Adaptiv təkrar istifadə (adaptive reuse), ilkin funksiyası aktuallığını itirmiş bir tikilinin əsas məkan quruluşunu qoruyaraq onu yeni istifadə üçün uyğunlaşdırmağa imkan verən memarlıq transformasiyası yanaşmasıdır. Bu tədqiqat memarlıqda təkrar istifadə düşüncəsinin antik dövrdəki praqmatik tətbiqlərdən 19. əsrin mühafizə mübahisələrinə, 20. əsrdə adaptiv təkrar istifadə nəzəriyyəsinə və 21. əsrin dövri iqtisadiyyata yönəlmiş yanaşmalarına qədər necə dəyişdiyini araşdırır. Daha sonra araşdırma Avropa və Slovakiyada həyata keçirilmiş altı layihəni üç müqayisəli cüt şəklində təhlil edərək daimi və struktur baxımından intensiv transformasiyaları müvəqqəti, minimal və ya tamamilə geri dönə bilən müdaxilələrlə müqayisə edir.

Müqayisənin üç əsas meyarı struktur geri dönə bilmə, yeni funksiyanın müddəti və istifadə olunmayan tikilinin kollektiv yaddaşda yenidən aktivləşdirilməsidir. LocHal və Mlynica daimi və genişmiqyaslı struktur müdaxilə nümunələri; Invalidovna Open və Jelšavadakı Coburg Manor House müvəqqəti istifadə yolu ilə mühafizə nümunələri; Berlindəki Hangar 4 ilə Bratislavadakı Marína isə müvəqqəti mədəni müdaxilənin məkan katalizatoru kimi istifadə edildiyi nümunələr kimi nəzərdən keçirilmişdir.

Müqayisə nəticəsində daimi transformasiyaların aşağı struktur geri dönə bilməyə malik olmasına baxmayaraq boş və ya funksiyasını itirmiş məkanları güclü şəkildə yenidən aktivləşdirdiyi; dörd müvəqqəti halın isə %100 struktur geri dönə bilmə qorunmaqla eyni keyfiyyət qiymətləndirməsində kollektiv yaddaşı aktivləşdirə bildiyi göstərilmişdir. Tədqiqatın əsas şərhi budur ki, uğurlu memarlıq təkrar istifadəsi mütləq ağır, daimi və geri dönməz tikinti müdaxiləsindən asılı deyil.

Bununla belə, tədqiqat kəmiyyət sosial təsir araşdırması, iqtisadi texniki-iqtisadi əsaslandırma təhlili və ya həyat dövrü karbon hesablaması deyil. “Kollektiv yaddaşın aktivləşdirilməsi” hal əsaslı keyfiyyət memarlıq qiymətləndirməsidir; mövcud tikilinin qorunmasına aid edilən yerləşdirilmiş enerji və karbon üstünlükləri də layihə səviyyəsində kəmiyyətləşdirilməmişdir. Buna görə nəticələr müvəqqəti transformasiyaların hər vəziyyətdə daimi transformasiyadan daha dayanıqlı və ya daha uğurlu olduğu kimi ümumiləşdirilməməlidir.

Memarlıqda təkrar istifadə niyə yeni fikir deyil?

Mövcud tikililərin yeni məqsədlərlə istifadəsinin memarlıq tarixində uzun keçmişi var. Lakin eyni fiziki davranışın arxasındakı əsaslandırma dövrdən dövrə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmişdir. Antik dövrdə və Renessansda təkrar istifadə əsasən material və iqtisadi resursların məhdudluğu ilə bağlı praqmatik tətbiq idi. Bir tikili istifadə edilə bilirdisə, onu tamamilə aradan qaldırmaq əvəzinə yenidən funksionallaşdırmaq praktik həll sayılırdı.

Mənbə tədqiqat Renessansda Michelangelonun qədim Roma hamamlarının qalıqlarını Santa Maria degli Angeli e dei Martiri Bazilikasına daxil etməsini bu praqmatik davamlılığın xarakterik nümunələrindən biri kimi nəzərdən keçirir. Fransa İnqilabı zamanı müsadirə edilmiş dini tikililərin yaşayış və ya istehsal funksiyalarına çevrilməsi də iqtisadi və funksional təkrar istifadənin başqa tarixi formasıdır.

