Ricoeurçu öteki, bu tədqiqatda işlədilən mənada, insanın xoşbəxtliyinin və yaxşı həyat axtarışının münasibətlilik ölçüsündə qarşılaşdığı başqa insanı ifadə edən etik və fəlsəfi anlayışdır. Anné Hendrik Verhoef və Edmund Terem Ugar, süni intellekt sistemləri və insansı sosial robotların insanların xoşbəxtliyinə və rifahına töhfə verə bilsələr belə, Ricoeurün insan “ötekisi” ilə eyni kateqoriyaya yerləşdirilib-yerləşdirilə bilməyəcəyini araşdırırlar. Tədqiqat yeni bir eksperiment və ya məlumat təhlili aparmır; Ricoeurün xoşbəxtlik fəlsəfəsini, Harvard Study of Adult Development-dan götürülən münasibətlilik nəticələrini və insan–texnologiya münasibətləri ədəbiyyatını fəlsəfi baxımdan bir araya gətirir.

Ricoeurün xoşbəxtlik anlayışında bir-biri ilə bağlı üç ox önə çıxır: insanın öz həyatını gerçəkləşdirməsi, yaxın insanlarla dostluq və qarşılıqlılıq münasibətləri qurması və daha uzaqdakı insanlarla ədalət əsasında birgə yaşaması. Müəlliflər süni intellekt və sosial robotların dostluq, qayğı, ünsiyyət, emosional dəstək və ictimai xidmət kimi sahələrdə getdikcə daha görünən olmasının “öteki” anlayışının sərhədlərini bulanıqlaşdırdığını qəbul edirlər. Bununla belə, məqalənin müdafiə etdiyi nəticə ondan ibarətdir ki, texnoloji artefaktların insan xoşbəxtliyinə töhfə verə bilməsi onları Ricoeurçu mənada insan ötekisi etmir.

Bu nəticə dörd arqument üzərindən əsaslandırılır. Müəlliflər sosial robotların insana bənzər duyğu və davranışlarının simulyasiya olduğunu; süni intellektin insana bənzər agent kimi bazara çıxarılmasının əhəmiyyətli dərəcədə kommersiya şişirtməsi ehtiva etdiyini; mövcud AI və sosial robotların ağrı, həzz və ya xoşbəxtlik yaşayan mənəvi pasiyentlər kimi qiymətləndirilə bilməyəcəyini; həmçinin insanlarda olduğu kimi yaşanmış təcrübəyə əsaslanan subyektiv və narrativ kimliyə malik olmadıqlarını irəli sürürlər. Buna baxmayaraq, tədqiqat insanlar ilə texnoloji sistemlər arasındakı münasibətlərin real insan təcrübələri və real emosional nəticələr yarada biləcəyini qəbul edir. Buna görə məsələ “texnologiya etik baxımdan əhəmiyyətsizdir” nəticəsinə endirilmir.

Tədqiqatın əsas sualı

Məqalənin mərkəzində bir-biri ilə bağlı iki sual dayanır: Ricoeurün “öteki” anlayışı süni intellekt dövründə hələ də yalnız insanlara aiddirmi və insanlarla sosial münasibətə bənzər bağlar quran texnoloji artefaktlar bu kateqoriyaya daxil edilə bilərmi? Bu sualların arxasındakı daha geniş problem isə xoşbəxtliyin münasibətlilik ölçüsüdür. İnsan xoşbəxtliyi başqa şəxslərlə qurulmuş real münasibətlər vasitəsilə inkişaf edirsə, insanın emosional bağ qurduğu texnoloji sistemin fəlsəfi statusu nə olacaq?

Müəlliflər bu sualı yalnız “robot insana bənzəyirmi?” səviyyəsində nəzərdən keçirmirlər. Müzakirəni xoşbəxtlik, dostluq, qarşılıqlılıq, ədalət, mənəvi pasiyentlik, agentlik, subyektiv təcrübə və narrativ kimlik kimi bir-biri ilə əlaqəli anlayışlara daşıyırlar.

Ricoeurə Görə Xoşbəxtlik Niyə Münasibətlidir?

