Ushbu tadqiqot Richard J. Arnesonning farovonlik nazariyasining subyektivizmdan sof obyektivizmga oʻtishini, bu oʻzgarishning paternalizm nuqtayi nazaridan keltirib chiqaradigan nazariy oqibatlarini va ushbu muammolarni bartaraf etish uchun taklif etilgan shartli obyektivizm yondashuvini oʻrganadi. Shartli obyektivizm obyektiv jihatdan qimmatli neʼmatlar shaxsning mavjud afzalliklari va istaklaridan mustaqil ravishda mavjud boʻlishi mumkinligini tan oladigan, biroq bu neʼmatlar muayyan shaxsning farovonligiga hissa deb hisoblanishi uchun u ularni axborot yetishmasligi, kognitiv buzilishlar va irratsional psixologik taʼsirlardan xoli reflektiv mulohaza sharoitida oqilona rad etmasligini talab qiladigan farovonlik nazariyasi taklifidir. Xian va Mao Arnesonning moslashtirilgan afzalliklar, notoʻgʻri eʼtiqodlar va prudensial boʻlmagan istaklar sababli subyektivistik farovonlik tushunchasidan voz kechishi uchun muhim asoslar borligini tan oladilar; biroq Arnesonning keyinchalik subyektiv munosabatlarning farovonlikda hech qanday konstitutiv roli yoʻqligini himoya qilishi qattiq paternalizmni cheklash uchun yetarli nazariy resurs qoldirmaganini taʼkidlaydilar.

Maqolaning asosiy hissasi barcha obyektiv neʼmatlar uchun subyektiv maʼqullashni majburiy qiladigan kuchli maʼqullash cheklovi bilan shaxs nuqtayi nazarini butunlay chetga chiqaradigan sof obyektivizm oʻrtasida uchinchi pozitsiyani ishlab chiqishdir. Bu pozitsiyada shaxsning biror neʼmatni faol ravishda istashi shart emas; hal qiluvchi mezon shaxs ushbu neʼmatni yetarli maʼlumot va reflektiv mulohaza sharoitida oqilona rad etadimi-yoʻqmi, shudir. Mualliflar bu yondashuvni salbiy maʼqullash cheklovi deb shakllantiradilar. Tadqiqot empirik maʼlumot ishlab chiqarmaydi; taklifning kuchi farovonlik nazariyasi, avtonomiya, paternalizm va taqsimlovchi adolat oʻrtasidagi konseptual izchillikni oshirish daʼvosiga tayanadi.

Farovonlik nazariyasidagi asosiy savol: Inson hayotini uning oʻzi uchun yaxshi qiladigan narsa nima?

Farovonlik falsafasidagi asosiy kelishmovchiliklardan biri inson hayotining uning nuqtayi nazaridan yaxshi kechishini nima taʼminlashidir. Subyektivistik yondashuvlar shaxsning istaklari, afzalliklari yoki ijobiy munosabatlari bilan kuchli bogʻliqlik oʻrnatsa, obyektivistik yondashuvlar ayrim narsalar shaxs ularni istamasa yoki qadrli deb bilmasa ham uning uchun yaxshi boʻlishi mumkinligini himoya qiladi. Arneson fikrining rivoji shu ikki qutb oʻrtasidagi taranglikka qurilgan.

Arnesonning dastlabki davridagi “farovonlik uchun teng imkoniyat” yondashuvida farovonlik asosan afzalliklarning qondirilishi orqali tushuniladi. Bu yerdagi afzalliklar oddiy va oniy istaklar bilan cheklanmaydi; shaxs toʻliq maʼlumotga ega boʻlganda, xotirjam oʻylaganda va mulohaza xatolaridan xoli boʻlganda ega boʻladigan “ideal tarzda baholangan” afzalliklar muhimdir. Bu tuzilma shaxsning oʻz hayoti haqidagi bahosiga markaziy oʻrin beradi, ayni paytda notoʻgʻri maʼlumot yoki oʻylamasdan kelib chiqqan afzalliklardan qochishga urinadi.

Arneson nega subyektivizmdan sof obyektivizmga yoʻnaldi?

Arnesonning subyektivizmdan uzoqlashishi zamirida uch muammo bor: moslashtirilgan afzalliklar, notoʻgʻri eʼtiqodlar va shaxsning oʻz farovonligiga aloqador boʻlmagan istaklar. Bu muammolar faqat shaxs nimani istashiga qarash uning uchun haqiqatan nima yaxshi ekanini aniqlash uchun ishonchli asos boʻlmasligi mumkinligini koʻrsatadi. Xian va Mao qayta qurgan dalilga koʻra, Arneson bu muammolarni shunchaki texnik nuqsonlar deb emas, balki subyektiv munosabatlarni farovonlikning konstitutiv asosi qiladigan yondashuvning chuqurroq muammolari deb baholagan va natijada obyektiv roʻyxat nazariyasiga oʻtgan.

