Spinoza–Deleuze–चित्रकला-सम्बन्धः, Sonja Lavaert इत्यस्याः एकः वैचारिकव्याख्या-परिप्रेक्ष्यः अस्ति, यस्मिन् सा Spinoza इत्यस्य immanence तथा संरचना-आधारितं दर्शनं Gilles Deleuze इत्यस्य 1980–1981 वर्षयोः Spinoza-विषयकव्याख्यानैः, ततः अनन्तरं प्रदत्तैः चित्रकला-विषयकव्याख्यानैश्च सह पठति। अध्ययनम् एतत् दर्शयति यत् Spinoza प्रभावितावस्थाः तथा राजनैतिकजीवनं प्रकृतेः बहिः स्थितैः नैतिकमानदण्डैः न, अपि तु देहानां सम्बन्धैः, शक्तेः परिवर्तनैः, प्रकृतेः अक्रमिकव्यवस्थया च विचारयति; एतत् Deleuze इत्यस्य चित्रकलायां chaos, diagram, प्रकाश, वर्ण तथा संरचना-विषयकधारणाभिः सम्बध्यते। लेखः नूतनं प्रयोगं वा परिमाणात्मकदत्तांशं वा न प्रस्तुतयति; सः दार्शनिकग्रन्थानां, व्याख्यानानां, कलाविचारस्य च मध्ये वैचारिकं सम्बन्धं स्थापयति।

शीर्षके स्थितं “प्रभावितावस्थानां climatology” वास्तविकस्य climatology-विज्ञानस्य वैज्ञानिकवर्गीकरणं नास्ति। एषः रूपकः प्रभावितावस्थाः तादृशेन प्रकारेण परीक्षितुं सूचयति यथा मौसमविशेषज्ञः वायुमण्डलीयपरिवर्तनानि निरीक्षते—तानि पूर्वमेव शुभानि अशुभानि वा इति न निर्णीय, अपि तु परिस्थितीः, सम्बन्धान्, संक्रमणानि च निरीक्ष्य। Spinoza इत्यस्य immanence-विषयकदृष्टौ प्रकृतेः उपरि तां बहिःतः नियच्छत् transcendental hierarchy नास्ति। देहाः परस्परं मिलन्ति, सम्बन्धाः निर्मीयन्ते वा विघटन्ते वा, प्रत्येकं मिलनं च देहस्य क्रियाशक्तिं भिन्नरूपेण प्रभावितं करोति।

अस्य दृष्टिकोणस्य कालिकः आयामः affectio तथा affectus इत्येतयोः भेदे स्पष्टो भवति। Affectio, देहस्य कस्मिंश्चित् निश्चिते क्षणे प्रभाविताम् अवस्थां सूचयति; affectus तु एकस्याः अवस्थायाः अन्यस्याम् अवस्थायां संक्रमणं तथा तस्मिन् संक्रमणे शक्तेः स्तरस्य वृद्धिं वा ह्रासं वा सूचयति। अतः प्रभावितावस्था स्थिरं मनोवैज्ञानिकवस्तु न मत्वा, कालप्रवाहे घटमानं दिशायुक्तं परिवर्तनं मत्वा परीक्ष्यते।

Deleuze इत्यस्य चित्रकला-दृष्टौ “diagram” अपि सदृशं निर्माणतर्कं वहति। चित्रकला सिद्धरूपं केवलं पटे प्रतिलिखति इति न। चित्रणपूर्वसंकल्पाः, cliché, विद्यमानरूपाणि च प्रथमं diagram इत्यस्य रेखाभिः, चिह्नितस्थलैः, क्षेत्रैश्च विचाल्यन्ते; अस्मात् कार्यात् नूतनं चित्रगतं तथ्यं जायते। Lavaert इत्यस्याः प्रमुखः सम्बन्धः अत्र स्पष्टो भवति: Spinoza इत्यत्र वास्तविकतां ज्ञातुं सम्बन्धाः कथं निर्मीयन्ते इति बोधः आवश्यकः; Deleuze इत्यत्र चित्रकला अपि रूपं तस्य बाह्यरेखातः न, अपि तु तदुत्पादकशक्तिभ्यः निर्माणप्रक्रियाभ्यश्च आरभ्य चिन्तयति।

Spinoza इत्यस्य “प्रभावितावस्थानां Climatology” इत्यस्य अर्थः कः?

“प्रभावितावस्थानां climatology” इति रूपकः Spinoza इत्यस्य तां तटस्थां तकनीकीं दृष्टिं वर्णयति, यया सः प्रभावितावस्थाः नैतिकदोषः वा गुणः वा इति पूर्वं न नामयित्वा, देहानां परस्परमेलनस्य शक्तिपरिवर्तनस्य च प्राकृतिकव्यवस्थायां परीक्षते; एषा वास्तविकजलवायुविज्ञानस्य पद्धतिः नास्ति।

लेखस्य आरम्भबिन्दुः Deleuze इत्यस्य Spinoza-विषयकव्याख्यानानि सन्ति, यानि नवम्बर 1980 तः मार्च 1981 पर्यन्तं प्रदत्तानि। Lavaert इत्यस्याः मते एतेषां व्याख्यानानां केन्द्रे केवलं Spinoza इत्यनेन के विचाराः समर्थिताः इति न, अपि तु सः कथं चिन्तयति स्म तथा कथं लिखति स्म इत्यपि अस्ति।