Ricoeurün tədqiqatda istifadə olunan xoşbəxtlik anlayışı xoşbəxtliyi yalnız insanın daxili həzz və ya məmnunluq vəziyyəti kimi deyil; fərdi gerçəkləşmə, yaxın insanlarla dostluq və daha uzaqdakı insanlarla ədalət əsasında qurulan münasibətlərin birlikdə formalaşdırdığı bütöv bir yaxşı həyat problemi kimi nəzərdən keçirir.

Birinci ox: insanın öz həyatını gerçəkləşdirməsi

Ricoeurün birinci xoşbəxtlik oxu insanın yaxşı və tamamlanmış həyat istəməsidir. İnsan öz hərəkətlərinin subyekti olaraq həyatının mənasını və istiqamətini formalaşdırmağa çalışır. Lakin məqalənin Ricoeur oxunuşuna görə xoşbəxtlik sırf fərdi iradəyə endirilə bilməz. İnsan artıq sosial münasibətlərin, institutların və başqalarının mövcud olduğu bir dünyada yaşayır. Buna görə insanın öz həyatını gerçəkləşdirmək arzusu digər iki oxdan tamamilə ayrı deyil.

İkinci ox: yaxın ötekilər və dostluq

İkinci oxda xoşbəxtlik yaxın insanlarla qurulan dostluq və qarşılıqlılıq içində görünür. Məqalə burada Aristotelçi philia anlayışına uzanan Ricoeurçu xəttdən istifadə edir. Dostluq yalnız insanın başqa birindən fayda əldə etməsi deyil; vermək və almaq münasibətini, qarşılıqlı tanınmanı və ortaq kövrəkliyi ehtiva edir.

Bu oxda ölüm və itki ehtimalı da əhəmiyyətlidir. İnsan münasibətlərinin dəyərinin bir hissəsi münasibətlərin kövrək və sonlu olmasından qaynaqlanır. Buna görə xoşbəxtlik yalnız qüsursuz və davamlı həzz demək deyil; sevgi, yaxınlıq, itki ehtimalı və başqasından asılılıq eyni münasibət sahəsinin hissələridir.

Üçüncü ox: ədalət və uzaqdakı insan

Ricoeurün üçüncü oxu insanın yalnız ailə və dostlarına deyil, birbaşa tanımadığı insanlara qarşı da məsuliyyət daşıdığı fikrinə əsaslanır. Ədalətli institutlarda yaşamaq və uzaqdakı insanlara ədalətli davranmaq yaxşı həyatın bir ölçüsüdür.

Tədqiqatın mühüm terminoloji sərhədi burada ortaya çıxır: Ricoeur kontekstindəki “üzü olmayan öteki” insan olmayan varlığı ifadə etmir. İfadə insanın fərdi olaraq tanımadığı və ya sosial baxımdan özündən uzaq olan insan ötekisini bildirir. Bu fərq sosial robotların asanlıqla Ricoeurün “üzü olmayan ötekisi” kateqoriyasına daxil edilməsinin qarşısını alır.

Harvard Study of Adult Development məqalədə necə istifadə olunur?

Verhoef və Ugar yeni bir xoşbəxtlik tədqiqatı aparmırlar. Bunun əvəzinə Harvard Study of Adult Development-ın uzunmüddətli nəticələrini Ricoeurün fəlsəfi yanaşmasını dəstəkləyən empirik arxa planlardan biri kimi istifadə edirlər. Məqalədə təqdim olunan çərçivədə güclü sosial və yaxın münasibətlər həyat məmnunluğu, sağlamlıq və uzunömürlülüklə əlaqələndirilir.

Bu məlumat Ricoeurün üçlü xoşbəxtlik modelini eksperimental olaraq “sübut edən” nəticə kimi istifadə edilməməlidir. Harvard tədqiqatı ilə Ricoeurün fəlsəfi antropologiyası fərqli tədqiqat və düşüncə növləridir. Məqalə onları insan xoşbəxtliyində münasibətliliyin əhəmiyyətinə işarə edən iki ayrı mənbə kimi yanaşı təqdim edir.

Süni İntellekt və Sosial Robotlar Ricoeurçu “Öteki” Sayıla Bilərmi?

Məqalənin müdafiə etdiyi mövqeyə görə xeyr: süni intellekt və sosial robotlar insan xoşbəxtliyini dəstəkləyə və insanlarda real emosional təsirlər yarada bilər, lakin bu funksional və ya psixoloji təsirlər onları Ricoeurün insan “ötekisi” ilə eyni ontoloji və etik kateqoriyaya yerləşdirmək üçün kifayət deyil.

