Spinoza–Deleuze–rangtasvir munosabati, Sonja Lavaert Spinozaning immanent va kompozitsion falsafasini Gilles Deleuzening 1980–1981-yillardagi Spinoza ma’ruzalari hamda darhol undan keyin o‘qigan rangtasvir ma’ruzalari orqali birgalikda talqin qiladigan konseptual sharh doirasidir. Tadqiqot Spinozaning affektlar va siyosiy hayotni transsendent axloqiy mezonlar o‘rniga tanalar o‘rtasidagi munosabatlar, kuch o‘zgarishlari va tabiatning iyerarxik bo‘lmagan tartibi orqali ko‘rib chiqishini Deleuzening rangtasvirda xaos, diagramma, yorug‘lik, rang va kompozitsiya haqidagi tushunchalari bilan bog‘laydi. Maqola yangi tajriba yoki miqdoriy ma’lumot taqdim etmaydi; falsafiy matnlar, ma’ruzalar va san’at tafakkuri o‘rtasida konseptual bog‘lanish o‘rnatadi.

Sarlavhadagi “affektlar klimatologiyasi” haqiqiy klimatologiyaga oid ilmiy tasnif emas. Bu metafora affektlarni meteorolog ob-havo o‘zgarishlarini kuzatgandek, ularni oldindan yaxshi yoki yomon deb belgilamasdan, shartlar, munosabatlar va o‘tishlar orqali o‘rganish usulini ifodalaydi. Spinozaning immanentlik tushunchasida tabiat ustidan uni tashqaridan tartibga soluvchi transsendent iyerarxiya yo‘q. Tanalar uchrashadi, munosabatlar tuziladi yoki buziladi va har bir uchrashuv tananing faoliyat quvvatiga turlicha ta’sir qiladi.

Bu yondashuvning vaqt o‘lchovi affectio bilan affectus o‘rtasidagi farqda yaqqol ko‘rinadi. Affectio, tananing muayyan paytdagi ta’sirlangan holatini; affectus esa bir holatdan boshqasiga o‘tishni va bu o‘tish davomida quvvat darajasining oshishi yoki kamayishini anglatadi. Shu tariqa affekt turg‘un psixologik obyekt emas, balki davomiylik ichida yuz beradigan yo‘nalgan o‘zgarish sifatida ko‘riladi.

Deleuzening rangtasvir haqidagi qarashidagi “diagramma” ham shunga o‘xshash ishlab chiqarish mantig‘iga ega. Rasm tayyor shaklni tuvalga ko‘chirish emas. Tasvirdan oldingi niyatlar, klişelar va mavjud shakllar avval diagrammaning chiziqlari, dog‘lari va maydonlari bilan larzaga keltiriladi; shu operatsiya ichidan yangi tasviriy fakt tug‘iladi. Lavaertning asosiy bog‘lanishi shu yerda ravshanlashadi: Spinozada voqelikni tushunish munosabatlar qanday ishlab chiqarilishini anglashni talab qilsa, Deleuzeda rangtasvir ham shaklni tashqi konturidan emas, uni yuzaga keltiradigan kuchlar va ishlab chiqarish jarayonlaridan kelib chiqib fikrlaydi.

Spinozaning “Affektlar klimatologiyasi” nimani anglatadi?

“Affektlar klimatologiyasi” Spinozaning affektlarni axloqiy nuqson yoki fazilat yorliqlaridan boshlamasdan, tanalar o‘rtasidagi uchrashuvlar va kuch o‘zgarishlarining tabiiy tartibi ichida o‘rganuvchi texnik va xolis yondashuvini ifodalovchi metaforadir; u haqiqiy iqlimshunoslik usuli emas.

Maqolaning boshlang‘ich nuqtasi Deleuzening 1980-yil noyabrdan 1981-yil martgacha o‘qigan Spinoza ma’ruzalaridir. Lavaertga ko‘ra, bu ma’ruzalarning markazida faqat Spinoza qaysi qarashlarni himoya qilgani emas, balki u qanday fikrlagani va qanday yozgani ham turadi.

