Yönəlimli gülüş bu tədqiqatda bir şəxsi və ya qrupu müəyyən şəkildə təmsil edən və konkret bir obyektə yönələn gülüş növüdür. Sarah Lemoine (Jansen) Platonçu əxlaq psixologiyası və xüsusilə Philebus dialoqunun dialektikası ilə dramatik quruluşu vasitəsilə insanların qüsurlarına gülməyin hansı şərtlərdə əxlaqi baxımdan pozucu, hansı şərtlərdə isə fəlsəfi baxımdan faydalı ola biləcəyini araşdırır. Tədqiqatın əsas nəticəsi budur ki, Platon gülüşü bütövlükdə rədd etmir: ciddi və bədniyyətli gülüş ruhu korlayır və sorğulamanı əngəlləyir, yerində, oyunbaz, xoşniyyətli və insanın özünü də gülüş dairəsinə daxil etdiyi gülüş isə özünüdərki və birgə araşdırmanı dəstəkləyə bilər.

Məqalənin mövzusu gülüşün bütün formaları deyil. Araşdırılan xüsusi hal insanın öz cəhalətini və ya qüsurlarını tanımadığı və gülüşə qarşı özünü müdafiə edəcək gücdən məhrum olduğu düşünüldükdə yaranan həzzdir. Buna görə mənbə əsəbi gülüş, qıdıqlanma nəticəsində yaranan gülüş və ya ümumi yumor nəzəriyyəsi inkişaf etdirmir; gülüşün sosial, əxlaqi və siyasi baxımdan insanlara yönəldiyi konkret hallara diqqət yetirir.

Tədqiqatın əsas fərqləndirmələrindən biri yerindəlilik ilə əxlaqi yaxşılıq arasındadır. Bir şəxsə gülmək, həmin şəxsin həqiqətən özünü yanlış qiymətləndirdiyini və gücsüz olduğunu düzgün anladığımız üçün “yerində” ola bilər. Lakin bu, təkbaşına gülüşün əxlaqi baxımdan yaxşı olduğu demək deyil. Əgər gülüş zərər vermək istəyi, qəzəb, düşmənçilik və ya üstünlük hissi ilə baş verirsə, obyektini düzgün müəyyən etsə belə ruhu korlaya bilər.

Bədniyyətli gülüşün həzzi Philebusda həzz ilə ağrının eyni psixi vəziyyətdə birləşdiyi qarışıq psixi həzz çərçivəsində şərh olunur. Lemoine-yə görə bədniyyətlə gülən şəxs başqasının cəhalətindən və ya qüsurundan həzz alarkən eyni zamanda öz üstünlüyünü təsəvvür edir. Lakin bu həzz iki baxımdan yanlış ola bilər: insan həqiqətən əxlaqi baxımdan üstün olmadığı halda özünü üstün saya və aldığı həzzi əslində olduğundan daha doyurucu və dəyərli görə bilər.

Tədqiqatın müsbət tərəfi Philebusun komik dialoq quruluşunda ortaya çıxır. Sokrat və Protarchus yalnız müzakirədəki qüsurları ilə başqalarını deyil, öz fəlsəfi vəziyyətlərini də gülünc hala gətirirlər. Belə gülüş “mən daha yaxşıyam” iddiasına deyil, hamımızın məhdud və səhv edə bilən olduğumuzu qəbul etməyə əsaslanır. Buna görə yaxşı gülüş insanı ortaq cəhalətin fərqinə apararaq birgə düşünməyə aça bilər.

Bu nəticələr eksperimental psixologiya və ya sosiologiya nəticələri deyil. Məqalə insanların real həyatda niyə güldüyünü ölçmür, gülüşün beyin və ya davranış üzərində təsirlərini sınaqdan keçirmir. Nəticələr Platonun dialoqları üzərində işlənib hazırlanmış fəlsəfi və hermenevtik şərhdir.

Tədqiqatın əsas problemi

Platonun Republic və Laws kimi əsərlərində komediya və gülüşə məhdudiyyətlər qoyması onu bəzən gülüş əleyhdarı bir mütəfəkkir kimi göstərmişdir. Lemoine-nin tədqiqatı bu sadə şərhə etiraz edir. O müdafiə edir ki, Platonun əsas problem hesab etdiyi şey “gülüş”ün özü deyil, gülüşün ruhu, sosial münasibəti və ortaq düşünmə prosesini necə formalaşdırmasıdır.

Apologydə Aristophanesin Sokratı ictimai təxəyyüldə gülünc fiqura çevirməsi bu problemin siyasi ölçüsünü göstərir. Komediya yalnız əyləncə deyil; insanın nüfuzunu, ictimai mövqeyini və necə qavranıldığını dəyişə bilər.

Bununla yanaşı Platonun öz dialoqları da əhəmiyyətli dərəcədə komikdir. Sokrat, onun həmsöhbətləri və müzakirənin özü bəzən gülünc şəkildə təqdim olunur. Buna görə “Platon gülüşü qadağan edir” demək Platonun yazı üslubu ilə uyğunlaşmayan ümumiləşdirmə yaradır.

Platon Gülüşə Qarşıdırmı?