Spinoza इत्यस्य प्रकृतिः बाह्येन transcendental-नियामकसिद्धान्तेन क्रमितानां सोपानानां समष्टिः नास्ति। प्रकृतिः सर्वेषां भूतानाम् आधारः अपि अस्ति, भेदानां स्रोतः अपि। अतः मानवीयव्यवहारस्य, भावानां, राजनीतेश्च व्याख्यानाय प्रकृतेः बहिः स्थितस्य नैतिकन्यायालयस्य आवश्यकता नास्ति।

climatologist-उपमायाः महत्त्वम् इतः आगच्छति। मौसम-अनुसन्धाता तूफानं नैतिकतया अशुभम्, सूर्यप्रकाशयुक्तं मौसमं नैतिकतया शुभम् इति न वर्गीकरोति; सः परिस्थितयः कथं संयुज्यन्ते, परिवर्तनं च केभ्यः सम्बन्धेभ्यः जायते इति परीक्षते। Lavaert इत्यस्याः पठने Spinoza इत्यस्य प्रभावितावस्थासु दृष्टिः अपि एवं कार्यात्मकं सम्बन्धात्मकं च स्वरूपं धारयति।

immanence किमर्थं निर्णायकम्?

Immanence, इत्यस्य अर्थः—व्याख्या प्रकृतेः बहिः स्थिते transcendental-कारणे वा पूर्वनिर्धारिते hierarchy इत्यस्मिन् वा न आध्रीयते। Spinoza इत्यत्र देहाः, विचाराः, इच्छाः, राजनैतिकसम्बन्धाश्च एकस्यामेव प्रकृतौ भवन्ति।

एषा रचना “किं भवितव्यम्?” इति प्रश्नात् पूर्वं “वस्तुतः किं भवति, के सम्बन्धाश्च तत् उत्पादयन्ति?” इति प्रश्नं प्रमुखं करोति। लेखे Machiavelli इत्यस्मात् आगतस्य “effective reality” इति बलाघातस्य तथा Spinoza इत्यस्य practical philosophy इति पठनस्य कारणम् अपि एतदेव।

Virtus नैतिकगुणात् किमर्थं व्यापकतरम्?

स्रोतः Spinoza इत्यस्य गुण-विचारं केवलं नैतिकसदाचरणरूपेण न, अपि तु प्राकृतिकशक्तेः, सामर्थ्यस्य, क्षमतायाश्च सन्दर्भे विचारयति। Conatus, इच्छा तथा क्रियाशक्तिः अस्मिन् सन्दर्भे निर्णायिकाः सन्ति।

अतः गुणः transcendental-मानदण्डस्य कियत् पालनं क्रियते इत्यपेक्षया, कस्यचित् सत्त्वस्य स्वसम्बन्धान् कियत् सक्रियतया निर्मातुं दृढीकर्तुं च शक्यते इत्यनेन अधिकं सम्बध्यते।

Lavaert एतां गतिं कलया सह सम्बध्नाति। कला अपि सिद्धां अपरिवर्तनशीलां व्यवस्थां केवलं प्रतिनिधातुं न, अपि तु पदार्थैः, रूपैः, वर्णैः, सम्बन्धैश्च नूतनां संरचनां निर्माति।

Affectio तथा Affectus इत्येतयोः भेदः कः?

Affectio, देहस्य कस्मिंश्चित् निश्चिते क्षणे प्रभाविताम् अवस्थां वा मेलनस्य तत्क्षणिकं खण्डं वा सूचयति; affectus तु एकस्याः प्रभावितावस्थायाः अन्यस्याम् अवस्थायां संक्रमणस्य कालावधिं तथा क्रियाशक्तेः वृद्धिं वा ह्रासं वा सूचयति।

एषः भेदः लेखस्य काल-प्रभावितावस्था-विमर्शस्य केन्द्रे अस्ति। Deleuze मन्यते यत् प्रभावितं देहं केवलं वर्तमानक्षणेन परिभाषितुं न पर्याप्तम्। प्रत्येकः क्षणः पूर्वावस्थां पृष्ठतः त्यजन् परवर्तीम् अवस्थां प्रति अपि गच्छति।

स्रोतः एतां रचनां Husserl-विषयककालचर्चया सह सम्बध्य त्रिभागीयेन schema द्वारा व्याख्यायति:

अतः affectus, एकस्मिन् बिन्दौ स्थाप्यः स्थिरगुणः नास्ति। सः देहस्य पूर्वावस्थातः परवर्तीम् अवस्थां प्रति गच्छतः क्रियाशक्तिः कथं परिवर्तते इति सूचयति।

हर्षः तथा शोकः “vector” इति किमर्थं विचार्येते?