19. əsrdə mühafizə mübahisəsi necə dəyişdi?

19. əsrdə tarixi tikili artıq yalnız istifadə edilə bilən köhnə fiziki resurs kimi deyil, qorunmalı mədəni dəyər kimi qəbul edilməyə başladı. Bunun nəticəsində mövcud tikiliyə müdaxilənin necə aparılması ilə bağlı müxtəlif nəzəri yanaşmalar meydana çıxdı.

Eugène Viollet-le-Duc aktiv bərpanı müdafiə edən istiqaməti təmsil edir. Bu yanaşmada tarixi tikilinin funksional şəkildə yaşadılması və lazım gəldikdə yeni istifadənin tələblərinə uyğunlaşdırılması mümkündür. Buna qarşı John Ruskin və William Morrisin təmsil etdiyi yanaşma tarixi tikilinin yaşını, patinasını və mövcud maddi vəziyyətini əsas dəyər kimi görür; tarixi toxumanın yenidən formalaşdırılmasına qarşı daha mühafizəkar mövqe tutur.

Alois Rieglin yanaşması isə yaş dəyəri kimi müxtəlif mədəni irs dəyərlərini müəyyənləşdirərək daha incə çərçivə yaratmışdır. Mənbə tədqiqat Rieglin zəruri minimum müdaxiləni dəstəkləməklə yanaşı boş tikililərin yenidən istifadəsinə də açıq olduğunu bildirir.

20. əsrdə təkrar istifadənin müstəqil fənnə çevrilməsi

1931-ci il Afina Xartiyası ilə 1964-cü il Venesiya Xartiyası tarixi tikililərin sosial baxımdan uyğun funksiyalarla istifadəsinin mühafizəyə töhfə verə biləcəyini institusional səviyyədə müəyyən edən mühüm mərhələlərdir.

1970-ci və 1980-ci illərdə isə adaptiv təkrar istifadə yalnız mühafizə praktikasının köməkçi aləti olmaqdan çıxaraq müstəqil memarlıq dizaynı sahəsinə çevrilməyə başlamışdır.

Rodolfo Machadonun 1976-cı ildə inkişaf etdirdiyi palimpsest yanaşması bu transformasiya baxımından əhəmiyyətlidir. Palimpsest anlayışında mövcud tikili tamamilə silinməli köhnə təbəqə deyil. Memarlıq əsəri köhnə və yeni müdaxilələrin üst-üstə yazıldığı laylı mətn kimi qiymətləndirilir. Yeni dizayn keçmişi aradan qaldırmadan mövcud maddi və məkan quruluşunun üzərinə yeni mənalar əlavə edir.

21. əsrdə ekoloji əsaslandırma niyə gücləndi?

21. əsrdə təkrar istifadənin əsaslandırması yalnız tarixi irsin qorunmasından daha geniş çərçivəyə keçmişdir. İqlim böhranı, tikinti sektorunun material və enerji istehlakı, mövcud bina fondunun qorunması və dövri iqtisadiyyat prinsipləri adaptiv təkrar istifadəni dayanıqlı memarlığın mərkəzi mövzularından birinə çevirmişdir.

Mənbə tədqiqat European Green Deal və New European Bauhaus siyasətlərini bu dəyişikliyin mühüm institusional kontekstləri kimi nəzərdən keçirir. Bu çərçivədə memarlıq dayanıqlılığı yalnız enerji göstəricisi deyil; mövcud resursların qorunması, estetik keyfiyyət, dövrilik və sosial inklüzivlik arasındakı münasibət üzərindən düşünülür.

Yerləşdirilmiş enerji və yerləşdirilmiş karbon niyə vacibdir?

Bir binanın mövcud materialları yalnız fiziki maddə daşımır. Xammalın çıxarılması, istehsal, daşınma və ilkin tikinti prosesində artıq enerji sərf edilmiş və emissiyalar yaranmışdır. Mövcud tikilinin qorunması bu maddi sərmayənin tamamilə itirilməsinin qarşısını ala və söküntü ilə yeni tikintidə yaranacaq yeni material tələbatını azalda bilər.