Xeyr; bu tədqiqatın şərhinə görə Platon gülüşü bütövlükdə rədd etmir, lakin gülüşün obyektini düzgün qiymətləndirməsindən, zərər vermək arzusundan uzaq olmasından, oyunbaz və xoşniyyətli qalmasından və mümkün olduqda gülən şəxsin öz qüsurlarını da gülüş dairəsinə daxil etməsindən asılı olaraq yaxşı və pis gülüş formalarını bir-birindən ayırır.

Tədqiqat niyə ümumi gülüş nəzəriyyəsi deyil?

Platonun dialoqlarında çoxsaylı gülüş formaları vardır; lakin Lemoine-nin məqaləsi onların hamısını vahid nəzəriyyə altında toplamağa çalışmır.

Mərkəzdəki fenomen insanın başqasını öz qüsurunu və ya cəhalətini tanımayan və gülüşə qarşı özünü müdafiə edəcək gücü olmayan biri kimi qavramasından yaranan həzzdir.

Bu mənada gülüş “yönəlimli”dir: nəyəsə və ya kiməsə yönəlir və həmin şəxsi müəyyən bir şəkildə təmsil edir. Buradakı “intentional” anlayışı “əvvəlcədən planlaşdırılmış” mənasında işlədilmir; fəlsəfi mənada şüurun bir obyekt haqqında olması deməkdir.

Təmsil niyə vacibdir?

Kiməsə güldükdə yalnız səs çıxarmırıq. Gülüşün altında çox vaxt bir qiymətləndirmə dayanır: “Bu şəxs nə etdiyini bilmir”, “özünü olduğundan daha ağıllı hesab edir”, “öz vəziyyətini görə bilmir” və ya “bu qüsuruna baxmayaraq özünü üstün görür” kimi.

Beləliklə, gülüşün etik dəyəri kimə güldüyümüz qədər həmin şəxsi necə təmsil etdiyimizdən də asılıdır.

Əgər bir insanı yanlış olaraq cahil, gücsüz və ya gülünc hesab ediriksə, gülüşün idraki əsası yanlışdır. Mənbə Republic və Theaetetusdan nümunələrlə ağıllı insana axmaqmış kimi gülməyin və ya real təhlükə yaradan güclü cahili yalnız komik görməyin uyğun olmadığını müzakirə edir.

Bir Şəxsə Gülməyin “Yerində” Olması Nə Deməkdir?

Tədqiqatda gülüşün yerində olması gülüş obyektinin həqiqətən öz maliyyə, fiziki, epistemik və ya əxlaqi çatışmazlıqlarını yanlış qiymətləndirməsi və eyni zamanda gülüşə qarşı ciddi zərər verə biləcək gücə malik olmaması kimi müvafiq xüsusiyyətlərin düzgün qavranılması deməkdir; lakin bu epistemik yerindəlilik təkbaşına gülüşü əxlaqi baxımdan yaxşı etmir.

Özünü tanımayan güclü şəxs niyə fərqlidir?

Mənbənin verdiyi Platonçu fərqləndirmədə özünü tanımayan, lakin güclü bir tiran ilk növbədə komik deyil, təhlükəlidir. Gücü olan insan öz cəhalətini görə bilmirsə, başqalarına zərər verə bilər.

Buna görə insanın “özünü tanımaması” təkbaşına onu yerində bir gülüş obyektinə çevirmir. Güc münasibəti qiymətləndirmənin bir hissəsidir.

Yanlış şəxsə gülmək

Republicdə qadınlarla kişilərin birlikdə çılpaq məşq etməsinə gülənlər nümunə kimi göstərilir. İlk baxışda qeyri-adi görünən praktikanın mühakimə yolu ilə yaxşı və faydalı olduğu göstərildikdə, ona gülənlərin əslində mövzunu anlamayan şəxslər olduğu ortaya çıxır.

Eyni şəkildə mağara alleqoriyasındakı maariflənmiş insanın qaranlığa yenidən uyğunlaşa bilmədiyi üçün çaşqın görünməsinə gülmək də yanlış obyektə gülməkdir. Kənardan axmaq görünən davranış əslində daha yüksək bir anlayışın nəticəsidir.

Theaetetus: Həqiqətən kim gülüncdür?

Theaetetusda adi insanlar filosofu gündəlik praktik işlərdə bacarıqsız və real dünyadan uzaq görə bilərlər. Filosof onlara gülünc görünür.

Əvəzində mühüm məsələlərdə özlərini bilikli sayan, lakin xoşbəxtlik, ədalət və ya yaxşı həyat haqqında sorğu-sual ediləndə cavab verə bilməyən şəxslər Platonçu meyara görə öz cəhalətlərini tanımayanlardır.

Beləliklə, gülüş insanın zahirən “komik” olub-olmamasından daha çox özü və həyat haqqında nə dərəcədə doğru biliyə sahib olması sualına bağlanır.

Yerində gülmək niyə yenə də kifayət etmir?

Kiminsə həqiqətən cahil olduğunu düzgün fərq etmiş ola bilərik. Lakin həmin şəxsə onu alçaltmaq, təcrid etmək və ya zərər görməsindən həzz almaq məqsədilə gülürüksə, başqa etik problem meydana çıxır.