Moslashtirilgan afzalliklar

Moslashtirilgan afzalliklar shaxsning oʻz istaklarini yashayotgan cheklovchi yoki adolatsiz sharoitlarga moslab pastga tushirishi muammosidir. Inson uzoq vaqt jiddiy mahrumlik, bosim yoki imkoniyat yetishmasligida yashasa, kengroq hayot ufqini istamaslikni oʻrganishi mumkin. Bunday holatda mavjud afzalliklarning qondirilishini bevosita farovonlik bilan tenglashtirish yomon sharoitlar shaxsning kutishlarini pasaytirgan natijani “yaxshi hayot” deb baholash xavfini tugʻdiradi.

Ideal mulohaza testi bu muammoni maʼlum darajada tuzatishi mumkin: notoʻgʻri maʼlumot yoki fikrlashdagi buzilish bartaraf etilganda shaxs boshqa afzalliklarga kelishi mumkin. Ammo Arneson duch keladigan qiyinroq savol adolatsiz sharoitlar shaxs afzalliklarining shakllanishini doimiy ravishda oʻzgartirib yuborgan va shaxs ideal mulohaza sharoitida ham shu cheklangan afzalliklarni qabul qilishda davom etadigan holatlardir. Bunday vaziyatda subyektivistik nazariya oʻz vositalari bilan tuzatuvchi hukm bera olmaydi.

Notoʻgʻri eʼtiqodlar

Ikkinchi muammo shaxs oʻz yaxshiligi toʻgʻrisida adashishi mumkinligidir. Shaxsning hayot rejasini erkin tanlashi bilan bu tanlov haqiqatan uning hayotini yaxshiroq qilishi bir xil hukm emas. Arneson nuqtayi nazarida shaxsning oʻz hayoti ustidan suverenligi uning farovonlik masalasida epistemik jihatdan xatosiz ekanini koʻrsatmaydi. Bu farq subyektiv afzallik bilan haqiqiy prudensial qiymat oʻrtasida masofa ochadi.

Prudensial boʻlmagan istaklar

Uchinchi muammo odamlarning oʻz yaxshiligidan ancha uzoqqa choʻziladigan istaklarga ega boʻlishidir. Inson boshqa odamlar, uzoq jamiyatlar yoki muayyan jamoat maqsadining holati haqida juda kuchli istaklarga ega boʻlishi mumkin. Bu istakning roʻyobga chiqishi shaxsni mamnun qiladigan vaziyat yaratishi mumkin; biroq istakning shunchaki amalga oshishi hodisa bevosita oʻsha shaxs farovonligining bir qismi ekanini koʻrsatmasligi mumkin. Shunday qilib, “istak qondirilishi = farovonlik” tengligi qaysi istaklar haqiqatan shaxsning oʻz yaxshiligiga aloqador ekanini tushuntirishda qiynaladi.

Obyektiv roʻyxat nazariyasiga oʻtish

Bu muammolar Arnesonni shaxs yaxshiligiga doir faktlar uning mavjud istaklaridan mustaqil boʻlishi mumkin degan qarashga olib keladi. Obyektiv roʻyxat yondashuvida bilim, doʻstlik, yutuq, salomatlik yoki avtonomiya kabi ayrim insoniy neʼmatlarning prudensial qiymati faqat shaxs ularni istashidan kelib chiqmaydi. Inson muayyan neʼmatning qiymatini koʻrmasligi mumkin, ammo u baribir uning hayotini obyektiv maʼnoda yaxshilashi mumkin.

Bu nuqtada munozara “roʻyxatda qaysi neʼmatlar bor?” degan savoldan chuqurroq savolga oʻtadi: Obyektiv neʼmatning muayyan shaxs farovonligiga hissa qoʻshishini nima taʼminlaydi? Subyektivistik va obyektivistik yondashuvlar baʼzan bir xil neʼmatlarni qimmatli deb bilishi mumkin; asosiy farq bu neʼmatlar nega shaxs uchun yaxshi hisoblanishi masalasida yuzaga chiqadi.

Maʼqullash cheklovi nima?

Maʼqullash cheklovi obyektiv neʼmat muayyan shaxsning farovonligini oshirishi uchun u bu neʼmatga maʼlum ijobiy munosabat bildirishi kerakligini himoya qiladigan yondashuvlar oilasidir. Kymlickaning shaxs hayotini “ichkaridan” yashashi gʻoyasi, Dworkinning konstitutiv qarashi va Griffinning idealizatsiya qilingan istak haqiqiy istakka aylanishini talab qiladigan yondashuvi bu fikrni turli shakllarda ifodalaydi.