Lakin mənbə tədqiqat altı hal üçün ətraflı həyat dövrü qiymətləndirməsi aparmır. Buna görə sözügedən ekoloji üstünlük kəmiyyət karbon qənaəti hesabı kimi deyil, mövcud tikilinin qorunmasına dair dizayn və dövri iqtisadiyyat əsaslandırması kimi qiymətləndirilməlidir.

Adaptiv Təkrar İstifadə Nədir?

Adaptiv təkrar istifadə, ilkin istifadəsini itirmiş binanın əsas məkan və fiziki quruluşunu bütövlükdə aradan qaldırmaq əvəzinə qoruyaraq onu yeni funksiyaya uyğunlaşdıran memarlıq transformasiyası prosesidir; bu tədqiqatda “conversion” və “adaptive reuse” terminləri eyni ümumi prosesi ifadə etmək üçün işlədilir.

Daimi və müvəqqəti transformasiya arasındakı zaman fərqi

Tədqiqat transformasiyaları əvvəlcə yeni funksiyanın gözlənilən müddətinə görə iki qrupa ayırır.

Müvəqqətilik yalnız təqvimdə dəqiq bitmə tarixi demək deyil. Məsələn, mədəniyyət proqramı bir neçə mövsüm üçün planlaşdırıla bilər; başqa tikilidə isə müvəqqəti istifadə genişmiqyaslı bərpa başlayana qədər davam edə bilər.

Struktur müdaxilənin üç dərəcəsi

Struktur Geri Dönə Bilmə Nə Deməkdir?

Struktur geri dönə bilmə, yeni istifadə üçün əlavə edilən memarlıq elementləri çıxarıldıqda ilkin tarixi tikilinin daimi fiziki zərər görmədən əvvəlki məkan vəziyyətinə nə dərəcədə qayıda bildiyini ifadə edir; %100 geri dönə bilən nümunələrdə yeni elementlər müstəqildir və mövcud daşıyıcı toxumaya daimi müdaxilə edilmir.

Birinci müqayisə: LocHal və Mlynica

İlk müqayisəli cüt adaptiv təkrar istifadənin klassik və daimi formasını təmsil edir.

LocHal, Tilburqda 1932-ci ilə aid köhnə dəmir yolu lokomotiv zalının 2019-cu ildə kitabxana və mədəni-sosial mərkəzə çevrilməsidir. Layihə mövcud böyük zalın xarakterik polad daşıyıcı sistemini və geniş məkan keyfiyyətini qoruyarkən yeni polad-taxta platformalar, pilləkənlər və fasad açılışları əlavə etmişdir. Məkan daxilində istifadə olunan altı böyük hərəkətli tekstil divarı, daimi təkrar istifadə daxilində belə proqramın dəyişməsinə imkan verən çeviklik yaradır.

Buna baxmayaraq, transformasiya tam geri dönə bilən deyil. Yeni açılışların və sabit əlavələrin aradan qaldırılması tarixi tikilinin yenidən fiziki müdaxiləyə məruz qalmasını tələb edir. Tədqiqatın Cədvəl 1 təsnifatında LocHalın struktur geri dönə bilməsi “Low” kimi göstərilir.

Mlynica, Bratislavada 1960-cı illərdə yüngül tikinti materialı istehsalında istifadə edilmiş köhnə sənaye kompleksinin 2017-ci ildə iş sahələri, tədbir məkanları və loft mənzilləri ehtiva edən qarışıq funksiyalı tikiliyə çevrilməsidir.

Mlynicada ilkin beton siloslarda böyük yeni açılışlar açılmış, yeni döşəmələr və fasad elementləri əlavə edilmişdir. Bu müdaxilələr köhnə sənaye tikilisini yeni proqrama güclü şəkildə bağlayır; lakin onların fiziki olaraq geri qaytarılmasını çətinləşdirir. Mənbə qiymətləndirməsində Mlynica üçün struktur geri dönə bilmə “0% to Low” kimi təsnif edilmişdir.