Lemoine-nin tədqiqatının əsas töhfələrindən biri budur: düzgün qiymətləndirmə ilə yaxşı xarakter eyni şey deyil.

Gülüş obyektinə dair mühakiməmiz doğru olsa belə, gülüşün psixi mənbəyi bədniyyətli ola bilər.

Komediya əxlaq tərbiyəsində necə rol oynaya bilər?

Lawsda komediya pisliyi və əxlaqi qüsuru tanıya bilmək üçün praktik müdriklik təlimində məhdud bir funksiyaya malik ola bilər. İnsan qüsurun nəyə bənzədiyini görmədən ondan çəkinməyi öyrənməyə bilər.

Lakin komik təqlid ciddi və qəzəbli düşmənçiliyə çevrilməməlidir. Komediyanın funksiyası hədəfi əzmək deyil, qüsuru tanınan hala gətirməkdir.

Ciddi gülüş nə deməkdir?

Lemoine-nin “serious laughter” adlandırdığı ciddi gülüş sadəcə “zarafat etməmək” demək deyil. Bu, gülüşün real sosial və ya siyasi zərər yaratmaq, hədələmək, alçaltmaq və ya güc münasibətini möhkəmləndirmək üçün istifadə edildiyi vəziyyətdir.

Bu gülüş silah kimi işləyə bilər.

Thersites nümunəsi: Gülüş hakimiyyəti necə qoruya bilər?

Iliaddakı Thersites səhnəsində Thersites Agamemnonu tənqid edir. Odysseus isə Thersitesi sözlə və fiziki güclə alçaldır; sonra Achaialılar Thersitesin salındığı vəziyyətə gülürlər.

Lemoine bu səhnəni gülüşün hakimiyyət böhranını həll etmək üçün istifadə oluna bildiyi nümunə kimi oxuyur. Kütləvi qəhqəhə yalnız “komik an” yaratmır; kimin danışmaq gücünə malik olduğunu və kimin alçaldıla biləcəyini sosial baxımdan yenidən müəyyənləşdirir.

Beləliklə, gülüş Agamemnonun hakimiyyətinə yönələn təhlükəni təsirsizləşdirən siyasi vasitəyə çevrilir.

Thrasymachus niyə vacibdir?

Republicdə Thrasymachus Sokratın biliksizlik iddiasına istehzalı və hücumkar şəkildə gülür. Thrasymachus Sokratı cavab verə bilməyən saxtakar kimi göstərməyə çalışır.

Lakin müzakirə irəlilədikcə öz ədalət anlayışını müdafiə etməkdə çətinlik çəkir. Buna baxmayaraq Sokrat eyni silahı ona qarşı istifadə etmir.

Mənbənin şərhində bunun səbəbi əhəmiyyətlidir: cəhalət qarşısında ən uyğun reaksiya həmişə zorakılıq və ya alçaltma deyil. Fəlsəfi sorğulama həmsöhbətin cəhalətini görünən edərkən onu psixoloji və ya sosial baxımdan əzmək məcburiyyətində deyil.

Phaedoda fərqli gülüş

Phaedoda Crito Sokratın ölümündən sonra bədəninin necə dəfn edilməli olduğunu soruşur. Sokrat buna gülərək cavab verir; lakin gülüş Crito-nu alçaltmaq üçün deyil.

Sokrat eyni zamanda öz öyrətmə çatışmazlığı ilə də zarafat edir: Crito-ya ruh anlayışını kifayət qədər izah edə bilmədiyini etiraf edir.

Bu gülüş kənarlaşdırıcı deyil, münasibət qurucudur. Mənbənin müsbət gülüş modelinə gedən ilk nümunələrdən biridir.

Bədniyyətli Gülüş Niyə Güləni də Korlayır?

Bədniyyətli gülüş yalnız hədəf aldığı şəxsə zərər vermək və ya zərər arzulamaq problemi deyil; Lemoine-nin Philebus şərhində gülən şəxs başqasının qüsuru vasitəsilə öz üstünlüyünü təsəvvür edir, bu üstünlük mühakiməsində yanıla bilər, aldığı həzzi əslində olduğundan daha dəyərli saya bilər və beləliklə cəhaləti, ədalətsizliyi və ölçüsüzlüyü öz ruhunda gücləndirə bilər.

Bədniyyətlilik: φθόνος necə şərh olunur?

Tədqiqat Philebusdakı phthonos anlayışını “envy”, yəni qısqanclıq/həsəd əvəzinə əsasən malice, burada istifadə olunan Azərbaycan qarşılığı ilə bədniyyətlilik kimi oxuyur.

Bunun səbəbi müzakirənin mərkəzində başqasının sahib olduğu yaxşı şeydən ağrı duymaqdan daha çox, qonşunun başına pis bir şey gələndə bundan həzz almaq və onun daha pis vəziyyətdə olmasını istəmək quruluşunun dayanmasıdır.

Bədniyyətli gülüş qarışıq həzzdir

Philebus 49d–50a-da müzakirə olunan quruluşda gülüş həzzi tək və saf həzz deyil.