Dworkinning konstitutiv yondashuvida shaxsning hayot tarkibiy qismini maʼqullashi shunchaki qiymatga qoʻshiladigan bonus emas; u tegishli tarkibiy qismning shaxs hayotiga ichki hissa qoʻsha olishi uchun shartdir. Griffinning xabardor istak yondashuvida esa ideal sharoitdagi shaxsning nimanidir istashi mumkinligi oʻzi yetarli emas; ideal istak roʻyobga chiqish paytida shaxsning haqiqiy istagiga aylanishi kerak.

Arneson bu yondashuvlarning umumiy yadrosiga eʼtiroz bildiradi: shaxsning ijobiy munosabati yoʻqligini obyektiv neʼmatning farovonlik qiymatini yoʻqqa chiqaruvchi mutlaq veto deb qarash uningcha ortiqcha. Shaxs bir yutuqning qiymatini zaif, oʻylanmagan yoki xato sabablarga koʻra rad etishi mumkin. Bunday holda notoʻgʻri baholash yutuqning shaxs uchun qiymatini nolga tushirmasligi kerak.

Samantha fikriy tajribasi

Arneson bu nuqtani Samantha ismli xayoliy shaxs orqali tushuntiradi. Samantha sifatli sheʼr yozgan, biroq oʻylanmagan va zaif estetik qarash sababli bu yutuq oʻzi uchun hech qanday qiymatga ega emas deb hisoblaydi. Arnesonga koʻra, Samanthaning yutugʻini yetarlicha qadrlamasligi yutuqning uning hayotiga qoʻshgan hissasini yoʻqqa chiqarmaydi. Samanthaning yutugʻidan qoʻshimcha qoniqish olishi farovonligini yanada oshirishi mumkin; biroq ijobiy maʼqullash yutuqning biror farovonlik qiymatiga ega boʻlishining old sharti emas.

Arneson kuchsizroq maʼqullash cheklovlariga qarshi ham oʻxshash yoʻnalishni davom ettiradi. Shaxs doʻstlik, muhabbat yoki yutuq kabi obyektiv neʼmatlarga ijobiy munosabat bildirmasa ham, hayotida yetarli boshqa subyektiv qoniqish shakllari boʻlishi mumkin. Shu sababli obyektiv neʼmatlarning har birini shaxsning ijobiy hissi yoki istagi bilan bogʻlashni majburiy deb bilish uningcha keraksizdir.

Sof obyektivizm nega qattiq paternalizm uchun asoslash bosimini yaratadi?

Sof obyektivizmda shaxsning biror narsani istamasligi yoki oʻzi uchun qimmatli deb bilmasligi bu narsa uning farovonligiga hissa qoʻsha olmasligini koʻrsatmaydi. Shu bois shaxs oʻz yaxshiligi haqida adashishi mumkin boʻlsa va davlat yoki boshqa qaror qabul qiluvchi muayyan variant uning obyektiv farovonligini oshiradi deb hisoblasa, shaxsning ixtiyoriy rad etishi oʻzi aralashuvga qarshi prinsipial toʻsiq yaratmaydi. Arneson bu natijani yashirish oʻrniga qattiq paternalizm ayrim hollarda prinsip darajasida himoya qilinishi mumkinligini tan oladi; biroq amaliy aralashuvning baribir muhim chegaralari boʻlishi kerakligini taʼkidlaydi.

Yumshoq va qattiq paternalizm farqi

Yumshoq paternalizm shaxsning tanlovi yetarlicha ixtiyoriy, xabardor yoki layoqatli boʻlmasa aralashuvni qabul qiladi. Qattiq paternalizm esa shaxs nima qilayotganini bilsa va qarorni ixtiyoriy qabul qilsa ham, uning oʻz yaxshiligi nomidan ayrim aralashuvlarni prinsip jihatdan mumkin deb biladi. Arneson faqat ixtiyoriylik barcha aralashuvlarni toʻsuvchi mutlaq chegara boʻla olmasligini himoya qiladi; chunki ixtiyoriy qaror prudensial jihatdan baribir jiddiy darajada yomon boʻlishi mumkin.

Arneson bu nuqtani qaytarib boʻlmaydigan oʻziga-zarar yetkazish qarorini qabul qilgan, biroq qaror qabul qilish qobiliyati joyida boʻlgan yosh voyaga yetgan shaxsga oid fikriy tajriba bilan sinaydi. Maqsad “toʻliq ixtiyoriy” bilan “shaxs yaxshiligi nuqtayi nazaridan oqilona” tushunchalari bir xil emasligini koʻrsatishdir. Arnesonga koʻra, ayrim oʻta holatlarda shaxsning ixtiyoriy qarori uning obyektiv yaxshiligiga shunchalik jiddiy zarar yetkazishi mumkinki, aralashuv prinsip darajasida himoya qilinadigan boʻlib qoladi.