Texnoloji münasibətlərin yüksəlişi

Məqalə insanların söhbət sistemləri, virtual personajlar və sosial robotlarla dostluq, bağlılıq, qayğı, romantik yaxınlıq və ya dini qarşılıqlı əlaqəyə bənzər münasibətlər qurmağa başladığı nümunələri müzakirə edir. Replika kimi dostluq məqsədilə hazırlanmış sistemlər, qayğı robotları, sosial narahatlıq kontekstində robotla qarşılıqlı əlaqələr, virtual personajlarla qurulan emosional bağlar və dini sosial robotlar bu ədəbiyyatın hissələri kimi istifadə olunur.

Müəlliflərin məqsədi bu münasibətlərin mövcudluğunu inkar etmək deyil. Əksinə, insanlar baxımından təcrübənin real ola biləcəyini qəbul edirlər. İnsanın robotla və ya rəqəmsal sistemlə qurduğu bağ onun tənhalığına, bağlılıq hissinə, emosional vəziyyətinə və ya gündəlik həyatına təsir edə bilər. Fəlsəfi müzakirə insanın hiss etdiyi təsirin real olub-olmaması deyil; qarşılıqlı əlaqənin o biri tərəfindəki texnoloji varlığın insan “ötekisi” ilə eyni mənada münasibət subyekti olub-olmamasıdır.

Sosial baxımdan dağıdıcı texnologiyalar

Məqalə süni intellekt və sosial robotları yalnız kommersiya mənasında “disruptive” texnologiyalar kimi qiymətləndirmir. Sosial baxımdan dağıdıcı texnologiya anlayışı; formalaşmış normaları, münasibətləri, mənəvi kateqoriyaları və dünyanı qavrama üsullarını dəyişdirən texnologiyaları ifadə etmək üçün istifadə olunur.

İnsansı sosial robotlar bu baxımdan xüsusi nümunədir. İnsan görünüşünü, danışığını, üz ifadələrini və ya sosial davranışlarını təqlid etdikcə “kim agentdir?”, “kim məsuldur?”, “kim ötekidir?” və “kim mənəvi diqqətin birbaşa obyektidir?” kimi əvvəllər əsasən insanlara aid edilən suallar texnoloji sistemlər üçün də ortaya çıxır.

İnsana bənzərliklə insan olmaq arasındakı fərq

Robotun insana bənzər görünməsi, insana bənzər sözlər işlətməsi və ya uyğun emosional reaksiya yarada bilməsi müəlliflərin yanaşmasında öz-özlüyündə insan ötekiliyini yaratmır. İnsana bənzərlik istifadəçilərin antropomorfik reaksiya verməsini asanlaşdıra bilər; lakin “insan kimi görünmək” ilə insanın yaşanmış təcrübəsi, subyektiv baxış bucağı və qarşılıqlı mənəvi münasibətin tərəfi olmaq xüsusiyyətləri bir-birindən ayrılır.

AI və Sosial Robotları İnsan “Ötekisi” Saymaq Niyə Kateqoriya Səhvi Kimi Görülür?

Müəlliflər Gilbert Ryle-ın kateqoriya səhvi anlayışından istifadə edərək AI və sosial robotların insan “ötekisi” kateqoriyasına yerləşdirilməsini fərqli ontoloji xüsusiyyətlərə malik texnoloji artefaktlara insan ötekiliyinin xüsusiyyətlərinin aid edilməsi kimi şərh edir və bu mövqeni dörd əsas arqumentlə müdafiə edirlər.

1. Simulyasiya arqumenti

Birinci arqument sosial robotların nümayiş etdirdiyi insana bənzər duyğuların real duyğu təcrübələri deyil, hazırlanmış davranış və ifadələr olduğu qəbuluna əsaslanır. Sosial robot üz ifadəsi yarada, müəyyən sözlər deyə, toxunuşa reaksiya verə və ya istifadəçiyə empatik görünən cavab verə bilər. Bu davranışların insanda real emosional təsir yaratması mümkündür.