Hər iki tikili əvvəllər funksiyasını itirmiş sənaye sahələrini ictimai və ya qarışıq istifadə ilə yenidən şəhər həyatına daxil etmişdir. Beləliklə, ağır müdaxilə aşağı geri dönə bilmə yaratsa da kollektiv yaddaşın aktivləşməsinə mane olmamışdır.

İkinci müqayisə: Invalidovna Open və Jelšava

İkinci cütün əsas problemi fərqlidir. Burada yekun transformasiya hələ tamamlanmamışdan əvvəl tarixi tikilinin uzun illər bağlı və istifadəsiz qalmasının necə qarşısının alına biləcəyi araşdırılır.

Invalidovna, Praqadakı 18. əsrə aid Barok hərbi kompleksidir. Tikili 2002-ci il daşqınlarından sonra uzun müddət istifadə edilməmiş və tənəzzülə buraxılmışdır. 2019-cu ildən etibarən Invalidovna Open təşəbbüsü çərçivəsində teatr, rəqs, ortaq iş və mədəni tədbirlər üçün yenidən istifadə olunmağa başlanmışdır.

Bu istifadə üçün tarixi tikiliyə daimi memarlıq əlavələri yerləşdirilməmişdir. Yeni proqram müstəqil işıqlandırma, modul səhnələr, ikinci əl mebel və səthə quraşdırılan texniki infrastruktur vasitəsilə yaradılmışdır.

Mənbə Invalidovnanın struktur geri dönə bilməsini %100 kimi qiymətləndirir. Əlavə olunan avadanlıq çıxarıldıqda tarixi tikilidə daimi məkan müdaxiləsi qalmır.

Jelšavadakı Coburg Manor House isə ağır fiziki tənəzzül içində olan Renessans-Barok malikanəsidir. Buradakı yanaşma tarixi məkanın daxilinə müstəqil taxta və şüşə yaşayış modullarının yerləşdirilməsidir.

Yerli suvaq təmirləri təhlükəsizlik məqsədilə aparılarkən yeni modullar tarixi divarlardan müstəqil saxlanılmışdır. Modullar söküldükdə tarixi həcmin fiziki bütövlüyünün qorunması hədəflənir.

Buna görə tədqiqat Jelšava layihəsini də %100 struktur geri dönə bilən kimi təsnif edir.

Müvəqqəti İstifadə Tarixi Tikilini Necə Qoruya Bilər?

Müvəqqəti istifadə, genişmiqyaslı bərpa başlamazdan əvvəl boş tikiliyə mədəni, sosial və ya məhdud turistik funksiya verərək tikilinin tamamilə tərk edilməsinin qarşısını ala bilər; bu tədqiqatdakı Invalidovna və Jelšava nümunələrində yeni proqram müstəqil və sökülə bilən elementlərlə yaradıldığı üçün tarixi toxuma qorunarkən tikili yenidən ictimai görünürlük qazanmışdır.

İstifadə etmək, yoxsa bağlı saxlamaq?

Mənbə tədqiqatın mühüm müzakirələrindən biri mühafizə ilə istifadənin zəruri olaraq bir-birinə zidd olmamasıdır. Uzun müddət bağlı saxlanılan tikili fiziki müdaxilədən qorunurmuş kimi görünsə də, tərk edilmə, maliyyə çatışmazlığı və ictimai görünməzlik səbəbindən pisləşməyə davam edə bilər.

Invalidovna və Jelšava nümunələrində müvəqqəti funksiya tikilinin genişmiqyaslı bərpadan əvvəlki gözləmə müddətini aktiv dövrə çevirir. Tikili yenidən ziyarət olunur, istifadə edilir və ictimai müzakirənin bir hissəsinə çevrilir.

Tədqiqat bunun yekun bərpanı əvəz etməli olduğunu iddia etmir. Müvəqqəti istifadə, yekun müdaxiləyədək tikilinin sosial və proqram baxımından aktiv saxlanmasına yönəlmiş aralıq strategiyadır.

Üçüncü müqayisə: Hangar 4 və Marína

Üçüncü cüt müvəqqəti istifadənin mühafizədən kənara çıxaraq güclü mədəni və məkan transformasiyası yarada biləcəyini araşdırır.