Taqsimlovchi adolat nuqtayi nazaridan paternalizm

Arneson shuningdek, odamlarning prudensial tanlov qilish qobiliyatlari teng emasligini taʼkidlaydi. Axborot toʻplash, variantlarni baholash va uzoq muddatli manfaatlarini kuzatishda zaifroq boʻlgan odamlar hayot davomida yomonroq natijalarga duch kelishi mumkin. Agar yomonroq ahvoldagi insonlar farovonligining yaxshilanishiga koʻproq axloqiy vazn beradigan prioritaristik taqsimlovchi adolat yondashuvi qabul qilinsa, ayrim paternalistik siyosatlar eng zaif guruhlarga nomutanosib darajada foyda keltirishi mumkin. Bu paternalizm munozarasini faqat erkinlik masalasi boʻlishdan chiqarib, taqsimlovchi adolat muammosiga ham aylantiradi.

Arneson paternalizmni nega cheksiz qoldirmaydi?

Arneson qattiq paternalizm prinsip darajasida mumkinligini himoya qilsa-da, uch muhim amaliy chegara belgilaydi. Birinchidan, avtonomiya obyektiv farovonlikning oʻzining muhim tarkibiy qismi boʻlishi mumkin. Aralashuv salomatlik, xavfsizlik yoki boshqa neʼmatni oshirar ekan, shaxs avtonomiyasini kamaytirsa, umumiy farovonlik foydasi avtomatik emas. Ikkinchidan, davlatning axborot va amalga oshirish qobiliyati cheklangan; umumiy qoidalar individual holatlarni yetarlicha nozik ajrata olmaydi va xato aralashuvlarni yuzaga keltirishi mumkin. Uchinchidan, ayrim odamlarni ommaviy ravishda “yomon qaror qabul qiluvchilar” deb ajratish tamgʻalanish, oʻzini hurmat qilishning pasayishi va shaxsiy layoqat hissiga zarar yetkazishi mumkin.

Xian va Maoning izchillik eʼtirozi

Maqolaning oʻziga xos tanqidi aynan shu nuqtada boshlanadi. Xian va Maoga koʻra, Arneson paternalizmni cheklash uchun keltiradigan asoslar nazariyaning sof obyektivistik poydevoridan kutilganidek mustaqil emas. Ayniqsa avtonomiya Arnesonning oʻz taʼrifida shaxs reflektiv tarzda qabul qilgan maqsadlarni taʼqib etishini oʻz ichiga oladi. Shunday taʼriflangan avtonomiya shaxsning oʻz maqsadlariga doir reflektiv maʼqullashini tushunchaning ichiga joylashtiradi.

Bu holatda paradoks yuzaga chiqadi. Qiymat nazariyasida shaxsning subyektiv munosabatlarining farovonlikka konstitutiv hissasi rad etilar ekan, paternalizmni cheklaydigan eng muhim obyektiv neʼmatlardan biri boʻlgan avtonomiya allaqachon shaxsning reflektiv munosabatiga ichki tarzda bogʻliqdir. Mualliflar eʼtiroziga koʻra, sof obyektivizm siyosiy darajada chegara yaratishga urinarkan, qiymat nazariyasida chiqarib tashlagan individual nuqtayi nazardan bilvosita yana foydalanadi.

Shunga oʻxshash muammo kontekstga sezgir baholashda ham koʻrinadi. Bir neʼmatning “obyektiv roʻyxatda borligi” uning muayyan shaxs uchun muayyan vaziyatda qancha prudensial qiymatga ega ekanini oʻzi belgilamaydi. Bir xil obyektiv neʼmat turli hayot sharoitlarida juda turlicha xarajat va imkoniyatlar bilan bogʻlanishi mumkin. Shu sababli baholash faqat “X obyektiv neʼmatmi?” savoli bilan tugamaydi; “X bu shaxsning konkret sharoitida nimani anglatadi?” savoli ham kerak.

Tamgʻalash xarajatlari ham xuddi shu taranglikni kuchsizroq, ammo qoʻllab-quvvatlovchi tarzda koʻrsatadi. Tamgʻalash zararlaridan biri shaxsning oʻzini qanday koʻrishini va shaxsiy layoqat tuygʻusini qanday boshdan kechirishini oʻzgartirishidir. Bu holat subyektiv munosabatlarni butun farovonlik tahlilidan butunlay chiqarib tashlash amaliy darajada qiyin ekanini koʻrsatadi.

Shartli obyektivizm nima?