Spinozaning tabiati transsendent boshqaruvchi tamoyilga ko‘ra tartiblangan pog‘onalardan iborat emas. Tabiat barcha mavjudotlarning zamini ham, farqlarning manbai hamdir. Shu sababli inson xatti-harakatlari, his-tuyg‘ular va siyosatni tushuntirish uchun tabiatdan tashqarida turadigan axloqiy sudga ehtiyoj yo‘q.

Klimatolog o‘xshatishining ahamiyati shundan kelib chiqadi. Ob-havo tadqiqotchisi bo‘ronni axloqan yomon, quyoshli havoni axloqan yaxshi deb tasniflamaydi; shartlar qanday qo‘shilishini va o‘zgarish qaysi munosabatlardan kelib chiqishini o‘rganadi. Lavaert talqinida Spinozaning affektlarga yondashuvi ham xuddi shunday funksional va munosabatiy xarakterga ega.

Immanentlik nega hal qiluvchi?

Immanentlik, izohning tabiatdan tashqaridagi transsendent sababga yoki oldindan berilgan iyerarxiyaga tayantirilmasligini anglatadi. Spinozada tanalar, fikrlar, istaklar va siyosiy munosabatlar bir xil tabiat ichida yuz beradi.

Bu tuzilma “nima bo‘lishi kerak?” savolidan oldin “aslida nima yuz bermoqda va buni qaysi munosabatlar ishlab chiqarmoqda?” savoliga urg‘u beradi. Maqolada Machiavellidan keladigan “samarali voqelik” urg‘usi va Spinozaning amaliy falsafa sifatida o‘qilishining sababi ham shudir.

Virtus nega axloqiy fazilatdan kengroq?

Manba Spinozaning fazilat haqidagi fikrini faqat axloqiy yaxshi xulq sifatida emas, balki tabiiy kuch, qobiliyat va salohiyat doirasida ko‘rib chiqadi. Conatus, istak va faoliyat quvvati shu doirada hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Shunday qilib, fazilat transsendent me’yorga qanchalik mos kelishdan ko‘ra, mavjudot o‘z munosabatlarini qay darajada faol ravishda qura olishi va mustahkamlay olishi bilan bog‘lanadi.

Lavaert bu harakatni san’at bilan bog‘laydi. San’at ham tayyor va o‘zgarmas tartibni shunchaki tasvirlash o‘rniga materiallar, shakllar, ranglar va munosabatlar orqali yangi kompozitsiya yaratadi.

Affectio bilan Affectus o‘rtasidagi farq nima?

Affectio, tananing muayyan paytdagi ta’sirlangan holatini yoki uchrashuvning oniy kesimini; affectus esa bir ta’sirlanish holatidan boshqasiga o‘tish davomiyligini va faoliyat quvvatidagi oshish yoki kamayishni ifodalaydi.

Bu farq maqolaning vaqt va affekt haqidagi muhokamasining markazida turadi. Deleuze ta’sirlangan tanani faqat u turgan lahza orqali ta’riflash yetarli emasligini ta’kidlaydi. Har bir lahza o‘zidan oldingi holatni ortda qoldirar ekan, keyingi holat tomon ham harakat qiladi.

Manba bu tuzilmani Husserlcha vaqt muhokamasi bilan bog‘lab, uch qismli sxema orqali tushuntiradi:

Shu sababli affectus, bitta nuqtaga joylashtiriladigan turg‘un xususiyat emas. U tananing oldingi holatdan keyingi holatga o‘tayotganda faoliyat quvvati qanday o‘zgarishini ifodalaydi.

Quvonch va qayg‘u nega “vektor” sifatida ko‘riladi?

Deleuzening Spinoza talqinida affekt yo‘nalgan o‘zgarish bo‘lgani uchun skalyar holatdan ko‘ra vektorial jarayon sifatida fikrlanadi. Quvonch faoliyat quvvatining oshishi yo‘nalishidagi, qayg‘u esa kamayishi yo‘nalishidagi o‘tish bilan bog‘liq.