Deleuze इत्यस्य Spinoza-विषयकव्याख्यायां प्रभावितावस्था दिशायुक्तं परिवर्तनम् अस्ति; अतः सा scalar-अवस्थायाः अपेक्षया vector-प्रक्रियारूपेण चिन्त्यते। हर्षः क्रियाशक्तेः वृद्धिदिशायाः संक्रमेण, शोकः तु ह्रासदिशायाः संक्रमेण सम्बध्यते।

अत्र “vector” भौतिकप्रयोगे मापितः गणितीयः vector नास्ति। स्रोतः एतं शब्दं अवस्थयोः मध्ये दिशायुक्तं शक्तिपरिवर्तनं व्याख्यातुं दार्शनिकं model इव उपयुङ्क्ते।

मेलनानि तथा सम्बन्धानां संरचना

एकः देहः अन्येन देहेन सह मिलति चेत् सम्बन्धाः परस्परं अनुकूलाः भवितुं शक्नुवन्ति, अथवा विद्यमानः सम्बन्धः विघटितुं शक्नोति। Spinoza इत्यस्य ethics संरचनादृष्ट्या पठतः Deleuze इत्यस्य कृते मुख्यः प्रश्नः—तत् मेलनं सम्बन्धितस्य देहस्य क्रियाशक्त्या सह कथं संयुज्यते।

समग्रायां प्रकृतौ transcendental-अर्थे शुभ-अशुभ-वर्गौ न स्तः; किन्तु कस्यचित् निश्चितस्य देहस्य दृष्ट्या मेलनानि तस्य रचनां समर्थयितुं वा दुर्बलीकर्तुं वा शक्नुवन्ति। अतः ethics अमूर्तनिषेधात् अधिकं सम्बन्धानां व्यावहारिकज्ञानस्य समीपं गच्छति।

Spinoza इत्यस्य त्रयः ज्ञानप्रकाराः लेखे कथं प्रयुज्यन्ते?

Spinoza इत्यस्य त्रयः ज्ञानप्रकाराः मनुष्यस्य परिवर्तनशीलचिह्नाश्रितात् निष्क्रियबोधात् सामान्यसम्बन्धान् गृह्णन्तं तर्कबुद्धिं प्रति, ततः व्यक्तिगतवस्तूनां सारं प्रति प्रवृत्तं साक्षादवगमात्मकं ज्ञानं प्रति च संक्रमणं व्याख्यायन्ति; Lavaert इत्यस्याः लेखे एषा रचना भिन्नैः लेखनलयैः तथा चित्रनिर्माणस्य चरणैः अपि सम्बध्यते।

चिह्नानि किमर्थं अपर्याप्तानि भवितुं शक्नुवन्ति?

चिह्नं बहुधा बाह्यवस्तुनः सारं न, अपि तु तेन अस्मासु जातं प्रभावं सूचयति। तादृशे प्रसङ्गे वयं फलम् अनुभवामः, किन्तु तत् फलं जनयतः सम्बन्धस्य कारणं सम्भवतः अद्यापि न जानीमः।

अतः प्रथमप्रकारस्य ज्ञानं सर्वथा “निरुपयोगि” नास्ति; तत् मानवानुभवस्य आरम्भिकशर्तः अस्ति। समस्या एषा यत् परिवर्तनशीलानि परस्पर-स्मृतिसम्बद्धानि च चिह्नानि कारणज्ञानम् इति मन्यन्ते।

चिह्नप्रकाराः

Deleuze, Spinoza इत्यस्य पठनं semiotic-उपकरणैः कुर्वन् प्रथमं चिह्नानां त्रयः प्रकारान् भिनत्ति: लक्षणानि, आदेशाः, व्याख्याश्च। अनन्तरं प्रभावितावस्थां संक्रमणरूपेण व्याख्यातुं vector-चिह्नस्य विचारं विकसितं करोति।

लक्षणं अन्यस्य देहस्य मम देहे कृतं प्रभावं दर्शयति। आदेशरूपं वा final cause-रूपं वा चिह्नं कल्पनया निर्मितस्य उद्देश्यात्मकविन्यासस्य अधीनं भवति। व्याख्या तु abstraction इत्यनेन सम्बध्यते। एतेभ्यः भिन्नरूपेण प्रभावितावस्थायाः vector-स्वभावः शक्तिस्तरे संक्रमणस्य दिशां दृश्यां करोति।

सामान्यधारणाः किमर्थं महत्त्वपूर्णाः?

सामान्यधारणाः केवलं कस्यचित् मेलनस्य प्रभावं न, अपि तु प्रभावानां कारणरूपां सम्बन्धसंरचनाम् अवगन्तुं शक्नुवन्ति। अतः मनुष्यः “मम किं जातम्?” इति स्तरात् “अनयोः देहयोः सम्बन्धः कथं संयुक्तः अथवा विघटितः?” इति स्तरं गन्तुं शक्नोति।

Lavaert इत्यस्याः कला-सम्बन्धस्य दृष्ट्या एतत् महत्त्वपूर्णम्; यतः चित्रकला अपि सिद्धवस्तुनः केवलं रूपं प्रतिलिखितुं न, अपि तु वर्ण, प्रकाश, गति, पृष्ठभाग तथा संरचना एतेषां मध्ये सम्बन्धान् निर्मातुं शक्नोति।

व्यक्तिः किमर्थं केवलं “वस्तु” नास्ति?