Bir tərəfdə insanın başqasının özünü tanımamasına gülməkdən aldığı həzz vardır. Digər tərəfdə isə bədniyyətliliyin ehtiva etdiyi ağrı, düşmənçilik və ya psixi narahatlıq mövcuddur.

Buna görə bədniyyətli gülüş həzz ilə ağrının qarışdığı psixi təcrübə kimi təhlil edilir.

Üstünlük fantaziyası

Müəllif bədniyyətli gülüşdə həzz obyektinin yalnız “digərinin qüsuru” olmadığını müdafiə edir.

Gülən şəxs eyni zamanda müqayisə aparır: “O cahildir, mən deyiləm”; “o dəyərsizdir, mən daha dəyərliyəm”; “o özünü tanımır, mən özümü tanıyıram.”

Beləliklə, başqasının qüsuru insanın öz dəyərini yüksəldirmiş kimi hiss olunur.

Platonçu problem məhz burada başlayır. İnsan başqasını kiçiltməkdən həzz aldığı anda öz ruhunda ədalətsizliyi və cəhaləti gücləndirirsə, əxlaqi üstünlük iddiasının əsası çökür.

Hedonik olmayan yanlışlıq nədir?

Hedonik olmayan yanlışlıq həzzin özünün olub-olmaması ilə deyil, həzz obyekti haqqında yanlış inanc və ya təsəvvürlə bağlıdır.

Bədniyyətlə gülən şəxsin zehnindəki əsas məzmun təxminən belədir:

“Mən dəyər və bilik baxımından güldüyüm şəxsdən daha üstünəm.”

Lemoine-nin şərhinə görə bu mühakimə Platonçu meyarlarda əksər hallarda yanlışdır. Çünki başqasının zərərından, cəhalətindən və ya alçaldılmasından həzz alan şəxs məhz həmin anda ədalətsiz psixi vəziyyətdədir.

İnsan maddi, fiziki və ya texniki baxımdan həqiqətən üstün ola bilər; lakin Platon üçün insanın əsas dəyəri ruhun keyfiyyəti ilə bağlıdır.

Gülüşün ironiyası: Gülən şəxs özü gülünc hala gələ bilər

Bədniyyətli gülüşün ən kəskin paradoksu budur.

Gülən şəxs öz üstünlüyünü sübut etdiyini düşünərkən, başqasına zərər arzulaması səbəbindən öz cəhalətini və əxlaqi qüsurunu görünən edir.

Beləliklə, başqasını “özünü tanımayan gülünc şəxs” kimi göstərən insan özünü tanımadığına görə eyni kateqoriyaya yaxınlaşır.

Hedonik yanlışlıq nədir?

İkinci problem insanın həzzin nə qədər yaxşı və doyurucu olduğu barədə yanılmasıdır.

Bədniyyətlə gülən şəxs həqiqətən həzz ala bilər. Mənbə həzzin mövcud olmadığını iddia etmir.

Yanlışlıq bu həzzin əslində olduğundan daha böyük, daha doyurucu və xoşbəxtliyə daha çox töhfə verən həzz kimi yaşanmasıdır.

“Sahici olmayan” həzz necə yaranır?

Philebusun ümumi həzz müzakirəsində güclü ağrı ilə yanaşı gələn həzz ziddiyyət səbəbindən olduğundan daha intensiv görünə bilər.

Məsələn, çox güclü məhrumiyyətdən sonra gələn doyum qavranılan şiddətinə görə çox böyük görünə bilər. Lakin Platonçu meyarda həzzin intensivliyi onun yaxşılığının etibarlı ölçüsü deyil.

Bədniyyətli gülüşdə də oxşar quruluş vardır: insanın daxilindəki güvənsizlik, ədalətsizlik və ya düşmənçilik nə qədər ağrılıdırsa, başqasını kiçiltməkdən doğan keçici həzz bir o qədər böyük görünə bilər.

Buna görə mənbə bu həzzi son dərəcə inauthentic, yəni yaşandığı şəkildə həqiqi dəyərini düzgün göstərməyən həzz kimi şərh edir.

Niyə həddi aşmağa meyllidir?

Sağlam həzz Platonçu çərçivədə ağıl, ölçü və uyğun sərhəd tərəfindən tənzimlənə bilər.

Bədniyyətli gülüş isə insanın öz psixi çatışmazlığından asılı olaraq davamlı şəkildə yenidən qidalana bilər. “Daha üstün hiss etmək” ehtiyacı bitmədikdə başqasını kiçiltmə həzzi də təbii və əxlaqi sərhədə asanlıqla çatmır.

Mənbənin şərhinə görə buna görə bədniyyətli həzz ölçüsüzlüyə və ağlın diqqətini zəbt etməyə meyllidir.

İnternetdə utandırma və kiberzorakılıq nümunəsi

Müəllif çağdaş analogiya kimi internet üzərindən utandırma və kiberzorakılığın asılılıqabənzər cəlbediciliyinə toxunur.

Bu nümunə eksperimental nəticə deyil. Məqalə internet istifadəçilərini araşdırmamışdır. Nümunə Philebusdakı bədniyyətli həzz təhlilinin bu gün də anlaşılan olduğunu göstərmək üçün verilən fəlsəfi müqayisədir.