Shartli obyektivizm obyektiv jihatdan qimmatli neʼmatlarning mavjudligini va shaxs oʻz yaxshiligi haqida adashishi mumkinligini tan oladi; biroq obyektiv neʼmat muayyan shaxs farovonligiga hissa deb hisoblanishini qoʻshimcha salbiy shartga bogʻlaydi: shaxs yetarli maʼlumotga ega, kognitiv xatolar va psixologik buzilishlardan xoli reflektiv mulohaza sharoitida ushbu neʼmat uning hayoti uchun qiymatga ega ekanini oqilona rad etmasligi kerak. Shu sababli nazariya ijobiy maʼqullashni majburiy qilmaydi; faqat oqilona va reflektiv rad etishni haqiqiy chegara sifatida qabul qiladi.

Toʻrt xil munosabat

Salbiy maʼqullash cheklovi qanday ishlaydi?

Salbiy maʼqullash cheklovi shaxsdan obyektiv neʼmatni sevishi, istashi yoki faol maʼqullashini talab qilmaydi; faqat shaxs ushbu neʼmat haqida yetarli maʼlumot olgandan va kognitiv yoki psixologik buzilishlardan xoli tarzda oʻylagandan keyin uni oʻz hayoti uchun oqilona rad etadimi-yoʻqmi, shuni soʻraydi. Oqilona rad etish boʻlsa, neʼmatni faqat “obyektiv roʻyxatda borligi” sababli shaxsga majburan yuklashning prinsipial asosi zaiflashadi. Rad etish johillik, notoʻgʻri eʼtiqod, moslashtirilgan afzallik yoki boshqa irratsional mexanizmlardan kelib chiqsa, u bir xil veto vazifasini bajarmaydi.

Kuchli maʼqullash cheklovidan farqi

Kuchli maʼqullash cheklovi shaxs ijobiy munosabat bildirmagan obyektiv neʼmat uning farovonligiga hissa qoʻsha olmaydi, deydi. Shartli obyektivizm bundan pastroq mezondan foydalanadi. Faol istak, zavq yoki maʼqullashning yoʻqligi oʻzi farovonlik hissasini bekor qilmaydi. Shunday qilib, Samantha misolidagidek, zaif sabab tufayli qiymatini koʻra olmagan haqiqiy yutuq baribir shaxs uchun yaxshi deb hisoblanishi mumkin.

Sof obyektivizmdan farqi

Sof obyektivizmda shaxsning oqilona va reflektiv rad etishi ham obyektiv neʼmatning farovonlikka hissasini prinsip darajasida yoʻqqa chiqarmaydi. Shartli obyektivizm esa shu nuqtada shaxs perspektivasiga haqiqiy cheklovchi rol beradi. Shu tariqa nazariyaning obyektiv neʼmatlar haqidagi qarashi saqlangan holda, davlat yoki boshqa qaror qabul qiluvchilarning hayot tarzini faqat uni obyektiv jihatdan qimmatli deb bilganlari uchun shaxsga majburan yuklashiga qarshi kuchliroq chegara yaratishga uriniladi.

Qiymatlar plyuralizmi nuqtayi nazaridan farq namoyon boʻladigan soha

Mualliflar ikki nazariya oʻrtasidagi farq salomatlik, asosiy taʼlim yoki xavfsizlik kabi koʻplab odatiy holatlarda kichik boʻlishi mumkinligini tan oladilar. Yetarli maʼlumot va mulohaza sharoitida odamlarning bunday asosiy neʼmatlarni butunlay qadrsiz deb bilishi ehtimoli kamroq. Asosiy farq chuqur qiymat kelishmovchiliklarida paydo boʻladi.

Masalan, “mazmunli yaqin munosabatlar” obyektiv neʼmat deb qabul qilinsa ham, bu neʼmatni roʻyobga chiqarishning yagona usuli muayyan oila modeli degan xulosaga kelib boʻlmaydi. Shaxs turli munosabat shakllarini yetarlicha bilib, ular haqida jiddiy oʻylagandan keyin davlat afzal koʻrgan modelni oʻz hayoti uchun mazmunli deb topmasa, shartli obyektivizm bu oqilona rad etishni hisobga oladi. Shunday qilib, “obyektiv neʼmat” bilan “uni roʻyobga chiqarishning yagona qonuniy shakli” tenglashtirilmaydi.

Protseduraviy ratsionallik

Salbiy maʼqullash cheklovi ishlashi uchun qaysi rad etish oqilona hisoblanishini aniqlash zarur. Mualliflar bu yerda protseduraviy ratsionallikni taklif qiladilar. Mezoni shaxs erishgan xulosaning muayyan axloq yoki hayot falsafasiga mosligi emas. Muhimi qaror axborot xatosi, kognitiv buzilish, moslashtirilgan afzallik, kuchli psixologik himoya yoki oʻylamasdan qabul qilingan xurofot kabi jarayonlar tomonidan buzilmagan boʻlishidir.