Deleuze इत्यस्य Spinoza-पठने व्यक्तिः सम्बन्धरचना, शक्तिस्तरः तथा व्यक्तिगतसारः—एतत्त्रयरूपेण सह चिन्त्यते। अतः व्यक्तिः बन्दं अपरिवर्तनशीलं substance इति न विचार्यते।

देहः कुत्र “समाप्यते” इति प्रश्नः अपि केवलया ज्यामितीयबाह्यरेखया न समाधीयते। अयं बिन्दुः लेखं साक्षात् चित्रकला, बाह्यरेखा, वर्ण तथा प्रकाश-विमर्शं प्रति नयति।

वृत्तस्य genetic definition किमर्थं महत्त्वपूर्णम्?

वृत्तस्य genetic definition महत्त्वपूर्णम्, यतः तत् वृत्तं केवलया बाह्यरेखया न वर्णयति, अपि तु तदुत्पादकगतिनियमेन परिभाषयति; Deleuze एतं भेदं स्थिररूपात् उत्पादकशक्तिं, क्षमतां तथा “कथं जायते?” इति प्रश्नं प्रति संक्रमणस्य उदाहरणरूपेण उपयुङ्क्ते।

स्रोतः Spinoza इत्यस्य वृत्तविषयकौ द्वौ भिन्नौ परिभाषौ तुलयति। प्रथमपरिभाषा तादृशं रूपं वर्णयति यस्मिन् केन्द्रात् परिधिं प्रति नीताः रेखाः समाः भवन्ति। एषा परिभाषा वृत्तं कथं दृश्यते तथा तस्य कः ज्यामितीयगुणः अस्ति इति वदति।

द्वितीयपरिभाषायां रेखायाः एकः अन्तः स्थिरः धार्यते, अन्यः अन्तः चालयते, एवं वृत्तं जायते—एषः नियमः आधारः भवति। अत्र परिभाषा केवलं रूपं वर्गीकृत्य न तिष्ठति; सा रूपस्य उत्पादननियमं ददाति।

Lavaert इत्यस्याः अनुसृतायां Deleuze-सम्बद्धायां दिशि अयं भेदः कलायाः दृष्ट्यापि महत्त्वपूर्णः। चित्रकारस्य कार्यं केवलं विद्यमानरूपस्य बाह्यरेखां पुनर्लिखितुं न; अपि तु तद्रूपं जनयन्तः शक्तयः, गतयः, सम्बन्धाश्च दृश्याः करणीयाः।

Differential calculus तथा सीमाविचारः

Deleuze genetic definition इत्यस्य differential calculus इत्यनेन सम्बन्धं स्थापयति। अत्र सीमा केवलं रूपस्य समाप्तिबाह्यरेखा न, अपि तु परिवर्तनशीलाः यस्याः प्रति गच्छन्ति तादृशः गतिशीलसम्बन्धः इति चिन्त्यते।

एवमेव परिवर्तनं चित्रकलायाः इतिहासे प्रकाश-बाह्यरेखयोः माध्यमेन पठ्यते। स्थिरबाह्यरेखायाः प्राधान्यं क्षीणं भवति चेत् प्रकाशः, छाया, वर्णश्च केवलं रूपस्य उपरि योजितगुणाः न भवन्ति; ते रूपस्य निर्माणे सक्रियाः भवन्ति।

Rembrandt-सम्बन्धः

स्रोतः Deleuze इत्यस्य माध्यमेन 17 शताब्द्याः चित्रकलया यं सम्बन्धं स्थापयति, तत्र Rembrandt प्रमुखेषु उदाहरणेषु एकः। सीमा कठोरबाह्यरेखायाः अपेक्षया प्रकाशछाययोः परस्परप्रवेशक्षेत्रं भवति।

एवं गणिते उत्पादन-सीमाविचारयोः तथा चित्रकलायां रूपस्य निर्माणे प्रकाशस्य भूमिकायाः मध्ये ऐतिहासिक-वैचारिकं साम्यम् उपस्थाप्यते। एतत् गणितचित्रकलयोः मध्ये प्रयोगात्मककारणसम्बन्धस्य प्रतिपादनं नास्ति।

Deleuze इत्यस्य मते चित्रकलायाः diagram किम्?

Deleuze इत्यस्य मते चित्रकलायाः diagram इति कार्यात्मकः चरणः, यत्र सिद्धानि representation-रूपाणि तथा cliché भङ्क्तुं पटे non-representational रेखाः, चिह्नितस्थलानि, क्षेत्राणि च कार्यं कुर्वन्ति; diagram स्वयं अन्तिमचित्रं नास्ति, अपि तु नूतनस्य चित्रगततथ्यस्य सम्भावनां उद्घाटयति।

प्रथमः चरणः: चित्रणपूर्वक्षेत्रम्

चित्रकला शून्यपटेन न आरभते। चित्रकारस्य संकल्पाः, तेन दृष्टानि रूपाणि, कलाइतिहासात् आगताः model, स्वमनसि स्थितानि cliché च प्रथमस्य कूर्चाघातस्य पूर्वमेव सम्भाव्यरूपेण पटे सन्ति।

Deleuze इत्यस्य दृष्ट्या समस्या अस्य सिद्धचित्ररूपस्य प्रत्यक्षप्रयोगः। चित्रणक्रिया आरम्भिकस्य representation-योजनायाः विरुद्धम् अपि कार्यं कर्तव्या।