Hangar 4, Berlin Tempelhof Hava Limanındakı iri miqyaslı tarixi hangarın 2023-cü ildə Komische Oper Berlin tərəfindən müvəqqəti teatr məkanına çevrilməsidir.

Opera binasının yenilənməsi zamanı Hangar 4 beş teatr mövsümü üçün müvəqqəti istifadə sahəsinə çevrilmişdir. Təxminən 2000 tamaşaçılı auditoriya, akustik panellər və soyunub-geyinmə sahələri kimi iri elementlər ilkin hangarın daxilinə müstəqil modullar kimi yerləşdirilmişdir.

Yeni teatr memarlığı fiziki olaraq iri miqyaslıdır; lakin tarixi qabığın daimi hissəsi deyil. Proqram başa çatdıqda sistem sökülə bilər. Buna görə tədqiqat Hangar 4-ü %100 geri dönə bilən müvəqqəti transformasiya kimi qiymətləndirir.

Marína isə miqyasın digər ucundadır. Bratislavadakı keçmiş radio studiyasında yaradılmış teatr quruluşu yalnız müstəqil mebel, aksesuarlar və səhnə işıqlandırması ilə mövcud interyeri müvəqqəti olaraq dəyişdirir.

Hangar 4 minlərlə kvadratmetrlik nəhəng infrastruktur daxilində böyük müvəqqəti memarlıq qurarkən Marína kiçik bir otaqda demək olar ki, yalnız səhnəqrafiya vasitəsilə məkan mənası yaradır. Tədqiqatın bu iki nümunəni birlikdə istifadə etməsinin səbəbi müvəqqəti adaptiv təkrar istifadənin fiziki miqyasdan asılı olmayan dizayn prinsipi ola biləcəyini göstərməkdir.

“Məkanı dəyişmək” mütləq tikilini dəyişməkdirmi?

Bu iki nümunənin ortaya qoyduğu əsas dizayn sualı budur. Bir tikilinin qavranılması və istifadəsi daşıyıcı sistemə yeni beton və ya polad əlavə edilmədən də dəyişə bilər.

İşıqlandırma, səhnə elementləri, mebel, akustik səthlər, hərəkətli platformalar və mədəni proqram mövcud həcmin necə təcrübə edildiyini dəyişdirə bilər. Beləliklə, memarlıq transformasiyası yalnız maddə əlavə etmək deyil, mövcud məkanı yeni funksiya və yeni təcrübə vasitəsilə yenidən oxumaq deməkdir.

Daimi və müvəqqəti transformasiya bir-birinin rəqibidir?

Tədqiqatın nəticələri iki yanaşmanı mütləq ziddiyyət daxilində oxumağı tələb etmir. Daimi transformasiya uzunmüddətli funksiya üçün güclü infrastruktur və geniş proqram yarada bilər. Müvəqqəti transformasiya isə geri dönə bilmə, aşağı fiziki müdaxilə və sürətli aktivləşdirmə təmin etmək potensialına malikdir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Araşdırma dizaynı

Tədqiqat bir-biri ilə əlaqəli iki təhlil mərhələsindən ibarətdir.

Birinci mərhələ memarlıqda təkrar istifadə düşüncəsinin antik dövrdən 21. əsrə qədər uzanan tarixi inkişafının tənqidi ədəbiyyat icmalıdır. Akademik ədəbiyyat, memarlıq manifestləri və beynəlxalq mühafizə sənədləri birlikdə qiymətləndirilmişdir.

İkinci mərhələ isə altı müasir Avropa nümunəsinin keyfiyyət müqayisəli hal təhlilidir.

Tarixi inkişaf xətti

Hal seçimi

Hal nümunələri son on ildə Avropa kontekstində həyata keçirilmiş layihələrdən seçilmişdir. Miqyas, coğrafiya və yerli şərait baxımından fərqli nümunələr seçilmiş; bütün layihələrin mədəni və ya incəsənət yönümlü yeni istifadəyə malik olması müqayisə üçün ortaq xüsusiyyət kimi götürülmüşdür.