Bu yerdagi “vektor” fizik tajribada o‘lchangan matematik vektor emas. Manba tushunchani holatlar o‘rtasidagi yo‘nalgan quvvat o‘zgarishini tushuntiruvchi falsafiy model sifatida qo‘llaydi.

Uchrashuvlar va munosabatlar kompozitsiyasi

Bir tana boshqa tana bilan uchrashganda munosabatlar bir-biriga mos kelishi yoki mavjud munosabat buzilishi mumkin. Spinoza etikasini kompozitsiya nuqtayi nazaridan o‘qigan Deleuze uchun muhim savol uchrashuv tegishli tananing faoliyat quvvati bilan qanday birlashishidir.

Tabiatning butunida transsendent ma’noda yaxshi va yomon kategoriyalari yo‘q; biroq muayyan tana nuqtayi nazaridan uchrashuvlar uning tuzilishini qo‘llab-quvvatlashi yoki zaiflashtirishi mumkin. Shu tariqa etika mavhum taqiqdan ko‘ra munosabatlarning amaliy bilimiga yaqinlashadi.

Spinozaning uch bilim turi maqolada qanday qo‘llanadi?

Spinozaning uch bilim turi insonning o‘zgaruvchan belgilarga bog‘liq passiv idrokdan umumiy munosabatlarni anglaydigan aqlga, undan esa yakka narsalarning mohiyatiga yo‘nalgan intuitiv bilimga o‘tishini tushuntirar ekan, Lavaert maqolasida ayni paytda turli yozish ritmlari va rangtasvir ishlab chiqarish bosqichlari bilan bog‘langan tuzilma vazifasini bajaradi.

Belgilar nega yetarli bo‘lmasligi mumkin?

Belgi ko‘pincha bizga tashqi obyektning mohiyatini emas, uning bizga ko‘rsatgan ta’sirini bildiradi. Bunday holatda natijaga duch kelamiz, ammo natijani yuzaga keltirgan munosabat sababini hali bilmasligimiz mumkin.

Shu sababli birinchi tur bilim butunlay “foydasiz” emas; u inson tajribasining boshlang‘ich shartidir. Muammo o‘zgaruvchan va assotsiativ belgilarni sabablar haqidagi bilim deb qabul qilishdadir.

Belgi turlari

Deleuze Spinozani semiotik vositalar orqali o‘qir ekan, avval uch tur belgi ajratadi: simptomlar, buyruqlar va talqinlar. So‘ng affektni o‘tish sifatida tushuntirish uchun vektorial belgi g‘oyasini rivojlantiradi.

Simptom boshqa tananing mening tanamda qoldirgan ta’sirini ko‘rsatadi. Buyruq yoki yakuniy sabab shaklidagi belgi tasavvur yaratgan maqsadli konstruksiyaga bog‘liq. Talqin esa abstraksiya bilan bog‘liq. Affektning vektorial xususiyati ulardan farqli ravishda quvvat darajasidagi o‘tish yo‘nalishini ko‘rinadigan qiladi.

Umumiy tushunchalar nega muhim?

Umumiy tushunchalar faqat uchrashuv ta’sirini emas, balki ta’sirlarning sababini tashkil etuvchi munosabatlar kompozitsiyasini tushunish imkonini beradi. Shu tariqa inson “menga nima bo‘ldi?” darajasidan “bu ikki tananing munosabati qanday qo‘shildi yoki buzildi?” darajasiga o‘tishi mumkin.

Bu Lavaertning san’at bilan bog‘lanishi nuqtayi nazaridan muhim; chunki rangtasvir ham tayyor obyektning faqat ko‘rinishini ko‘chirish o‘rniga rang, yorug‘lik, harakat, sirt va kompozitsiya o‘rtasidagi munosabatlarni ishlab chiqishi mumkin.

Individ nega shunchaki “narsa” emas?

Deleuzening Spinoza talqinida individ munosabatlar tuzilmasi, quvvat darajasi va yakka mohiyat sifatida birgalikda fikrlanadi. Shu sababli individ yopiq va o‘zgarmas substansiya sifatida ko‘rilmaydi.