द्वितीयः चरणः: diagram

Diagram रेखाभिः, क्षेत्रैः, चिह्नितस्थलैः, हस्तक्षेपैश्च विद्यमानव्यवस्थां विचालयति। एतानि तत्त्वानि कस्यचित् निश्चितवस्तुनः illustration भवितुम् आवश्यकानि न सन्ति।

Diagram इत्यस्य कार्यं केवलं chaos जनयितुं न। अत्यधिकः chaos चित्रं नाशयितुं शक्नोति; अपर्याप्तः हस्तक्षेपः तु cliché यथावत् स्थापयितुं शक्नोति। उत्पादकं diagram विद्यमानं figuration भङ्क्त्वा नूतनव्यवस्थायाः उदयाय अवसरं ददाति।

तृतीयः चरणः: चित्रगतं तथ्यम्

अन्तिमचरणे जायमानं चित्रं diagram स्वयं नास्ति। चित्रगतं तथ्यं diagram मार्गेण गच्छति, किन्तु तत् अतिक्रम्य चित्रणपूर्वक्षेत्रेण सह पुनः सम्बन्धं स्थापयति।

अतः प्रक्रिया “प्रथमं A समाप्तं, ततः B आरभते” इति रेखीयक्रमः नास्ति। आरम्भिकविचारः पदार्थश्च diagram अनन्तरम् अपि चित्रे तिष्ठतः।

Chaos किमर्थं केवलं नकारात्मकः नास्ति?

Bacon, Cézanne तथा Klee इत्येतेषां माध्यमेन Deleuze इत्यनेन विकसिते विचारविन्यासे chaos तादृशः जोखिमयुक्तः किन्तु उत्पादकः चरणः अस्ति, यत्र सिद्धः representation-क्रमः विघटते। Diagram इत्यस्य मूल्यं chaos इत्यस्य अन्तिमावस्थाकरणे न, अपि तु तस्मात् नूतनलयस्य संरचनायाश्च उत्पादनम् एव।

Lavaert अत्रैव Spinoza तथा चित्रकला इत्येतयोः सम्बन्धं दृढं करोति: उभयत्र महत्त्वपूर्णं बाह्यतः दत्तं रूपं प्रयोजयितुं न, अपि तु सम्बन्धाः कथं निर्मीयन्ते तथा नूतना व्यवस्था कथं उत्पाद्यते इति अवगन्तुम्।

Turner, प्रकाशः तथा वर्णः

लेखः Deleuze इत्यस्य Turner-विषयकपठनम् अपि अस्य संरचनातर्कस्य अन्तर्गतं विचारयति। Turner इत्यस्य प्रकाश-वर्ण-प्रयोगाः तादृशानि उदाहरणानि भवन्ति यानि निश्चितबाह्यरेखाभिः वस्तूनि प्रतिनिधातुं दूरं गत्वा चित्रकलाजगत् प्रकाश-वर्ण-सम्बन्धैः निर्मातुं शक्यते इति दर्शयन्ति।

अत्र चित्रकला “बाह्यजगतः वस्तुं कियत् सम्यक् प्रतिलिखति?” इति प्रश्नात् “पटे कः नूतनः संवेदनात्मकः जगत् निर्मीयते?” इति प्रश्नं प्रति गच्छति।

चित्रकला विचारं हस्तकर्म च किमर्थं न पृथक्करोति?

Lavaert इत्यस्याः निष्कर्षभागस्य प्रमुखेषु विषयेषु एकः—चित्रनिर्माणे व्यवस्थितविचारः आवश्यकः, किन्तु स एव पर्याप्तः न। पूर्वविचारः चित्रे सह वर्तते, किन्तु diagram वास्तवतः हस्तस्य पदार्थेन सह मेलनात् जायते।

अतः कला मनसि पूर्णीकृतस्य विचारस्य पटे यान्त्रिकं स्थानान्तरणं नास्ति। पदार्थस्य प्रतिरोधः, वर्णद्रव्यं, पृष्ठभागः, प्रकाशः, वर्णाः, हस्तगतयश्च प्रक्रियायां प्रविशन्ति तथा आरम्भिकसंकल्पं परिवर्तयितुं शक्नुवन्ति।

अध्ययनस्य विधिः परिणामाश्च

इदम् अध्ययनम् अनुभवाधारितः प्रयोगः नास्ति, अपि तु दर्शनस्य कलासिद्धान्तस्य च व्याख्यात्मकम् अध्ययनम् अस्ति। लेखे पृथक् परिमाणात्मकः “Materials and Methods” विभागः नास्ति। प्रयुक्ता पद्धतिः Spinoza इत्यस्य ग्रन्थानां तथा Deleuze इत्यस्य प्रकाशितानां Spinoza-चित्रकला-विषयकव्याख्यानानां सूक्ष्मपठनम्; तेषां Husserl, Simondon, Bacon, Klee, Cézanne, Turner, Rembrandt, Alberti तथा सम्बद्ध-द्वितीयकसाहित्येन सह वैचारिकसम्बन्धस्थापनं च अस्ति।

मुख्याः पाठाधाराः

Spinoza-पक्षे स्रोतःरूपेण Ethics, Political Treatise, Theological-Political Treatise तथा Treatise on the Emendation of the Intellect इत्येते ग्रन्थाः सन्ति।