Müəlliflərin ayırdığı məqam insanın təsirlənməsi ilə robotun eyni duyğunu yaşaması arasındadır. İstifadəçinin bağlanması və ya özünü daha yaxşı hiss etməsi real insan təcrübələridir; lakin tədqiqat bundan robotun subyektiv olaraq sevindiyi, kədərləndiyi və ya qarşılıq verdiyi nəticəsini çıxarmır.

2. Marketinq şişirtməsi arqumenti

İkinci arqument süni intellekt və yoldaşlıq robotlarının insana bənzər agent, dost və ya ideal tərəfdaş kimi təqdim edilməsində kommersiya diskursunun təsirinə yönəlir. Tədqiqat texnologiya şirkətlərinin bu sistemlərin imkanlarını ideallaşdıran marketinq dili işlədə biləcəyini və istifadəçilərin sistemlərə gerçəkdə olduğundan daha çox insani qabiliyyət aid edə biləcəyini irəli sürür.

Müəlliflərin qiymətləndirməsində insan münasibətlərini müəyyənləşdirən qarşılıqlılıq, bədənlilik, ortaq həyat dünyası, münaqişə, qeyri-müəyyənlik, məsuliyyət və mənəvi dərinlik kimi xüsusiyyətlər texnoloji qarşılıqlı əlaqələrdə eyni şəkildə mövcud deyil. Sistemin daim uyğunlaşan, səbirli və istifadəçini təsdiqləyən şəkildə hazırlanması münasibəti asanlaşdıra bilər; lakin məqaləyə görə bu asanlıq insan münasibətinin ontoloji ekvivalentini yaratmır.

3. Mənəvi pasiyentlik arqumenti

Mənəvi pasiyentlik (moral patiency), bir varlığın özünə edilən hərəkətlər səbəbilə mənəvi baxımdan nəzərə alına biləcək zərər, ağrı, həzz və ya bənzər təcrübələrə malik ola bilməsi ilə bağlı anlayışdır. Tədqiqatın üçüncü arqumenti mövcud AI və sosial robotların bu mənada birinci şəxs təcrübəsinə malik mənəvi pasiyentlər kimi qəbul edilə bilməyəcəyini müdafiə edir.

Ricoeurçu çərçivədə başqasına göstərilən ədalət və ya dostluq digər şəxsin xoşbəxtlik və ağrı yaşaya bilməsi ilə bağlıdır. Müəlliflər AI və robotların ağrı, xoşbəxtlik və ya iztirab yaşamaması halında eyni qarşılıqlılıq münasibətinin qurula bilmədiyini irəli sürürlər.

Lakin tədqiqat buradan robotlara yönələn hər davranışın etik baxımdan əhəmiyyətsiz olduğu nəticəsini çıxarmır. İnsanların robotlara zorakılıq tətbiq etməsi, alçaldıcı davranması və ya texnoloji münasibətlər daxilində müəyyən vərdişlər inkişaf etdirməsi insanın öz mənəvi xarakterinə, sosial normalarına və digər insanlara qarşı davranışlarına təsir edə bilər. Buna görə robotun özü mənəvi pasiyent sayılmasa belə, insan–robot qarşılıqlı əlaqəsinin etik nəticələri ola bilər.

4. Subyektiv təcrübə və narrativ kimlik arqumenti

Dördüncü arqument Ricoeurün Time and Narrative əsərindəki narrativ kimlik düşüncəsinə əsaslanır. İnsanlar öz həyatlarını keçmiş təcrübələri, xatirələri, münasibətləri və məna verdikləri hadisələr üzərindən hekayələr şəklində təşkil edirlər. Beləliklə, “mən kiməm” sualının cavabı yalnız mövcud davranışdan deyil, yaşanmış tarixdən yaranır.

Müəlliflər mövcud AI və sosial robotların bu mənada yaşanmış subyektiv tarixə malik olmadığını irəli sürürlər. Sistem özü haqqında ardıcıl hekayə yarada və ya tərtibatçılar tərəfindən persona ilə təchiz edilə bilər; lakin məqalənin yanaşmasında bu, birinci şəxs yaşantısından doğmuş narrativ kimliklə eyni deyil.