Tana qayerda “tugashi” haqidagi savol ham faqat geometrik tashqi chiziq bilan hal etilmaydi. Bu nuqta maqolani bevosita rangtasvir, kontur, rang va yorug‘lik muhokamasiga olib boradi.

Aylananing genetik ta’rifi nega muhim?

Aylananing genetik ta’rifi muhim, chunki u aylanani faqat tashqi konturi bilan tasvirlash o‘rniga uni hosil qiladigan harakat qoidasi orqali ta’riflaydi; Deleuze bu farqdan turg‘un shakldan ishlab chiqaruvchi kuch, salohiyat va “qanday yuzaga keladi?” savoliga o‘tish misoli sifatida foydalanadi.

Manba Spinozaning aylana uchun bergan ikki xil ta’rifini qiyoslaydi. Birinchi ta’rif markazdan aylana chegarasiga chizilgan chiziqlar teng bo‘lgan shaklni tasvirlaydi. Bu ta’rif aylana qanday ko‘rinishini va qaysi geometrik xususiyatga ega ekanini aytadi.

Ikkinchi ta’rifda esa chiziqning bir uchi mahkam tutib turilib, ikkinchi uchi harakatlantirilishi orqali aylana hosil bo‘lishi asos qilib olinadi. Bu yerda ta’rif endi faqat shaklni tasniflamaydi; shaklning hosil bo‘lish qoidasini beradi.

Lavaert ergashgan Deleuzecha yo‘nalishda bu farq san’at uchun ham muhim. Rassomning vazifasi mavjud shaklning tashqi chizig‘ini shunchaki takrorlash emas; shaklni yuzaga keltiradigan kuchlar, harakatlar va munosabatlarni ko‘rinadigan qilishdir.

Differensial hisob va chegara g‘oyasi

Deleuze genetik ta’rifni differensial hisob bilan bog‘laydi. Bu yerda chegara endi faqat shakl tugaydigan tashqi chiziq emas, balki o‘zgaruvchilar yo‘naladigan dinamik munosabat sifatida fikrlanadi.

Xuddi shu o‘zgarish rangtasvir tarixida ham yorug‘lik va kontur orqali o‘qiladi. Turg‘un tashqi chiziq hukmronligi zaiflashganda yorug‘lik, soya va rang shakl ustiga qo‘shiladigan oddiy xususiyatlar bo‘lishdan chiqib, shaklning hosil bo‘lishida faol rol o‘ynaydi.

Rembrandt bilan bog‘lanish

Manbaning Deleuze orqali o‘rnatgan 17-asr rangtasviri aloqasida Rembrandt muhim misollardan biridir. Chegara qattiq kontur chizig‘idan ko‘ra yorug‘lik bilan soya bir-biriga o‘tadigan hududga aylanadi.

Shu tariqa matematikadagi hosil bo‘lish va limit g‘oyasi bilan rangtasvirdagi yorug‘likning shakl ustidagi tuzuvchi roli o‘rtasida tarixiy-konseptual analogiya o‘rnatiladi. Bu matematika bilan rangtasvir o‘rtasida eksperimental sababiylik da’vosi emas.

Deleuzeda rangtasvir diagrammasi nima?

Deleuzeda rangtasvir diagrammasi tayyor tasvirlar va klişelarni buzish uchun tuvalda ishlaydigan tasviriy bo‘lmagan chiziqlar, dog‘lar va maydonlar hosil qiladigan operatsion bosqichdir; diagramma o‘z-o‘zicha yakuniy rasm emas, balki yangi tasviriy fakt paydo bo‘lishi mumkin bo‘lgan “fakt ehtimoli”ni ochadi.

Birinchi bosqich: tasvirdan oldingi maydon

Rasm bo‘sh tuvaldan boshlanmaydi. Rassomning niyatlari, ko‘rgan shakllari, san’at tarixidan keladigan modellar va o‘z ongidagi klişelar ilk mo‘yqalam zarbasidan oldin ham tuvalda potensial tarzda mavjud bo‘ladi.