Deleuze-पक्षे लेखस्य मुख्याधारः David Lapoujade इत्यनेन प्रकाशनाय सम्पादितौ Sur Spinoza (2024) तथा Sur la peinture (2023) इति व्याख्यानपाठौ स्तः। Francis Bacon: Logique de la sensation तथा Deleuze इत्यस्य अन्ये ग्रन्थाः अपि वैचारिकसम्बन्धेषु प्रयुज्यन्ते।

मुख्यव्याख्यारेखा 1: Immanence तथा संरचना

Lavaert इत्यस्याः व्याख्यायां Spinoza इत्यस्य प्रकृतिदृष्टिः hierarchy-विहीनं संरचनाक्षेत्रम् अस्ति। देहाः विचाराश्च अस्मिन् क्षेत्रे परस्परसम्बन्धान् निर्मान्ति।

एषा दृष्टिः practical philosophy इत्यस्य तादृशं सक्रियचिन्तनरूपं करोति, यत् व्यक्तिगत-मेलनैः के शक्तिसम्बन्धाः उत्पाद्यन्ते इति परीक्षते।

मुख्यव्याख्यारेखा 2: प्रभावितावस्था तथा कालावधिः

Affectus अवस्था इति न, संक्रमणम् इति विचार्यते। अतः कालः लेखस्य प्रभावितावस्था-विश्लेषणे गौणपृष्ठभूमिः न, अपि तु रचनात्मकः तत्त्वः अस्ति।

अतीतावस्थायाः चिह्नम्, वर्तमानप्रभावितावस्था तथा भविष्याभिमुखता मिलित्वा प्रभावितावस्थायाः कालावधि-आयामं निर्मान्ति।

मुख्यव्याख्यारेखा 3: ज्ञानं तथा लेखनलयः

Spinoza इत्यस्य ज्ञानप्रकाराः केवलं epistemological-वर्गाः न सन्ति; Deleuze तान् पाठस्य गतिना लेखनवेगेन च सम्बध्नाति।

मन्दः ज्यामितीयविन्यासः आलोचनात्मकं सामान्यधारणाधारितं च चिन्तनं समर्थयति; scholia तथा परिशिष्टेषु शीघ्रतराः सहसा निर्मिताः सम्बन्धाः तु साक्षादवगमात्मकज्ञानस्य समीपं गच्छन्तं भिन्नं चिन्तनलयं निर्मान्ति।

मुख्यव्याख्यारेखा 4: Genetic method

वृत्तं तस्य उत्पादननियमेन परिभाषयितुं Lavaert इत्यस्याः लेखे रूपात् उत्पादकशक्तिं प्रति संक्रमणस्य प्रमुखेषु उदाहरणेषु एकम्।

एतदुदाहरणं व्यक्ति-कला-राजनीति-विमर्शे सामान्यतरसिद्धान्तेन सह सम्बध्यते: वस्तुं केवलं बाह्यसीमया परिभाषयितुं न, अपि तु तस्य निर्माणं सम्भावयन्तः सम्बन्धाः, शक्तयः, क्रियाः च परीक्षितव्याः।

मुख्यव्याख्यारेखा 5: Spinoza इत्यस्मात् चित्रकलां प्रति संक्रमणम्

Deleuze इत्यस्य Spinoza-विषयकव्याख्यानानन्तरं चित्रकला-विषयकव्याख्यानानि आगतानि इति Lavaert आकस्मिकं न मन्यते। उभयोः व्याख्यानमालयोः संरचना, प्रकाशः, सम्बन्धः, वेगः, मन्दता, उत्पादनम्, रूपस्य उत्पत्तिश्च इत्येते विषयाः निरन्तरत्वं दर्शयन्ति।

Spinoza इत्यस्य immanence-आधारितः संरचनातर्कः चित्रकलायां plane of composition तथा diagram इत्येतयोः माध्यमेन पुनः दृश्यते।

Spinoza तथा चित्रकला इत्येतयोः सम्बन्धः अध्ययने कियत् दृढं प्रतिपादनम् अस्ति?

अध्ययनम् Spinoza इत्यस्य दर्शनस्य तथा निश्चितचित्रकला-तकनीकानां मध्ये प्रयोगात्मकं वा ऐतिहासिकं वा कारणसम्बन्धं न प्रमाणयति; Lavaert, Deleuze इत्यस्य व्याख्यानगतवैचारिकसंक्रमणानि उपयुज्य immanence, संरचना, शक्ति, प्रकाश, बाह्यरेखा, उत्पादन तथा diagram एतेषां मध्ये दार्शनिकं साम्यं व्याख्यासम्बन्धं च स्थापयति।

अयं सीमा महत्त्वपूर्णा। लेखस्य “परिणामाः” मापनं वा सांख्यिकी वा न, अपि तु पाठानां तुलनात्मकव्याख्यायाः निष्पन्नाः वैचारिकनिष्कर्षाः सन्ति।