Bu tanlov ayniqsa muhimdir. Agar “oqilona rad etish” faqat davlat yoki faylasuf toʻgʻri deb biladigan qadriyatlarga tayangan rad etishni anglatsa, salbiy maʼqullash cheklovi yana obyektiv roʻyxatning bir tomonlama belgilovchiligiga aylanardi. Protseduraviy yondashuv esa shaxsning sabablari toʻgʻri falsafani ifodalaydimi-yoʻqmi emas, balki mulohaza jarayoni kognitiv jihatdan yetarli va buzilmaganmi, shuni tekshiradi.

Ideal maslahatchi modellaridan farqi

Railton va Brandt kabi mutafakkirlarning idealizatsiya qilingan baholash modellarida toʻliq axborot va kognitiv tuzatish shaxs aslida nimani istashi yoki nima uning uchun yaxshi deb hisoblanishi kerakligini ijobiy tarzda belgilashga yordam beradi. Xian va Maoning salbiy maʼqullash cheklovi esa torroq vazifani bajaradi. U obyektiv neʼmatlarning mazmunini yaratmaydi; bu ishni obyektiv roʻyxatga qoldiradi. Faqat muayyan obyektiv neʼmat bilan muayyan shaxs oʻrtasiga “oqilona rad etish bormi?” degan nazorat nuqtasini joylashtiradi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Bu tadqiqot usuli eksperimental maʼlumotlar tahlili emas, konseptual qayta qurish, ichki izchillik tahlili va normativ nazariyani qayta koʻrib chiqishdir. Mualliflar avval Arnesonning dastlabki subyektivistik farovonlik tushunchasini va undan uzoqlashishiga olib kelgan uch muammoni qayta quradilar. Keyin Arnesonning Dworkin, Griffin va boshqa mutafakkirlarda uchraydigan maʼqullash cheklovlariga eʼtirozlarini tahlil qiladilar. Uchinchi bosqichda sof obyektivizm bilan qattiq paternalizm oʻrtasidagi bogʻliqlikni tekshiradilar; toʻrtinchi bosqichda Arneson paternalizmni cheklash uchun keltiradigan avtonomiya, davlat salohiyati va tamgʻalash asoslari sof obyektivizm bilan qanchalik izchil ekanini soʻroq qiladilar. Yakuniy bosqichda bu izoh boʻshligʻini toʻldirish uchun shartli obyektivizm va salbiy maʼqullash cheklovi taklif qilinadi.

Birinchi asosiy natija: Arneson obyektivizmi ongli ravishda kuchlidir

Tadqiqotning qayta qurishiga koʻra, Arneson shunchaki “obyektiv neʼmatlar ham mavjud” deydigan moʻtadil obyektivizmni qabul qilmaydi. Uning yondashuvi kuchliroq: istak, zavq yoki boshqa ijobiy subyektiv munosabatlar biror unsur shaxs farovonligini ichki ravishda oshirishi uchun na zarur, na oʻzi yetarli. Bu qarash shaxs neʼmatlarni notoʻgʻri baholashi mumkinligini tan olish uchun kuchli nazariy vosita beradi.

Ikkinchi asosiy natija: Xuddi shu kuch paternalizm muammosini kattalashtiradi

Agar subyektiv munosabat farovonlikning hal qiluvchi chegarasi boʻlmasa, shaxsning “men buni istamayman” deyishi ham farovonlik asosidagi aralashuvni avtomatik toʻxtatmaydi. Mualliflar tahlili Arnesonning qattiq paternalizmni prinsip darajasida himoya qilishga ochiqligi tasodif emasligini, balki sof obyektivistik farovonlik tushunchasining tabiiy siyosiy oqibatlaridan biri ekanini koʻrsatadi.

Uchinchi asosiy natija: Paternalizmni cheklovchi asoslar sof obyektivizmga bosim oʻtkazadi

Arnesonning oʻz qoʻllanishida avtonomiya reflektiv ravishda qabul qilingan maqsadlarni oʻz ichiga olishi individual perspektivani nazariyadan butunlay chiqarishni qiyinlashtiradi. Xuddi shuningdek, muayyan neʼmat shaxsning konkret hayotida qancha qiymatga ega ekanini baholashda faqat obyektiv roʻyxatning mavjudligi yetarli emas. Tamgʻalash tahlilida ham shaxs oʻzini qanday boshdan kechirishi ahamiyat kasb etadi. Xian va Mao bu unsurlarni sof obyektivizm siyosiy amaliyotda oʻz nazariy chegaralariga yetganining belgilari sifatida talqin qiladilar.

Toʻrtinchi asosiy natija: Ijobiy maʼqullash oʻrniga salbiy filtr taklif qilinishi mumkin

Mualliflarning yechimi shaxs har bir obyektiv neʼmatni faol istashi kerakligini majburiy qilish emas. Bu Arneson maʼqullash chekloviga qarshi bildirgan koʻplab tanqidlarni qayta yuzaga keltirardi. Buning oʻrniga faqat oqilona rad etish chegara sifatida qabul qilinadi. Shu bilan irratsional yoki yetarli boʻlmagan axborotga asoslangan rad etish obyektiv neʼmatlarni avtomatik qadrsizlantirishining oldi olinadi va shaxsning chuqur hamda oʻylangan qiymat hukmiga ham butunlay befarq qolilmaydi.