“Yarı-bərpaedici” şərh

Mənbənin təqdim etdiyi ehtimala görə insan öz çatışmazlıqlarının verdiyi ağrını hiss edərkən başqasını kiçiltmə yolu ilə müvəqqəti üstünlük hissi yarada bilər.

Bu halda bədniyyətli gülüş zahirdə narahatlığı aradan qaldırırmış kimi görünür.

Lakin əsas problem, yəni cəhalət və ədalətsizlik sağalmır. Əksinə, güclənə bilər.

Buna görə Lemoine bu prosesə mümkün quasi-restoration, yəni “yarı-bərpa” kimi yanaşır. Lakin bunu qəti və müdafiə olunan şərh kimi deyil, açıq şəkildə ehtiyatlı təklif kimi təqdim edir.

Yaxşı Gülüş Fəlsəfi Sorğulamanı Necə Dəstəkləyə Bilər?

Yaxşı gülüş başqasının qüsurundan üstünlük çıxarmaq əvəzinə gülən şəxsi də gülünə bilən insan vəziyyətinə daxil edir; beləliklə özünüdərk, epistemik təvazökarlıq, oyunbazlıq və ortaq həqiqət axtarışı güclənir və gülüş müzakirəni bağlayan silah olmaqdan çıxaraq fəlsəfi sorğulamanı açıq saxlayan münasibət formasına çevrilə bilər.

Philebus niyə yalnız arqument deyil, komediyadır?

Lemoine-nin orijinal şərhlərindən biri Philebusun yalnız həzz ilə ağıl arasındakı münasibəti müzakirə edən fəlsəfi mətn kimi deyil, eyni zamanda diskurs haqqında dramatik komediya kimi oxunmasıdır.

Dialoqda iki komik hərəkət yanaşı işləyir.

1. Sokrat ilə Protarchus çəkişməli və həqiqət əvəzinə qələbə axtaran eristik mübahisə formasını oyunbaz şəkildə təqlid edirlər.
2. Eyni zamanda öz fəlsəfi sorğulamalarının sərhədləri ilə də zarafat edirlər.

Beləliklə, komediya yalnız rəqibin qüsurunu ifşa etmir; filosofun öz mövqeyini də gülüş dairəsinə daxil edir.

Eristik mübahisə nədir?

Eristik mübahisə ortaq həqiqəti araşdırmaqdan daha çox rəqibi məğlub etməyə və öz mövqeyini itirməməyə yönələn çəkişməli diskurs formasıdır.

Philebusda Philebusun öz hedonizm tezisinə möhkəm yapışması bu riskin nümunələrindən biridir.

Sokrat isə Protarchusu “dava etməyi sevən” mübahisəçi olmaq əvəzinə həqiqətin ortaq araşdırıcısı olmağa dəvət edir.

Protarchusun təhdidləri niyə həqiqi təhdid deyil?

Protarchus dialoqda bəzən Sokrata gənclərin onun üstünə gedəcəyini və ya müzakirəni tamamlayana qədər onu buraxmayacaqlarını söyləyən komik təhdidlər edir.

Mənbə bunları həqiqi düşmənçilik kimi deyil, eristik mübahisəni təqlid edən oyunbaz teatral hərəkətlər kimi oxuyur.

Tərəflər zahirən mübarizə apararkən əslində mövqelərini dəyişməyə və həqiqət naminə güzəştə getməyə davam edirlər.

Fəlsəfədə özünə gülmək niyə vacibdir?

Bədniyyətli gülüşün mərkəzində “Mən bilirəm, sən bilmirsən” fantaziyası vardır.

Yaxşı gülüşdə isə insan özünü kənarda saxlamır. Sokrat öz fərqləndirmələrini, təsnifatlarını və fəlsəfi məşğuliyyətinin qəribəliyini də gülünc hala gətirir.

Bunun epistemik nəticəsi böyükdür: insan öz yanılabilənliyini qəbul etdikdə cəhalətini gizlətmək məcburiyyətində qalmır.

Cəhaləti qəbul etmək sorğulamanı bitirmək əvəzinə başlada bilər.

İnsan diskursu niyə komik şəkildə “hüdudsuz”dur?

Philebusda Sokrat araşdırmanın bir və çox, sərhəd və hüdudsuzluq arasında necə təşkil oluna biləcəyini müzakirə edir. Bilmək üçün mürəkkəb sahəni növlərə ayırmaq, sərhədləmək və sayılan hala gətirmək lazımdır.

Lakin insan diskursunun özü dayanmadan yeni fərqləndirmələr və suallar yaradır.

Lemoine-nin dramatik oxumasında burada fəlsəfi ironiya yaranır: Filosof hüdudsuz sorğulama sahəsinə dəqiq sərhədlər qoymağa çalışarkən öz araşdırması da dayanmadan uzanır.

Philebusun quruluşu niyə arqumentin bir hissəsidir?

Dialoq adi mənada təmiz başlanğıc və qəti bağlanış quruluşuna malik deyil. Söhbət artıq başlamış mübahisənin ortasında açılır və sonunda hələ də tamamlanmamış işlər qalır.