उदाहरणार्थं differential calculus तथा 17 शताब्द्याः चित्रकला इत्येतयोः सम्बन्धः तादृशः ऐतिहासिकदत्तांशः इति न प्रदर्श्यते यः गणितीयविकासः Rembrandt इत्यस्य चित्रकलां कारणतः उत्पादितवान् इति दर्शयेत्। सः Deleuze इत्यस्य सीमा, प्रकाश, बाह्यरेखा इत्येतेषां धारणाः एकस्मिन् वैचारिकपरिवर्तने पठितुं सहायकं साम्यम् अस्ति।

अध्ययनेन समर्थिताः निष्कर्षाः

अध्ययनं विस्तृतपाठोदाहरणैः Lavaert इत्यस्याः एतां व्याख्यां समर्थयति यत् Deleuze इत्यस्य Spinoza-विषयकव्याख्यानानां चित्रकला-विषयकव्याख्यानानां च मध्ये दृढं वैचारिकनिरन्तरत्वम् अस्ति।

Spinoza इत्यस्य immanent ontology नैतिक-hierarchy इत्यस्य स्थाने सम्बन्धैः शक्तिभिश्च कार्यं कुर्वती practical philosophy इति पठ्यते।

Affectio तथा affectus इत्येतयोः भेदः प्रभावितावस्थां स्थिरमनोवैज्ञानिकगुणरूपेण न, अपि तु काले संक्रमण-शक्तिपरिवर्तनरूपेण अवगन्तुं शक्यं करोति।

Genetic definition इत्यस्य उदाहरणं Spinoza–Deleuze-रेखायां वस्तूनि सिद्धबाह्यरेखाभिः न, अपि तु तदुत्पादकशक्त्या चिन्तयितुं कियत् महत्त्वपूर्णम् इति दर्शयति।

चित्रकलायां diagram विद्यमानं representation तथा cliché भङ्क्त्वा नूतनसंरचनायाः उदयं सम्भावयत् सर्जनात्मक-कार्यात्मकं threshold इति व्याख्यायते।

Lavaert विशेषतः वदति यत् चित्रकलाप्रयोगे पदार्थः, हस्तकर्म, प्रकाशः, वर्णः, स्थौल्यं, पारदर्शिता, perspective तथा संरचना—एते चिन्तनात् पृथक् न सन्ति, किन्तु चिन्तनं तान् पूर्वमेव पूर्णतया नियन्त्रयितुं न शक्नोति; अतः एते उत्पादकप्रक्रियाः सन्ति।

अध्ययनेन असमर्थिताः निष्कर्षाः

लेखः Spinoza इत्यनेन चित्रकला-सिद्धान्तः लिखितः इति न दावयति। चित्रकलासम्बन्धस्य प्रमुखः भागः Deleuze इत्यस्य Spinoza-व्याख्यायाः तथा Deleuze इत्यस्य स्वकीयकलाविचारस्य आधारात् निर्मीयते।

लेखः “प्रभावितावस्थानां climatology” इत्येतत् psychology वा climatology वा क्षेत्रे प्रयोगात्मकं model इति न प्रस्तुतयति।

Joy तथा sadness इत्येतयोः कृते प्रयुक्ता vector-भाषा मापितानां भौतिक vector-मात्राणाम् अर्थं न वहति।

वृत्तस्य genetic definition इदं न दावयति यत् प्रकृतौ वास्तविकवृत्तानि भौतिकतया अनिवार्यरूपेण एकस्मिन् अन्ते स्थिरीकृतया रेखया एव जायन्ते। उदाहरणस्य कार्यं उत्पादननियमस्य बाह्यरेखायाश्च मध्ये दार्शनिकभेदं दर्शयितुम्।

चित्रकलायाः चित्रणपूर्वम् → diagram → चित्रगतं तथ्यम् इति रचना सर्वे चित्रकाराः अनिवार्यतया त्रीन् यान्त्रिकचरणान् अनुसरन्ति इति प्रयोगात्मककला-उत्पादन protocol नास्ति।

लेखः Turner, Rembrandt, Bacon, Cézanne अथवा Klee इत्येतेषु व्यापकं कलाइतिहास-monograph न ददाति; एते कलाकाराः Deleuze इत्यस्य वैचारिकयुक्तिं स्पष्टयितुं उदाहरणरूपेण प्रयुज्यन्ते।

लेखिका स्वस्य चित्रकलाप्रयोगेन सह विस्तृततुलनां वर्तमानाध्ययनस्य परिणामरूपेण न प्रस्तुतयति; एतं विषयं भविष्यस्य अध्ययनाय स्थापयति।

स्रोते परिमाणात्मकपद्धतिः वा सांख्यिकी वा किमर्थं नास्ति?