Protseduraviy ratsionallik salbiy maʼqullash cheklovi uchun nega muhim?

Protseduraviy ratsionallik shaxsning rad etishi “toʻgʻri” qadriyatlarga tayanishini talab qilmasdan, uning axborot yetishmasligi, kognitiv xato va psixologik buzilish taʼsirida shakllangan-shakllanmaganini baholashga urinadi. Bu farq shartli obyektivizmning mustaqil vazifasini saqlaydi: agar ratsionallik “obyektiv jihatdan toʻgʻri hayot tushunchasini qabul qilish” deb taʼriflansa, shaxs perspektivasi yana obyektiv roʻyxat hukmiga bogʻlanib qolardi. Bunga qarshi, faqat qaror jarayoni axborot jihatdan yetarli, kognitiv jihatdan ravshan va psixologik jihatdan buzilmagan boʻlishini talab qilish shaxsga qiymatlar plyuralizmi doirasida turli xulosalarga kelish uchun joy qoldiradi.

Tadqiqotning muhim cheklovi

Shartli obyektivizmning eng muhim ochiq muammosi oqilona rad etish bilan irratsional rad etish oʻrtasidagi chegaradir. Aniq axborot xatosi yoki jiddiy kognitiv buzilish mavjud ayrim holatlarni oson baholash mumkin. Xuddi shuningdek, uzoq mulohaza natijasida shakllangan, maʼlumotga asoslangan hayot qarashi kuchli oqilona rad etish misoli boʻlishi mumkin. Ammo bu ikki qutb oʻrtasida keng kulrang zona mavjud.

Mualliflar bu noaniqlik salbiy maʼqullash cheklovigagina xos emasligini taʼkidlaydilar. Toʻliq axborot, ideal maslahatchi yoki kognitiv tuzatishdan foydalanadigan boshqa farovonlik nazariyalari ham “qancha axborot yetarli?” yoki “qaysi eʼtiqod kognitiv buzilish hisoblanadi?” kabi oʻxshash chegara muammolariga duch keladi. Demak, taklif barcha holatlar uchun mexanik qaror algoritmi emas.

Taqsimlovchi adolat nuqtayi nazaridan natija

Shartli obyektivizm Arnesonning farovonlik uchun teng imkoniyat yondashuviga qoʻllansa, faqat shaxsning obyektiv neʼmatlardan foydalanish imkoniga qarash yetarli boʻlmaydi. Shaxs yetarli mulohaza sharoitida ushbu neʼmatni oqilona rad etadimi-yoʻqmi ham muhim boʻladi.

Bu farq ayniqsa qiymatlar plyuralizmida muhim. Muayyan hayot tarzini yetarlicha tanib, uni oqilona rad etgan shaxs bilan faqat bilimsizlik, notoʻgʻri eʼtiqod yoki moslashtirilgan afzallik sababli ayni imkoniyatdan foydalanmayotgan shaxs bir xil farovonlik kamchiligiga ega deb baholanmasligi kerak. Mualliflarning maqsadi shu tariqa farovonlikchilikning yadrosini saqlab, oqilona qiymat plyuralizmini koʻproq hisobga olishdir.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan talqinlar

• Arneson farovonlik nazariyasi subyektivizmdan kuchli obyektiv roʻyxat yondashuviga siljigani taʼkidlanadi.
• Moslashtirilgan afzalliklar, notoʻgʻri eʼtiqodlar va prudensial boʻlmagan istaklar bu oʻzgarishning asosiy sabablari sifatida qayta quriladi.
• Sof obyektivizm qattiq paternalizm foydasiga muhim nazariy bosim tugʻdirishi koʻrsatilishga harakat qilinadi.
• Arneson avtonomiya, davlat salohiyati va tamgʻalash orqali keltirgan cheklovlarni sof obyektivizm bilan toʻliq tushuntirishda muammo borligi ilgari suriladi.
• Shartli obyektivizm obyektiv neʼmatlarni saqlagan holda oqilona reflektiv rad etishni salbiy chegara sifatida ishlatadigan muqobil nazariya sifatida taklif etiladi.
• Protseduraviy ratsionallik salbiy maʼqullash cheklovining shaxs qiymat hukmini butunlay obyektiv standart hukmiga topshirib qoʻyishining oldini oluvchi mexanizm sifatida ishlab chiqilgan.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamaydigan talqinlar

