.

Prosedural rasionallıq

Mənfi təsdiq məhdudiyyətinin işləyə bilməsi üçün hansı rəddin rasional sayılacağını müəyyən etmək lazımdır. Müəlliflər burada prosedural rasionallıq təklif edirlər. Meyar şəxsin gəldiyi nəticənin müəyyən əxlaq və ya həyat fəlsəfəsinə uyğun olub-olmaması deyil. Əsas məsələ qərarın məlumat səhvi, koqnitiv təhrif, uyğunlaşdırılmış seçim, ağır psixoloji müdafiə və ya düşünülmədən mənimsənilmiş qərəz kimi proseslər tərəfindən pozulmamasıdır.

Bu seçim xüsusilə mühümdür. Əgər “rasional rədd” yalnız dövlətin və ya filosofun doğru saydığı dəyərlərə əsaslanan rədd demək olsaydı, mənfi təsdiq məhdudiyyəti yenidən obyektiv siyahının birtərəfli müəyyənediciliyinə çevrilərdi. Prosedural yanaşma isə şəxsin əsaslarının doğru fəlsəfəni təmsil edib-etmədiyini deyil, düşünmə prosesinin koqnitiv baxımdan yetərli və təhrif olunmamış olub-olmadığını yoxlayır.

İdeal məsləhətçi modellərindən fərqi

Railton və Brandt kimi mütəfəkkirlərin idealizə edilmiş qiymətləndirmə modellərində tam məlumat və koqnitiv düzəliş insanın əslində nəyi istəməli olduğunu və ya nəyin onun üçün yaxşı sayılmalı olduğunu müsbət şəkildə müəyyən etməyə kömək edir. Xian və Maonun mənfi təsdiq məhdudiyyəti isə daha dar vəzifə daşıyır. Obyektiv nemətlərin məzmununu yaratmır; bu işi obyektiv siyahıya buraxır. Yalnız konkret obyektiv nemət ilə konkret şəxs arasına “rasional rədd varmı?” nəzarət nöqtəsi yerləşdirir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Bu tədqiqatın metodu eksperimental məlumat təhlili deyil, konseptual yenidənqurma, daxili ardıcıllıq təhlili və normativ nəzəriyyənin reviziyasıdır. Müəlliflər əvvəlcə Arnesonun erkən dövr subyektivist rifah anlayışını və bu anlayışdan uzaqlaşmasına səbəb olan üç problemi yenidən qururlar. Sonra Arnesonun Dworkin, Griffin və digər mütəfəkkirlərdə görünən təsdiq məhdudiyyətlərinə etirazlarını təhlil edirlər. Üçüncü mərhələdə saf obyektivizm ilə sərt paternalizm arasındakı əlaqəni araşdırırlar; dördüncü mərhələdə Arnesonun paternalizmi məhdudlaşdırmaq üçün istifadə etdiyi muxtariyyət, dövlət qabiliyyəti və damğalanma əsaslarının saf obyektivizmlə nə dərəcədə ardıcıl olduğunu sorğulayırlar. Son mərhələdə bu izah boşluğunu aradan qaldırmaq üçün şərtli obyektivizm və mənfi təsdiq məhdudiyyəti təklif olunur.

Birinci əsas nəticə: Arnesonun obyektivizmi şüurlu şəkildə güclüdür

Tədqiqatın yenidənqurmasına görə Arneson sadəcə “obyektiv nemətlər də vardır” deyən mülayim obyektivizmi qəbul etmir. Onun yanaşması daha güclüdür: arzu, həzz və ya başqa müsbət subyektiv münasibətlər hər hansı bir ünsürün şəxsin rifahını daxili şəkildə artırması üçün nə zəruri, nə də təkbaşına kifayətdir. Bu baxış fərdin nemətləri yanlış qiymətləndirə biləcəyini qəbul etmək üçün güclü nəzəri vasitə verir.

İkinci əsas nəticə: Eyni güc paternalizm problemini böyüdür

Subyektiv münasibət rifahın müəyyənedici sərhədi deyilsə, fərdin “mən bunu istəmirəm” deməsi də rifah əsaslı müdaxiləni avtomatik olaraq əngəlləmir. Müəlliflərin təhlili Arnesonun sərt paternalizmi prinsip səviyyəsində müdafiəyə açıq olmasının təsadüf olmadığını; bunun saf obyektivist rifah anlayışının təbii siyasi nəticələrindən biri olduğunu göstərir.

Üçüncü əsas nəticə: Paternalizmi məhdudlaşdıran əsaslar saf obyektivizm üzərində təzyiq yaradır

Muxtariyyətin Arnesonun öz istifadəsində reflektiv şəkildə mənimsənilmiş məqsədləri ehtiva etməsi fərdi perspektivin nəzəriyyədən tamamilə çıxarılmasını çətinləşdirir. Eyni şəkildə konkret bir nemətin şəxsin real həyatında nə qədər dəyər daşıdığını qiymətləndirərkən təkcə obyektiv siyahının mövcudluğu kifayət deyil. Damğalanma təhlilində də insanın özünü necə yaşadığı əhəmiyyət qazanır. Xian və Mao bu ünsürləri saf obyektivizmin siyasi tətbiqdə öz nəzəri sərhədlərinə çatmasının göstəriciləri kimi şərh edirlər.