Bu fərq xoşbəxtlik baxımından əhəmiyyətlidir. İnsan xoşbəxtliyin öz həyatında nə demək olduğunu keçmiş təcrübələri və şəxsi narrativi üzərindən şərh edə bilər. Müəlliflərin arqumentinə görə AI sistemi öz xoşbəxtliyini yaşamır və onu öz həyat hekayəsi daxilində şərh etmirsə, başqa bir şəxsin xoşbəxtliyini Ricoeurçu insan ötekisi kimi şüurlu şəkildə bölüşən qarşılıqlı subyekt kimi qiymətləndirilə bilməz.

“Virtual” və ya “yarı-öteki” ehtimalı

Məqalə AI və sosial robotların “virtual öteki”, “qismən öteki” və ya “yarı-öteki” kimi düşünülməsinin mümkün ola biləcəyini qəbul edir. Lakin müəlliflər bu məqalədə belə yeni ontoloji kateqoriyanı sistematik şəkildə müdafiə etmirlər. Buna görə tədqiqatın nəticəsi “texnologiya heç bir növ ötekilik daşıya bilməz” deyil; daha dar iddia müdafiə olunur: mövcud texnoloji artefaktlar Ricoeurçu insan ötekisi ilə eyni deyil.

Texnologiya xoşbəxtliyə töhfə verə bilərmi?

Bəli; məqalə bu ehtimalı açıq şəkildə qəbul edir. Sosial robotlar qayğı, təhsil, terapiya, ünsiyyət və tənhalıqla mübarizə kimi kontekstlərdə istifadəçilərin həyat təcrübəsinə təsir göstərə bilər. Bəzi qarşılıqlı əlaqələr insanların özlərini daha bağlı və ya dəstəklənmiş hiss etməsinə səbəb ola bilər.

Bununla belə, müəlliflər “xoşbəxtliyə töhfə vermək” ilə “xoşbəxtliyi yaşayan və qarşılıqlı münasibət quran insan ötekisi olmaq” arasında fərq qoyurlar. Texnoloji vasitə rifah şərtlərini dəstəkləyə bildiyi halda, özü xoşbəxtliyin subyekti olmaya bilər. Məqalənin Ricoeurçu fərqi məhz bu nöqtədə cəmlənir.

Dini robotlar nümunəsi

Tədqiqat dini kontekstdəki sosial robotları da insan–texnologiya münasibətlərinin genişlənən sahəsinə nümunə kimi göstərir. Buddist icmalarda istifadə olunan Mindar və Xian'er kimi robotlarla yanaşı, xristian kontekstindəki müxtəlif “AI Jesus” və ya dini chatbot tətbiqləri müzakirə olunur.

Bu nümunələrdə texnoloji sistemlər icma daxilində yoldaş, məlumat təminatçısı, məsləhətçi və ya ritual ətrafında görünən aktor mövqeyinə gələ bilər. Lakin məqalə robotun dini icmada funksiya qazanmasının onun insan ötekisi olması demək olmadığını müdafiə edir. Funksional rol ilə ontoloji və etik status yenə bir-birindən ayrılır.

Texnoloji münasibətin etik əhəmiyyəti harada ortaya çıxır?

Məqalənin yanaşması iki ifrat mövqedən qaçmağa çalışır. Bir qütbdə “robot insan deyil, deməli insan–robot münasibətləri əhəmiyyətsizdir” yanaşması ola bilər. Digər qütbdə isə insana bənzər qarşılıqlı əlaqə yaradan hər texnologiyanı real insan münasibəti ilə eyniləşdirmək meyli vardır. Müəlliflər hər iki yanaşmanı yetərsiz hesab edirlər.

İnsanların süni sistemlərlə qurduğu münasibətlər insan davranışları və duyğuları baxımından realdır. Buna görə dizayn, mülkiyyət, manipulyasiya, asılılıq, bazar təşviqləri, insan münasibətlərini əvəz etmə riski, məxfilik, mənəvi vərdişlər və sosial normalar etik qiymətləndirməyə daxil edilməlidir. Bunun üçün insan–texnologiya münasibətlərinə xas yeni etik çərçivələr lazım ola bilər.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat konseptual və fəlsəfi araşdırmadır. Yeni nümunə, eksperiment qrupu, laboratoriya quruluşu, süni intellekt modeli, robot prototipi, sorğu, statistik test və ya kəmiyyət məlumat təhlili istifadə edilməmişdir. Müəlliflər Ricoeurün əsərlərini fəlsəfi əsas kimi götürmüş; xoşbəxtlik araşdırmaları, texnologiya fəlsəfəsi, sosial robotlar, insan–robot qarşılıqlı əlaqəsi, əxlaq fəlsəfəsi və narrativ kimlik ədəbiyyatındakı işlərlə bu çərçivənin sərhədlərini müzakirə etmişlər.