Müqayisə meyarları

Struktur geri dönə bilmə, müdaxilənin ilkin tarixi toxumaya zərər vermədən tamamilə çıxarılıb-çıxarıla bilməyəcəyini qiymətləndirir.

Funksiyanın müddəti, yeni istifadənin daimi, yoxsa müvəqqəti olduğunu ayırır.

Kollektiv yaddaşın aktivləşdirilməsi, istifadəsiz və ya unudulmuş tikilinin sosial və mədəni istifadə ilə yenidən ictimai diqqətə gətirilib-gətirilmədiyinə dair keyfiyyət qiymətləndirməsidir.

Altı layihənin əsas müqayisəsi

Cədvəl 1-in elmi baxımdan düzgün şərhi

Cədvəl seçilmiş hal nümunələri daxilində struktur müdaxilənin yüksək olmasının kollektiv yaddaşın aktivləşdirilməsi üçün zəruri olmadığını göstərir. Daimi nümunələrdə aşağı geri dönə bilmə ilə birlikdə sosial aktivləşmə müşahidə edilərkən müvəqqəti nümunələrdə də %100 geri dönə bilmə ilə eyni keyfiyyət nəticəsi bildirilmişdir.

Lakin bu cədvəl statistik təsir ölçüsü cədvəli deyil. “Bəli” kateqoriyası ziyarətçi sayı, sorğu balı, iqtisadi təsir və ya nəzarətli sosial təcrübə nəticəsində hesablanmamışdır.

LocHal və Mlynicadakı fiziki müdaxilə fərqləri

LocHal ilkin polad konstruksiyanın böyük hissəsini və əsas zalın həcm xarakterini qoruyaraq daxilinə yeni platformalar və dövriyyə elementləri əlavə etmişdir. Mlynicada beton siloslarda yeni açılışların kəsilməsi və sabit döşəmə əlavələri daha geri dönməz fiziki transformasiyalar yaratmışdır.

Mənbə bu iki layihəni mövcud sənaye irsinin sökülmədən uzunmüddətli yeni şəhər proqramına uyğunlaşdırılmasının nümunələri kimi görür. Hər iki layihə köhnə brownfield sahələrini yenidən ictimai və ya qarışıq istifadəyə açmışdır.

Invalidovna və Jelšavada reversibility

Invalidovnadakı yeni istifadə mebel, işıqlandırma və modul səhnə sistemləri ilə təmin edildiyi üçün tarixi daşıyıcı sistem dəyişdirilməmişdir.

Jelšavada isə müvəqqəti yaşayış modulları aşınmış tarixi qabığın daxilinə müstəqil şəkildə yerləşdirilmişdir. Təhlükəsizlik üçün tələb olunan lokal təmirlər istisna olmaqla yeni funksiya mövcud divarlara daimi şəkildə bağlanmamışdır.

Mənbə hər iki layihəni %100 struktur geri dönə bilən kimi təsnif edir.

Hangar 4 və Marínada miqyasın təsiri

Hangar 4 ilə Marína arasındakı fiziki miqyas fərqi çox böyükdür. Hangar 4-də 2000 tamaşaçılı auditoriya və akustik infrastruktur kimi böyük müstəqil konstruksiyalar istifadə edilərkən Marínada bir neçə mebel, səhnə elementi və işıqlandırma tarixi interyeri yenidən müəyyənləşdirir.

Buna baxmayaraq, hər iki müdaxilə daimi struktur dəyişiklik yaratmadığı üçün eyni %100 geri dönə bilən kateqoriyaya daxil edilir.

Bu nəticə struktur geri dönə bilmənin yeni əlavənin fiziki ölçüsü ilə eyni şey olmadığını göstərir. Böyük müstəqil modul da, kiçik səhnə müdaxiləsi də mövcud tikiliyə daimi fiziki bağ yaratmırsa geri dönə bilən ola bilər.

Tədqiqatın əsas nəticəsi

Mənbə araşdırmanın mərkəzi nəticəsi memarlıq transformasiyasının uğurunun yalnız yeni material və daimi strukturun miqdarı ilə izah edilə bilməməsidir. Yeni funksiya və mədəni proqram da məkanın qavranılmasını, istifadəsini və sosial görünürlüğünü güclü şəkildə dəyişdirə bilər.