Mənbəyə görə bu dramatik forma insan araşdırmasının bitməmişliyini yalnız söyləmir, həm də formal şəkildə göstərir.

Sokratın hüdudsuz sorğulamanı sərhədləmə cəhdinin komik uğursuzluğu filosofun öz məhdudluğuna gülməsini mümkün edir.

Yaxşı gülüşün dörd xüsusiyyəti

“İkinci ən yaxşı müdriklik”

Dialoqun sonunda Protarchusun ifadə etdiyi fikir hər şeyi bilməyin mümkün olmadığı yerdə insanın heç olmasa özü haqqında yanılmamasının böyük dəyər daşımasıdır.

Lemoine bunu yaxşı gülüşün epistemik funksiyası ilə əlaqələndirir.

Öz məhdudiyyətlərimizə birlikdə gülə bilsək, özümüzü olduğumuzdan üstün göstərmək məcburiyyəti azalır. Beləliklə, “nəyi bilmədiyimizi bilmək” formasında özünüdərk mümkün olur.

Bu da ortaq araşdırmanın başlanğıc şərtidir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Tədqiqat eksperiment, sorğu, müsahibə, psixoloji ölçmə, statistik model və ya tarixi məlumat bazasından istifadə etmir. Metod antik fəlsəfi mətnlərin konseptual və dramatik yaxın oxunmasına əsaslanır.

Mərkəzi mətn Philebusdur. Bununla yanaşı Republic, Laws, Apology, Theaetetus və Phaedo kimi Platonçu dialoqlar və Homerik Iliad müqayisəli nümunə sahələri təqdim edir.

Dialektika ilə drama birlikdə oxunur

Mənbənin metodoloji xüsusiyyətlərindən biri dialoqdakı açıq fəlsəfi müddəaları dramatik davranışdan ayırmamasıdır.

Məsələn, Philebusun “həzz nədir?” və ya “yaxşı həyat nədir?” barədə açıq arqumentləri qədər Sokrat ilə Protarchusun bir-biri ilə necə zarafat etməsi, mövqelərini necə dəyişməsi və öz fəlsəfi vəziyyətlərini necə gülüncləşdirməsi də şərh üçün dəlil sayılır.

Buna görə məqalə anlayış tarixi və ya yalnız söz təhlili deyil. Fəlsəfi məzmunu dialoq formasının performativ xüsusiyyətləri ilə birlikdə oxuyur.

Mənbədə istifadə olunan Passage A–K zənciri

Birinci əsas nəticə: Platonun gülüş anlayışı ikili deyil

Tədqiqat “gülmək yaxşıdır” və ya “gülmək pisdir” kimi ikiqütblü nəticə çıxarmır.

Gülüşün əxlaqi dəyəri obyektin düzgün təmsil edilməsi, güc münasibətləri, gülüşün ciddi və ya oyunbaz olması, bədniyyətlilik ehtiva edib-etməməsi və gülən şəxsin özünü necə mövqeləndirməsi kimi çoxsaylı meyarlardan asılıdır.

İkinci əsas nəticə: Yerindəlilik əxlaqi yetərlilik deyil

Bir şəxsin həqiqətən öz cəhalətini görə bilməməsi ona gülməyin idraki baxımdan yerində ola biləcəyini göstərir.

Lakin bu gülüş zərər arzusuyla edilirsə, əxlaqi baxımdan pis qalmağa davam edir.

Buna görə tədqiqat duyğunun qiymətləndirilməsində epistemik doğruluq ilə əxlaqi xarakteri bir-birindən ayırır.

Üçüncü əsas nəticə: Ciddi gülüş siyasi güc vasitəsinə çevrilə bilər

Thersites nümunəsində kütləvi qəhqəhə kimin danışa biləcəyini müəyyən edən hakimiyyət münasibətini möhkəmləndirir.

Thrasymachus nümunəsində hücumkar qəhqəhə fəlsəfi rəqibi cavab verə bilməyən saxtakar kimi çərçivələməyə çalışır.

Beləliklə, gülüş yalnız fərdi duyğu deyil, ictimai statusu tənzimləyən sosial hərəkətə çevrilə bilər.

Dördüncü əsas nəticə: Bədniyyətli gülüş qarışıq psixi həzzdir

Philebus şərhində bədniyyətli gülüş eyni anda həzz və ağrı ehtiva edir.

Həzz qonşunun qüsurunun və ya özünü tanımamasının gülünc tapılmasından; ağrı isə bədniyyətlilik, güvənsizlik və başqasının pis vəziyyətdə olmasını istəmək kimi psixi quruluşdan yaranır.

Beşinci əsas nəticə: Bədniyyətli gülüşün iki yanlışlığı vardır

Altıncı əsas nəticə: Güclü həzz yaxşı həzzlə eyni deyil

Philebusun həzz nəzəriyyəsi kontekstində təcrübənin çox intensiv hiss edilməsi onun daha yaxşı olduğu demək deyil.

Ağrıyla kəskin müqayisə olunan həzz olduğundan daha böyük görünə bilər.