Dördüncü əsas nəticə: Müsbət təsdiq əvəzinə mənfi filtr təklif oluna bilər

Müəlliflərin həlli fərdin hər obyektiv neməti fəal şəkildə istəməsini zəruri etmək deyil. Bu, Arnesonun təsdiq məhdudiyyətinə yönəltdiyi bir çox tənqidi yenidən yaradardı. Bunun əvəzinə yalnız rasional rədd sərhəd kimi qəbul edilir. Beləliklə, irrasional və ya yetərsiz məlumata əsaslanan rəddin obyektiv nemətləri avtomatik dəyərsizləşdirməsinin qarşısı alınarkən, şəxsin dərin və düşünülmüş dəyər hökmünə də tamamilə laqeyd qalınmır.

Prosedural rasionallıq mənfi təsdiq məhdudiyyəti üçün niyə vacibdir?

Prosedural rasionallıq şəxsin rəddinin “doğru” dəyərlərə əsaslanmasını şərt qoymadan onun məlumat çatışmazlığı, koqnitiv səhv və psixoloji təhrif altında formalaşıb-formalaşmadığını qiymətləndirməyə çalışır. Bu fərq şərtli obyektivizmin müstəqil funksiyasını qoruyur: əgər rasionallıq “obyektiv olaraq doğru həyat anlayışını qəbul etmək” kimi tərif edilsəydi, şəxsin perspektivi yenidən obyektiv siyahının hökmünə bağlanardı. Əvəzində yalnız qərar prosesinin informasiya baxımından yetərli, koqnitiv cəhətdən aydın və psixoloji baxımdan təhrif olunmamış olmasını tələb etmək fərdin dəyər plüralizmi daxilində fərqli nəticələrə gəlməsinə imkan verir.

Tədqiqatın mühüm məhdudiyyəti

Şərtli obyektivizmin ən mühüm açıq problemi rasional rədd ilə irrasional rədd arasındakı sərhəddir. Aydın məlumat səhvi və ya ağır koqnitiv təhrif olan bəzi hallar asan qiymətləndirilə bilər. Eyni şəkildə uzun düşünmə nəticəsində yaranmış, məlumata əsaslanan həyat baxışı güclü rasional rədd nümunəsi ola bilər. Lakin bu iki uc arasında geniş boz sahə vardır.

Müəlliflər bu qeyri-müəyyənliyin mənfi təsdiq məhdudiyyətinə xas olmadığını bildirirlər. Tam məlumat, ideal məsləhətçi və ya koqnitiv düzəlişdən istifadə edən digər rifah nəzəriyyələri də “nə qədər məlumat kifayətdir?” və ya “hansı inanc koqnitiv təhrif sayılır?” kimi oxşar sərhəd problemləri ilə qarşılaşır. Buna görə təklif bütün hallar üçün mexaniki qərar alqoritmi deyil.

Distributiv ədalət baxımından nəticə

Şərtli obyektivizm Arnesonun rifah üçün bərabər imkan yanaşmasına tətbiq edilərsə, yalnız şəxsin obyektiv nemətlərə çıxış imkanına baxmaq kifayət etməz. Şəxsin kifayət qədər düşünmə şəraitində həmin neməti rasional şəkildə rədd edib-etməyəcəyi də əhəmiyyət qazanır.

Bu fərq xüsusilə dəyər plüralizmində mühümdür. Müəyyən həyat tərzini kifayət qədər tanıyıb rasional şəkildə rədd edən şəxslə yalnız məlumatsızlıq, yanlış inanc və ya uyğunlaşdırılmış seçim səbəbilə eyni imkandan istifadə etməyən şəxs eyni rifah çatışmazlığına malik hesab edilməməlidir. Müəlliflərin məqsədi beləliklə rifahçılığın nüvəsini qoruyarkən ağlabatan dəyər plüralizmini daha çox nəzərə almaqdır.

Tədqiqatın dəstəklədiyi şərhlər

• Arnesonun rifah nəzəriyyəsinin subyektivizmdən güclü obyektiv siyahı yanaşmasına keçdiyi müdafiə olunur.
• Uyğunlaşdırılmış seçimlər, yanlış inanclar və prudensial olmayan arzular bu dönüşümün əsas səbəbləri kimi yenidən qurulur.
• Saf obyektivizmin sərt paternalizmin xeyrinə mühüm nəzəri təzyiq yaratdığı göstərilməyə çalışılır.
• Arnesonun muxtariyyət, dövlət qabiliyyəti və damğalanma vasitəsilə gətirdiyi məhdudiyyətlərin saf obyektivizmlə tam izahında problem olduğu irəli sürülür.
• Şərtli obyektivizm obyektiv nemətləri qoruyaraq rasional reflektiv rəddi mənfi sərhəd kimi istifadə edən alternativ nəzəriyyə kimi təklif olunur.
• Prosedural rasionallıq mənfi təsdiq məhdudiyyətinin fərdin dəyər hökmünü tamamilə obyektiv standarta təslim etməsinin qarşısını alan mexanizm kimi inkişaf etdirilmişdir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi şərhlər