Buna görə tədqiqat 21. əsrdə təkrar istifadə praktikasında “kütlədən funksiyaya” doğru mühüm genişlənmə olduğunu müdafiə edir. Memarlıq müdaxiləsinin minimum fiziki səviyyəyə qədər azaldılması memarlıq təsirinin də minimum olacağı demək deyil.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

Seçilmiş hallar daimi ağır transformasiyalarla yanaşı minimal və ya sıfır struktur müdaxiləli müvəqqəti istifadənin də tətbiq edilə bilən adaptiv təkrar istifadə strategiyası ola biləcəyini göstərir.

Araşdırılan dörd müvəqqəti hal %100 geri dönə bilən kimi təsnif edilmiş və altı halın hamısında kollektiv yaddaşın aktivləşdiyi qiymətləndirilmişdir.

Müvəqqəti istifadə; genişmiqyaslı bərpanı gözləyən tikililərin yenidən ictimai istifadəyə açılması, məkan potensiallarının sınaqdan keçirilməsi və istifadə olunmayan tarixi tikililərin sosial görünürlüğünün saxlanması üçün memarlıq aləti kimi istifadə edilə bilər.

European Green Deal, New European Bauhaus və dövri iqtisadiyyat müzakirələri mövcud bina fondunun qorunmasını 21. əsr memarlığında daha geniş dayanıqlılıq kontekstinə yerləşdirir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

Tədqiqat müvəqqəti transformasiyaların bütün layihələrdə daimi transformasiyadan iqtisadi baxımdan daha ucuz olduğunu kəmiyyətcə sübut etmir.

Altı layihə üçün karbon izi və ya həyat dövrü qiymətləndirməsi aparılmamışdır; buna görə konkret CO₂ qənaəti faizi verilə bilməz.

Kollektiv yaddaşın aktivləşməsi kəmiyyət sosial araşdırma və ya nəzarətli təcrübə ilə ölçülməmişdir.

Altı hal bütün Avropa memarlığını təmsil edən ehtimal seçməsi deyil; layihələr təmsilçi müqayisəli hallar kimi seçilmişdir.

Tədqiqat %100 reversibility yanaşmasının bütün mühafizə tikililərində qanunvericilik, yanğın təhlükəsizliyi, əlçatanlıq, daşıyıcı təhlükəsizliyi və ya istismar baxımından avtomatik tətbiq oluna biləcəyini göstərmir.

Müvəqqəti istifadə genişmiqyaslı konservasiya və bərpanı əvəz edən universal həll deyil. Mənbə onu müəyyən şərtlərdə yekun müdaxiləni gözləyən tikililərin qorunması və aktivləşdirilməsi üçün strateji alət kimi müzakirə edir.

Metodoloji məhdudiyyətlər

Araşdırmanın nümunəsi altı hal ilə məhduddur və bütün halların mədəni və ya incəsənət istifadəsinə çevrilməsi müqayisəni asanlaşdırsa da nəticələrin kommersiya, sənaye, yaşayış və ya səhiyyə kimi başqa proqramlara birbaşa ümumiləşdirilməsini məhdudlaşdırır.

Müqayisəli dəyişənlər əsasən kateqorik və keyfiyyət xarakterlidir. Tədqiqat iqtisadi xərc, karbon emissiyası, ziyarətçi davranışı və ya sosial təsiri ortaq kəmiyyət miqyasında hesablamır.

Qanunvericilik də mühüm tətbiq məhdudiyyətidir. Mənbə xüsusilə müvəqqəti və aşağı müdaxiləli istifadələrin yayılmasının Avropa və yerli qaydaların bu yeni istifadə növlərini nə qədər çevik şəkildə dəstəkləyə bilməsindən asılı olduğuna diqqət çəkir.

Memarlıq baxımından daha geniş mənası

Tədqiqat mühafizə ilə istifadə arasında yalnız iki seçimin olduğu düşüncəsini sorğulayır. Bir bina ya tamamilə bərpa edilməli, ya da bərpa büdcəsi yaranana qədər bağlı qalmalı deyil.