Buna görə bədniyyətli gülüşün “çox yaxşı hiss etdirməsi” onun ruh üçün yaxşı olduğunu sübut etmir.

Yeddinci əsas nəticə: Yaxşı gülüşün mərkəzində özünə gülmək dayanır

Yaxşı gülüş yalnız başqasının qüsurunu görmür; gülən şəxsin öz yanılabilənliyini də görünən edir.

Sokratın özünü və fəlsəfi məşğuliyyətinin komik sərhədlərini gülüş sahəsinə daxil etməsi pis gülüşün üstünlük məntiqini qırır.

Səkkizinci əsas nəticə: Yaxşı gülüş sorğulamanı bağlamaq əvəzinə davam etdirə bilər

Eristik mübahisədə məqsəd rəqibi məğlub etməkdir. Bədniyyətli qəhqəhə də rəqibi susdurma vasitələrindən biri ola bilər.

Philebusun oyunbaz komediyası isə tərəflərin öz mövqelərini dəyişməsinə imkan verir.

Beləliklə, gülüş söhbətin sonunu gətirən istehza əvəzinə ortaq araşdırmanı müşayiət edən epistemik təvazökarlıq formasına çevrilir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi şərh

Tədqiqat Philebus mərkəzli Platonçu əxlaq psixologiyasında insanların qüsurlarına gülməyin vahid tip davranış olmadığını və gülüşün etik keyfiyyətinin təmsil, güc, niyyət, psixi vəziyyət və diskursiv funksiyaya görə dəyişdiyini dəstəkləyir.

Tədqiqat bədniyyətli gülüşün güləni də korlaya biləcəyini; çünki insanın öz üstünlüyü barədə illüziyanı və sağlam olmayan həzzi gücləndirə bildiyini müdafiə edir.

Tədqiqat həmçinin oyunbaz, xoşniyyətli və özünütənqidi gülüşün özünüdərk və ortaq fəlsəfi sorğulama baxımından müsbət funksiyaya malik ola biləcəyini müdafiə edir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi şərh

Tədqiqat Platonun bütün gülüş formaları haqqında tam, vahid ümumi psixologiya nəzəriyyəsi inkişaf etdirdiyini sübut etmir.

Tədqiqat insanların gülüş davranışının beyin mexanizmlərini və ya psixoloji səbəblərini eksperimental şəkildə ölçmür.

Tədqiqat internetdə utandırma və ya kiberzorakılığın klinik psixologiyasını araşdırmır; bunlar yalnız çağdaş izahlı bənzətmə kimi istifadə olunur.

Tədqiqat hər istehzanın pis, hər özünə gülməyin yaxşı və ya komediyanın avtomatik olaraq əxlaqi təhsil verdiyini irəli sürmür.

Tədqiqat həmçinin işlənib hazırlanmış şərhin zəruri olaraq tarixi Platonun bütün dövrlərdəki son mövqeyi olduğunu iddia etmir; şərhin daha dar şəkildə Philebusa aid edilməsi mümkündür.

Metodoloji güclü tərəflər

Tədqiqatın mühüm güclü tərəfi fəlsəfi arqumentlə dramatik formanı birlikdə oxumasıdır. Platonun dediyi şey ilə Sokrat və həmsöhbətlərinin danışıq zamanı etdiyi şey eyni şərh sahəsinə daxil edilir.

İkinci güclü tərəf “Platon gülüşə qarşıdır” kimi ümumi hökmü daha detallı normativ təsnifata çevirməsidir.

Üçüncü güclü tərəf gülüşün yalnız hədəf üzərindəki təsirini deyil, gülən şəxsin ruhu üzərindəki təsirini də mərkəzə almasıdır.

Dördüncü güclü tərəf *Philebus*dakı qarışıq həzz və yanlış həzz müzakirəsini komediyanın etik funksiyası ilə əlaqələndirməsidir.

Metodoloji və şərhedici məhdudiyyətlər

Tədqiqat fəlsəfi hermenevtik araşdırmadır; nəticələrin eksperimental təsdiqi yoxdur.

Philebusun bütün həzzlərə tətbiq oluna bilən vahid və bütöv bərpa nəzəriyyəsinə malik olub-olmaması ədəbiyyatda mübahisəlidir. Müəllif bu daha geniş mübahisəni həll etməyə çalışmadığını açıq şəkildə bildirir.

Bədniyyətli gülüşün güvənsizliyi müvəqqəti aradan qaldıran “yarı-bərpaedici” proses ola biləcəyi fikri mənbədə ehtiyatlı təklifdir; qəti mətn şərhi kimi təqdim edilmir.

Platonun inkişaf xronologiyası mübahisəli olduğuna görə Philebusdan çıxarılan baxışları Platonun bütün fəlsəfəsinə ümumiləşdirmək ayrıca hermenevtik fərziyyə tələb edir.

Məqalə əsasən insanlara yönələn müəyyən gülüş formasına diqqət etdiyi üçün əsəbi gülüş, fiziki refleks, sevinc qəhqəhəsi və ya insanlar əvəzinə vəziyyətlərə gülmək kimi digər fenomenlər tədqiqatın əhatə dairəsindən kənardadır.