• Shartli obyektivizm empirik tajribalar bilan isbotlangan ustun farovonlik nazariyasi degan xulosani qoʻllab-quvvatlamaydi.
• Qaysi neʼmatlar obyektiv roʻyxatga toʻliq kiritilishi kerakligini uzil-kesil hal qilmaydi.
• Oqilona va irratsional rad etish oʻrtasidagi barcha chegara holatlari uchun aniq va mexanik test bermaydi.
• Har bir paternalistik siyosat qonuniy yoki har bir paternalistik siyosat noqonuniy degan xulosaga kelmaydi.
• Davlat muayyan hayot shakllarini amalda qanday tartibga solishi kerakligi haqida batafsil siyosat modeli bermaydi.
• Falsafiy izchillik dalilini xulq-atvor, psixologik yoki sotsiologik sababiylik isboti sifatida taqdim etmaydi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Original tadqiqot: From Subjectivism and Pure Objectivism to Conditional Objectivism: A Criticism and Revision of Richard Arneson’s Theory of Welfare.

Mualliflar: Chenju Xian; Xinggui Mao.

Masʼul muallif: Xinggui Mao.

Muassasalar: Department of Philosophy, College of State Governance, Southwest University, Chongqing, China; Institute of Logic and Intelligence, Southwest University, Chongqing, China.

Jurnal: Philosophies.

Nashriyot: MDPI.

Bibliografik qayd: Philosophies 2026, 11(3), 95.

DOI: 10.3390/philosophies11030095.

Rasmiy nashr havolasi: https://www.mdpi.com/2409-9287/11/3/95

Nashr sanasi: 10 iyun 2026. Maqola 25 mart 2026-da qabul qilingan, 28 may 2026-da qayta koʻrib chiqilgan va 5 iyun 2026-da nashrga qabul qilingan.

Manba turi: Taqrizdan oʻtgan nazariy va normativ falsafa maqolasi. Eksperimental, klinik, kuzatuv yoki miqdoriy tadqiqot emas.

Asosiy usul: Richard J. Arneson farovonlik nazariyasining tarixiy va konseptual qayta qurilishi; subyektivizm, obyektiv roʻyxat nazariyasi va maʼqullash cheklovi oʻrtasidagi aloqaning tahlili; sof obyektivizmning paternalizm nuqtayi nazaridan ichki izchillik tanqidi; soʻng shartli obyektivizm va salbiy maʼqullash cheklovi shaklida normativ nazariyaning qayta koʻrib chiqilishi.

Litsenziya: Manba PDF maqola Creative Commons Attribution (CC BY) litsenziyasi ostida ochiq foydalanishda nashr etilganini bildiradi. Verianla matni litsenziya ruxsat bergan foydalanishdan qatʼi nazar manba jumlalarini mexanik ravishda qayta yaratmaydi; ilmiy va falsafiy dalillarni mustaqil oʻrgatuvchi tuzilma ichida tushuntiradi.

Muallif hissalari: Konseptuallashtirish Chenju Xian va Xinggui Mao; metodologiya, formal tahlil va tadqiqot Chenju Xian; resurslar Xinggui Mao; dastlabki qoralama Chenju Xian; koʻrib chiqish va tahrir ikkala muallif; rahbarlik, loyiha boshqaruvi va moliyalashtirishni jalb qilish Xinggui Mao tomonidan bajarilgan.

Moliyalashtirish: Tadqiqot Southwest University Innovation Research 2035 Pilot Plan tomonidan SWUPilotPlan018 grant raqami bilan qoʻllab-quvvatlangan.

Etika qoʻmitasi: Qoʻllanilmaydi deb bildirilgan.

Xabardor rozilik: Qoʻllanilmaydi deb bildirilgan.

Maʼlumotlarning mavjudligi: Tadqiqotda yangi maʼlumot yaratilmagan yoki tahlil qilinmagan; maʼlumot ulashish qoʻllanilmaydi.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Mualliflar manfaatlar toʻqnashuvi yoʻqligini bildirgan.

Asosiy metodologik cheklov: Taklif etilgan shartli obyektivizm empirik tasdiqqa asoslangan model emas. Uning nazariy muvaffaqiyati farovonlik nazariyasining obyektiv unsurlari bilan shaxsning reflektiv perspektivasi oʻrtasida yanada izchil aloqa oʻrnata olishi nuqtayi nazaridan baholanadi. Salbiy maʼqullash cheklovining eng muhim ochiq savoli protseduraviy jihatdan oqilona va irratsional rad etish oʻrtasidagi chegara holatlarini qanday baholashdir.

Ilmiy foydalanish chegarasi: Ushbu Verianla matni tadqiqotning falsafiy dalilini oʻrgatuvchi va mustaqil tarzda tushuntiradi; original maqola oʻrnini bosmaydi. Batafsil argument tuzilishi, original fikriy tajribalar va akademik iqtibos uchun rasmiy DOI qaydi koʻrib chiqilishi kerak.