Analitik quruluş

1. Xoşbəxtliyin fəlsəfi və teoloji mənaları bir-birindən ayrılır.
2. Ricoeurün fərdi gerçəkləşmə, yaxın dostluq və ədalətli institutlar şəklində üç xoşbəxtlik oxu izah edilir.
3. İnsan xoşbəxtliyinin münasibətli quruluşu Harvard Study of Adult Development-dan götürülən nəticələrlə əlaqələndirilir.
4. AI və sosial robotların insan münasibətlərində üzərinə götürdüyü yeni rollar sosial baxımdan dağıdıcı texnologiya çərçivəsində qiymətləndirilir.
5. Texnoloji artefaktların insan “ötekisi” kateqoriyasına daxil olub-ola bilməyəcəyi müzakirə edilir.
6. Müəlliflərin yekun mövqeyi simulyasiya, marketinq şişirtməsi, mənəvi pasiyentlik və subyektiv təcrübə olmaqla dörd arqument üzərindən müdafiə edilir.
7. Nəticədə texnoloji münasibətlərin etik əhəmiyyətinin qəbul edilməsi ilə texnologiyanın insan ötekisi sayılması bir-birindən ayrılır.

Ricoeurün xoşbəxtlik çərçivəsi

AI və sosial robotların “ötekiliyinə” qarşı dörd arqument

Əsas nəticə

Məqalənin mərkəzi nəticəsi iki cümlə ilə ayrıla bilər: Texnologiya insan xoşbəxtliyinə töhfə verə bilər. Lakin xoşbəxtliyə töhfə verən texnoloji artefakt olmaq, Ricoeurçu insan “ötekisi” olmaqla eyni şey deyil. Bu fərq tədqiqatın bütün arqumentlərini bir-birinə bağlayan əsas fəlsəfi oxdur.

Tədqiqatın dəstəklədiyi mövqelər

• Ricoeurün tədqiqatda istifadə olunan xoşbəxtlik anlayışı güclü şəkildə münasibətlidir.
• Süni intellekt və sosial robotlar ənənəvi dostluq, qayğı və münasibət anlayışlarının sərhədlərini çətinləşdirir.
• İnsanların texnoloji sistemlərlə qurduğu münasibətlər real insani və emosional nəticələr doğura bilər.
• Müəlliflər AI və sosial robotların Ricoeurçu insan ötekisi sayıla bilməyəcəyini müdafiə edirlər.
• İnsan–texnologiya münasibətləri mövcud etik kateqoriyaların yenidən qiymətləndirilməsini tələb edə bilər.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi mövqelər

• Tədqiqat süni intellektin şüursuz olduğunu eksperimental olaraq sübut edən şüur eksperimenti təqdim etmir.
• Sosial robotların insan xoşbəxtliyinə heç bir töhfə verə bilməyəcəyini müdafiə etmir.
• İnsanların robotlara və ya rəqəmsal personajlara bağlanmasının “saxta duyğu” olduğu nəticəsini çıxarmır; insan təcrübəsinin real təsirlərini qəbul edir.
• “Virtual öteki” və ya “yarı-öteki” anlayışlarının etibarsız olduğunu sübut etmir; bu alternativ kateqoriyaları tədqiqatın müdafiə olunan əsas mövqeyinin kənarında saxlayır.
• Harvard Study of Adult Development-ı özünün apardığı empirik tədqiqat kimi təqdim etmir.

Məhdudiyyətlər və açıq tədqiqat sualları

Tədqiqatın ən əsas məhdudiyyəti metodunun nəzəri olmasıdır. AI və sosial robotların insanların uzunmüddətli xoşbəxtliyinə təsirini birbaşa ölçən yeni araşdırma aparılmamışdır. Müəlliflər insanların texnoloji münasibətlərdən əldə etdiyi xoşbəxtliyin insan–insan münasibətlərindəki xoşbəxtliklə hansı şərtlərdə oxşar və ya fərqli olduğu barədə gələcəkdə daha çox empirik tədqiqatın lazım olduğunu açıq şəkildə bildirirlər.