• Şərtli obyektivizmin empirik təcrübələrlə sübut edilmiş üstün rifah nəzəriyyəsi olduğu nəticəsini dəstəkləmir.
• Hansı nemətlərin tam şəkildə obyektiv siyahıya daxil edilməli olduğunu qəti həll etmir.
• Rasional rədd ilə irrasional rədd arasındakı bütün sərhəd halları üçün dəqiq və mexaniki test təqdim etmir.
• Hər paternalist siyasətin legitim və ya hər paternalist siyasətin qeyri-legitim olduğu nəticəsinə gəlmir.
• Dövlətin müəyyən həyat formalarını praktikada necə tənzimləməli olduğuna dair ətraflı siyasət modeli təqdim etmir.
• Fəlsəfi ardıcıllıq arqumentini davranış, psixoloji və ya sosioloji səbəb-nəticə sübutu kimi təqdim etmir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: From Subjectivism and Pure Objectivism to Conditional Objectivism: A Criticism and Revision of Richard Arneson’s Theory of Welfare.

Müəlliflər: Chenju Xian; Xinggui Mao.

Məsul müəllif: Xinggui Mao.

Qurumlar: Department of Philosophy, College of State Governance, Southwest University, Chongqing, China; Institute of Logic and Intelligence, Southwest University, Chongqing, China.

Jurnal: Philosophies.

Nəşriyyat: MDPI.

Biblioqrafik qeyd: Philosophies 2026, 11(3), 95.

DOI: 10.3390/philosophies11030095.

Rəsmi nəşr keçidi: https://www.mdpi.com/2409-9287/11/3/95

Nəşr tarixi: 10 iyun 2026. Məqalə 25 mart 2026-da qəbul edilmiş, 28 may 2026-da yenidən işlənmiş və 5 iyun 2026-da nəşrə qəbul edilmişdir.

Mənbə növü: Rəyçilər tərəfindən qiymətləndirilmiş nəzəri və normativ fəlsəfə məqaləsi. Eksperimental, klinik, müşahidəvi və ya kəmiyyət tədqiqatı deyil.

Əsas metod: Richard J. Arnesonun rifah nəzəriyyəsinin tarixi və konseptual yenidən qurulması; subyektivizm, obyektiv siyahı nəzəriyyəsi və təsdiq məhdudiyyəti arasındakı əlaqənin təhlili; saf obyektivizmin paternalizm baxımından daxili ardıcıllıq tənqidi; ardınca şərtli obyektivizm və mənfi təsdiq məhdudiyyəti formasında normativ nəzəriyyə reviziyası.

Lisenziya: Mənbə PDF məqalənin Creative Commons Attribution (CC BY) lisenziyası altında açıq çıxışda yayımlandığını bildirir. Verianla mətni lisenziyanın icazə verdiyi istifadədən asılı olmayaraq mənbə ifadələrini mexaniki şəkildə yenidən yaratmır; elmi və fəlsəfi arqumentləri müstəqil öyrədici quruluş daxilində izah edir.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma Chenju Xian və Xinggui Mao; metodologiya, formal təhlil və tədqiqat Chenju Xian; resurslar Xinggui Mao; ilkin layihə Chenju Xian; nəzərdən keçirmə və redaktə hər iki müəllif; elmi rəhbərlik, layihə idarəçiliyi və maliyyə əldə edilməsi Xinggui Mao tərəfindən həyata keçirilmişdir.

Maliyyələşmə: Tədqiqat Southwest University Innovation Research 2035 Pilot Plan tərəfindən SWUPilotPlan018 qrant nömrəsi ilə dəstəklənmişdir.

Etika komitəsi: Tətbiq olunmur kimi bildirilmişdir.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq olunmur kimi bildirilmişdir.

Məlumatların əlçatanlığı: Tədqiqatda yeni məlumat yaradılmamış və ya təhlil edilməmişdir; məlumat paylaşımı tətbiq olunmur.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşmasının olmadığını bəyan etmişdir.

Əsas metodoloji məhdudiyyət: Təklif olunan şərtli obyektivizm empirik doğrulamaya əsaslanan model deyil. Onun nəzəri uğuru rifah nəzəriyyəsinin obyektiv ünsürləri ilə fərdin reflektiv perspektivi arasında daha ardıcıl əlaqə qurub-qura bilməməsi əsasında qiymətləndirilir. Mənfi təsdiq məhdudiyyətinin ən mühüm açıq sualı prosedural baxımdan rasional və irrasional rədd arasındakı sərhəd hallarının necə qiymətləndiriləcəyidir.

Elmi istifadə sərhədi: Bu Verianla mətni tədqiqatın fəlsəfi arqumentini öyrədici və müstəqil şəkildə izah edir; orijinal məqaləni əvəz etmir. Ətraflı arqument quruluşu, orijinal düşüncə eksperimentləri və akademik istinad üçün rəsmi DOI qeydi araşdırılmalıdır.