अध्ययनस्य विषयः परिमाणात्मकदत्तांशः न, अपि तु दार्शनिकपाठाः तथा तेषां वैचारिकसम्बन्धाः। अतः sample size, experimental group, p-मूल्यम्, confidence interval, model hyperparameter अथवा performance metric न सन्ति।

स्रोते क्रमाङ्कितं वैज्ञानिकचित्रं वा data table वा अपि नास्ति; अतः Verianla इत्यनेन परिमाणात्मकः graph न निर्मितः।

दृश्यरूपेण पुनर्निर्मातुं शक्याः मुख्यसम्बन्धाः

लेखस्य मूलपाठानुगुणं दृश्यरूपान्तरणं परिमाणात्मक graph इत्यस्य स्थाने त्रिभिः वैचारिकरचनाभिः कर्तुं शक्यते:

• Affectio → Affectus: तत्क्षणिकप्रभावितावस्थातः कालप्रवाहे दिशायुक्तं शक्तिपरिवर्तनं प्रति संक्रमणम्।
• बाह्यरेखा → Genetic definition: रूपं बाह्यसीमया वर्णयितुं त्यक्त्वा तदुत्पादकगतिं क्षमतां च व्याख्यातुं संक्रमणम्।
• चित्रणपूर्वम् → Diagram → चित्रगतं तथ्यम्: cliché तथा संकल्पात् non-representational हस्तक्षेपेन नूतनसंरचनां प्रति संक्रमणम्।

स्रोतः तथा विधिः—टिप्पणी

मूलाध्ययनम्: Spinoza’s Climatology of Affects and the Diagram of Painting

लेखिका: Sonja Lavaert.

संस्था: Department of Philosophy, Vrije Universiteit Brussel, Brussels, Belgium.

पत्रिका: Philosophies.

प्रकाशकः: MDPI.

स्रोतःप्रकारः: सहकर्मी-समीक्षितः वैचारिक/दार्शनिक-अनुसन्धानलेखः; Spinoza, Deleuze तथा चित्रकलादर्शनस्य विषये व्याख्यात्मकम् अध्ययनम्।

विशेषाङ्कः: Deleuze: Teacher of Spinoza’s Philosophy.

प्रकाशनविवरणम्: Philosophies 2026, खण्डः 11, अङ्कः 3, लेखः 78.

DOI: 10.3390/philosophies11030078

प्रेषणम्: 26 January 2026.

संशोधनम्: 21 April 2026.

स्वीकृतिः: 12 May 2026.

प्रकाशनम्: 13 May 2026.

अकादमिकसम्पादकौ: Paul Patton तथा Marcin J. Schroeder.

अनुज्ञापत्रम्: Creative Commons Attribution (CC BY), मुक्तप्रवेशः.

वित्तपोषणम्: लेखिकया बाह्यवित्तपोषणं न प्राप्तम् इति सूचितम्।

संस्थागतनीतिसमितिः: अनुपयोज्यम्।

सूचितसम्मतिः: अनुपयोज्यम्।

दत्तांशोपलब्धता: स्रोतः दत्तांशः/सामग्री लेखस्य अन्तर्गतं विद्यते इति सूचयति।

हितसंघर्षः: लेखिका हितसंघर्षः नास्ति इति घोषितवती।

लेखकयोगदानम्: अध्ययनम् एकलेखकीयम् अस्ति; स्रोते पृथक् CRediT contribution-विभाजनं न दत्तम्।

मुख्याः प्राथमिकदार्शनिकस्रोतांसि: Spinoza इत्यस्य Ethics, Political Treatise, Theological-Political Treatise तथा Treatise on the Emendation of the Intellect; Deleuze इत्यस्य Sur Spinoza तथा Sur la peinture व्याख्यानानि।

कला/दर्शन-सम्बन्धे प्रमुखनामानि: Rembrandt, Turner, Cézanne, Klee, Bacon, Kandinsky, Mondrian, Alberti, Simondon तथा Husserl.

पद्धतिसीमा:अध्ययनं व्याख्यात्मकम्। स्थापिताः Spinoza–Deleuze–चित्रकला-सम्बन्धाः पाठाधारिताः वैचारिकाश्च तर्काः सन्ति; तान् प्रयोगात्मकसत्यापनं, परिमाणात्मकतुलना अथवा कारणात्मककलाइतिहास-विश्लेषणम् इति न मूल्याङ्कनीयम्।

भविष्याध्ययनसीमा: लेखिका Deleuze इत्यस्य Spinoza-चित्रकला-विचारं चित्रकाराणां लेखनैः तथा स्वचित्रकलाप्रयोगेन सह अधिकविस्तरेण सम्बद्धुं भविष्याध्ययनाय स्थापयति।

स्रोतदृश्यस्य स्थितिः: लेखे क्रमाङ्कितं data figure वा वैज्ञानिक graph वा नास्ति। “diagram” इति धारणा चित्रकला-सिद्धान्तस्य विषयः अस्ति; सा प्रकाशनस्य अन्तर्गतस्य data diagram इत्यस्य नाम नास्ति।

Verianla-विधि-टिप्पणी: एषा सामग्री मूललेखस्य अनुच्छेद-प्रति-अनुच्छेद अनुवादः नास्ति। स्रोते स्थितः immanence-संरचना-विचारः, climatology-रूपकः, affectio/affectus-भेदः, कालः ज्ञानप्रकाराश्च, semiotic-भेदाः, सामान्यधारणाः, व्यक्तिः शक्ति च, वृत्तस्य genetic definition, प्रकाश-बाह्यरेखा-समस्या, चित्रकलायाः त्रयः चरणाः, diagram, कला-उदाहरणानि तथा निष्कर्षे चित्रकला-अभ्यास-सम्बन्धः—एते वैज्ञानिकदार्शनिकसम्बन्धस्तरे निष्कासिताः, तुर्कीभाषायाः स्वतन्त्रे शिक्षणात्मकविन्यासे पुनर्व्यवस्थिताश्च।