Müvəqqəti proqram, müstəqil modul, mebel, səhnə infrastrukturu və ya işıqlandırma vasitəsilə tikili fiziki baxımdan minimum səviyyədə dəyişdirilərkən sosial baxımdan maksimum dərəcədə görünən edilə bilər.

Bu yanaşma xüsusilə genişmiqyaslı bərpası uzun illər təxirə salınan tarixi və sənaye tikililərində yekun dizayn qərarından əvvəl sahənin real istifadə potensialını müşahidə etmək imkanı yarada bilər.

Mənbə və Metod Qeydi

Özgün tədqiqat: Contemporary Forms of Adaptive Reuse in Architecture: From Historic Monuments to Ephemeral Interventions

Müəlliflər: Karolína Bujdáková; Alexander Schleicher.

Məsul müəllif: Karolína Bujdáková.

Qurum: Institute of Architecture of Public Buildings, Faculty of Architecture and Design, Slovak University of Technology in Bratislava, Bratislava, Slovakia.

Jurnal: Architecture.

Nəşriyyat: MDPI.

Biblioqrafik qeyd: Architecture 2026, 6(3), 152.

DOI: 10.3390/architecture6030152

Mənbə növü: Resenziyalı tədqiqat məqaləsi; tarixi-konseptual icmal və keyfiyyət müqayisəli memarlıq hal təhlili.

Akademik redaktor: Vincenzo Sapienza.

Qəbul tarixi: 10 İyul 2026.

Reviziya tarixi: 21 Avqust 2026.

Qəbul edilib: 27 Avqust 2026.

Nəşr: 1 Sentyabr 2026.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Əsas metod: Tarixi ədəbiyyatın, manifestlərin və beynəlxalq irs sənədlərinin tənqidi icmalı; altı müasir Avropa/Slovak hal tədqiqatının üç müqayisəli cüt şəklində keyfiyyət təhlili.

Müqayisə dəyişənləri: Struktur geri dönə bilmə, yeni funksiyanın müddəti və kollektiv yaddaşın aktivləşdirilməsi.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqatın xarici maliyyə almadığı bildirilmişdir. Article Processing Charge, Slovak University of Technology in Bratislava nəzdində Faculty of Architecture and Design tərəfindən qarşılanmışdır.

Etik komitə: Tətbiq olunmur.

Məlumatlandırılmış razılıq: Şəkillərdə tanınan şəxslərin yayımlanması üçün məlumatlandırılmış razılıq alındığı bildirilmişdir.

Məlumatların əlçatanlığı: Tədqiqatda yaradılmış və ya təhlil edilmiş məlumatların dərc olunmuş məqalə daxilində olduğu bildirilmişdir.

Maraq toqquşması: Müəlliflər maraq toqquşması olmadığını bəyan etmişlər.

Müəllif töhfələri: Karolína Bujdáková və Alexander Schleicher konseptuallaşdırma, metodologiya, doğrulama, resurslar və məlumatların kurasiyası işlərində birlikdə iştirak etmişdir. Karolína Bujdáková proqram təminatı, formal təhlil, araşdırma, ilk layihə, vizuallaşdırma və layihə idarəçiliyini; Alexander Schleicher isə nəzərdən keçirmə/redaktə, nəzarət və maliyyələşdirmənin təmin edilməsini həyata keçirmişdir.

Əsas metodoloji məhdudiyyət: Tədqiqat altı təmsilçi hal üzərində aparılan keyfiyyət müqayisəli araşdırmadır. Kəmiyyət karbon hesablaması, xərc təhlili, sosial təsir ölçümü və ya statistik populyasiya ümumiləşdirilməsi aparılmamışdır. “Kollektiv yaddaşın aktivləşdirilməsi” tədqiqat daxilində keyfiyyət memarlıq qiymətləndirməsidir. Müvəqqəti və %100 geri dönə bilən müdaxilələrin müxtəlif bina tiplərində və tənzimləyici mühitlərdə tətbiq edilə bilməsi ayrıca layihə səviyyəsində doğrulanmalıdır.