Yenidən istehsalolunma bu tədqiqat üçün nə deməkdir?

Bu tədqiqat kəmiyyət və ya eksperimental olmadığı üçün “eyni protokolla eyni ölçməni yenidən istehsal etmək” mənasındakı reproducibility anlayışı birbaşa tətbiq olunmur.

Fəlsəfi izlənəbilərlik istifadə olunan Platon pasajlarının açıq şəkildə göstərilməsi, alternativ şərhlərin ədəbiyyatla əlaqələndirilməsi və müəllifin hansı iddiaları güclü şəkildə müdafiə etdiyi ilə hansıları təklif kimi saxladığının ayrılması vasitəsilə təmin olunur.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Plato on Laughing at People

Müəllif: Sarah Lemoine (Jansen).

Qurum: MFA Program for Writers, Warren Wilson College, Swannanoa, NC 28778, USA.

Jurnal: Humanities.

Nəşriyyat/platforma: MDPI.

Biblioqrafik qeyd: Humanities, 2026, 15(6), Article 80.

DOI: 10.3390/h15060080.

Rəsmi DOI keçidi: https://doi.org/10.3390/h15060080

Nəşr prosesi: Qəbul 26 Mart 2026; reviziya 27 May 2026; qəbul edilmə 16 İyun 2026; ilk nəşr 19 İyun 2026.

Rəsmi versiya qeydi: MDPI versiya qeydində yenilənmiş Version of Record PDF-nin 25 İyun 2026-da yükləndiyi bildirilir.

Mənbə növü: Rəyçilər tərəfindən qiymətləndirilmiş, nəşr olunmuş antik fəlsəfə / əxlaq psixologiyası / komediya və Platon şərhinə dair tədqiqat məqaləsi.

Xüsusi buraxılış: Comedy and Platonic Interpretation.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Əsas tədqiqat sualı: İnsanlara gülməyin hansı formaları Platonçu əxlaq psixologiyası baxımından ruhu və sorğulamanı korlayır, hansı formaları özünüdərki və ortaq fəlsəfi araşdırmanı dəstəkləyir?

Əsas birincili mənbə: Platonun Philebus dialoqu.

Dəstəkləyici antik mətnlər: Republic, Laws, Apology, Theaetetus, Phaedo və Homerin Iliadı.

Əsas metod: Konseptual fəlsəfi təhlil, yaxın oxu, Platonçu əxlaq psixologiyasının təhlili və dialoqların dramatik quruluşunun hermenevtik şərhi.

Əsas anlayışlar: Yönəlimli/təmsili gülüş, yerindəlilik, ciddi gülüş, bədniyyətli gülüş, qarışıq psixi həzz, hedonik olmayan yanlışlıq, hedonik yanlışlıq, sahicilikdən uzaq həzz, oyunbaz gülüş, özünə gülmək və ortaq sorğulama.

Mənbə quruluşu: Məqalədə nömrələnmiş elmi şəkil və ya cədvəl yoxdur. Arqumentin mühüm mətn dəlilləri Passage A–K formasında təşkil olunan antik mətn pasajlarıdır.

Yeni məlumat: Yeni məlumat yaradılmamışdır.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat xarici maliyyələşdirmə almamışdır.

Maraq toqquşması: Müəllif maraq toqquşması bildirməmişdir.

Müəllif töhfələri: Mənbə məqalədə ayrıca Author Contributions / CRediT bölməsi yoxdur. Tədqiqat tək müəlliflidir; mənbədə olmayan vəzifə bölgüsü yaradılmamışdır.

Əsas şərh sərhədi: Nəticələr eksperimental psixologiya nəticələri deyil, Platonçu mətnlərə dair fəlsəfi şərhlərdir. Bundan əlavə tədqiqatın Philebus vasitəsilə inkişaf etdirdiyi baxışın tarixi Platonun bütün əsərlərinə və bütün dövrlərinə zəruri şəkildə ümumiləşdirilməsi lazım deyil.

Həzz nəzəriyyəsinə dair sərhəd: Müəllif Philebusun bütün həzzlər üçün vahid və birləşmiş bərpa nəzəriyyəsi təqdim etdiyi barədə daha geniş elmi mübahisəni həll etməyi məqsəd qoymur.

“Yarı-bərpaedici” şərhin statusu: Bədniyyətli gülüşün insanın öz yetərsizlik ağrısını üstünlük fantaziyası ilə müvəqqəti basdıra biləcəyi izahı mənbədə ehtiyatlı təklifdir; qəti şəkildə müdafiə olunan mətn nəticəsi deyil.

Müəllif hüququ və təkrar istifadə qeydi: Məqalə CC BY lisenziyalıdır. Buna baxmayaraq bu Verianla məzmunu mənbə məqalənin paraqraflarının və ya ingiliscə Platon tərcümələrinin mexaniki Azərbaycan dilinə aktarımı deyil. Mənbənin konseptual arqumenti və şərh sərhədləri qorunmuş; antik mətnlərdən uzun birbaşa sitatlar əvəzinə pasajların elmi-fəlsəfi funksiyası müstəqil Azərbaycan dilində izah edilmişdir.