Bundan əlavə, məqalənin “AI-nin subyektiv təcrübəsi yoxdur” və “AI moral patient deyil” yanaşması tədqiqatın qəbul etdiyi fəlsəfi mövqenin hissələridir. Fərqli ağıl fəlsəfəsi və maşın şüuru yanaşmaları bu ilkin şərtləri fərqli qiymətləndirə bilər. Bu tədqiqat həmin müzakirələrin hamısını eksperimental və ya ontoloji olaraq yekunlaşdırmağı məqsəd qoymur.

Məqalə həmçinin texnoloji sistemlərin mülkiyyətini, institusional təşviqləri, insan münasibətlərini əvəz etmə ehtimalını və istifadəçilərin sistemlərə yönələn antropomorfik gözləntilərinin etik əhəmiyyətini gələcək tədqiqatlar üçün açıq saxlayır.

Mənbə və Metod Qeydi

Özgün başlıq: Happiness in the AI Age: Ricoeur and the Question of the AI Humanoid as the Technological Other

Müəlliflər: Anné Hendrik Verhoef; Edmund Terem Ugar

Qurumlar: School of Philosophy, North-West University South Africa, Potchefstroom, South Africa; Department of Philosophy, University of Johannesburg, Johannesburg, South Africa

Məsul müəllif: Edmund Terem Ugar

Jurnal: Philosophies

Nəşriyyat: MDPI

Nəşr məlumatı: 2026, Cild 11, Say 3, Məqalə 83

Nəşr tarixi: 25 May 2026

DOI: 10.3390/philosophies11030083

Rəsmi keçid: https://doi.org/10.3390/philosophies11030083

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY)

Mənbə növü: Resenziyalı fəlsəfi tədqiqat məqaləsi.

Tədqiqat metodu: Paul Ricoeurün xoşbəxtlik, ötekilik və narrativ kimlik düşüncələrinin; xoşbəxtlik araşdırmaları, texnologiya fəlsəfəsi, sosial robotlar və insan–robot qarşılıqlı əlaqəsi ədəbiyyatı ilə konseptual olaraq müqayisə edilməsi. Yeni eksperimental məlumat yaradılmamışdır.

Məlumat əlçatanlığı: Müəlliflər tədqiqatda yeni məlumat yaradılmadığını və ya təhlil edilmədiyini; məlumat paylaşımının tətbiq edilə bilmədiyini bildirirlər.

Maliyyələşdirmə: Xarici maliyyələşdirmə alınmamışdır.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşması bildirməmişlər.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma, doğrulama, formal təhlil, araşdırma, ilkin qaralama yazısı və nəzərdən keçirmə/redaktə vəzifələri Anné Hendrik Verhoef və Edmund Terem Ugar tərəfindən yerinə yetirilmişdir. Məqalədə metodologiya, proqram təminatı, məlumat kurasiyası, vizuallaşdırma, superviziya və maliyyələşdirmənin əldə edilməsi tətbiq edilə bilməz kimi bildirilmişdir.

Əsas metodoloji sərhəd: Tədqiqatın nəticələri eksperimental AI şüur testi və ya insan–robot xoşbəxtliyi eksperimenti deyil. Dörd əsas arqument fəlsəfi təhlilə və mövcud ədəbiyyatın müəlliflər tərəfindən şərhinə əsaslanır. Buna görə “AI insan ötekisi deyil” nəticəsi tədqiqatın müdafiə etdiyi Ricoeurçu fəlsəfi mövqe kimi oxunmalıdır.

Verianla metod qeydi: Bu türkcə məzmun özgün məqalənin cümlə-cümlə tərcüməsi və ya yaxın mətn reproduksiyası deyil. Mənbənin tədqiqat sualı, konseptual çərçivəsi, arqumentləri, dəstəkləyici ədəbiyyatdan istifadəsi, nəticələri və məhdudiyyətləri elmi bilik səviyyəsində ayrışdırılaraq Verianla üçün müstəqil və öyrədici türkcə quruluşda yenidən təşkil edilmişdir.