Deleuze nuqtayi nazaridan muammo shu tayyor tasvirning bevosita qo‘llanishidir. Rasm yaratish amali boshlang‘ich tasvir rejasiga qarshi ham ishlashi kerak.

Ikkinchi bosqich: diagramma

Diagramma chiziqlar, maydonlar, dog‘lar va qo‘l bilan aralashuvlar orqali mavjud tartibni larzaga keltiradi. Bu unsurlar ma’lum bir obyektning illyustratsiyasi bo‘lishi shart emas.

Diagrammaning vazifasi faqat xaos yaratish emas. Haddan tashqari xaos rasmni yo‘q qilishi mumkin; yetarli bo‘lmagan aralashuv esa klişeni o‘z holicha qoldirishi mumkin. Ishlab chiqaruvchi diagramma mavjud figuratsiyani buzadigan, ammo yangi tartib yuzaga kelishiga imkon beradigan chegarani hosil qiladi.

Uchinchi bosqich: tasviriy fakt

Oxirgi bosqichda paydo bo‘lgan rasm diagrammaning o‘zi emas. Tasviriy fakt diagrammadan o‘tadi, ammo undan oshib, tasvirdan oldingi maydon bilan qayta aloqa o‘rnatadi.

Shu tariqa jarayon chiziqli “avval A tugaydi, keyin B boshlanadi” ketma-ketligi emas. Boshlang‘ich fikr va material diagrammadan keyin ham rasmda yashashda davom etadi.

Xaos nega faqat salbiy emas?

Deleuzening Bacon, Cézanne va Klee orqali rivojlantirgan fikrida xaos tayyor tasvir tartibi parchalanadigan xavfli, biroq ishlab chiqaruvchi bosqichdir. Diagrammaning qadri xaosni yakuniy holatga aylantirishda emas, balki xaos ichidan yangi ritm va kompozitsiya hosil qilishidadir.

Lavaert aynan shu nuqtada Spinoza bilan rangtasvir o‘rtasidagi bog‘lanishni kuchaytiradi: har ikki sohada ham muhim narsa tashqaridan berilgan shaklni qo‘llash emas, balki munosabatlar qanday qurilishini va yangi tartib qanday ishlab chiqilishini tushunishdir.

Turner, yorug‘lik va rang

Maqola Deleuzening Turner haqidagi o‘qishlarini ham shu kompozitsiya mantig‘i ichida ko‘rib chiqadi. Turnerning yorug‘lik va rang tajribalari obyektlarni aniq konturlar bilan tasvirlashdan uzoqlashib, tasviriy dunyo yorug‘lik va rang munosabatlari orqali qurilishi mumkinligini ko‘rsatadigan misollar sifatida ishlatiladi.

Bu yerda rangtasvir “tashqi dunyodagi obyektni qanchalik aniq ko‘chiradi?” savolidan “tuval ustida qanday yangi sezgi dunyosi quriladi?” savoliga siljiydi.

Rangtasvir nega fikr bilan qo‘l mehnatini bir-biridan ajratmaydi?

Lavaertning xulosa qismidagi muhim mavzulardan biri rasm ishlashda tizimli tafakkur zarur bo‘lsa-da, uning o‘zi yetarli emasligidir. Dastlabki fikr rasmga hamroh bo‘ladi, ammo diagrammani amalda yuzaga keltiradigan narsa qo‘lning material bilan uchrashuvidir.

Shu sababli san’at ongda tugallangan g‘oyani tuvalga mexanik ravishda ko‘chirish emas. Material qarshiligi, bo‘yoq, sirt, yorug‘lik, rang va qo‘l harakatlari jarayonga qo‘shilib, boshlang‘ich niyatni o‘zgartirishi mumkin.

Tadqiqot usuli va natijalari

Bu tadqiqot empirik tajriba emas, talqin qiluvchi falsafa va san’at nazariyasi tadqiqotidir. Maqolada alohida miqdoriy “Materials and Methods” bo‘limi yo‘q. Qo‘llangan yondashuv Spinoza asarlari bilan Deleuzening nashr etilgan Spinoza va rangtasvir ma’ruzalarini yaqindan o‘qish; ularni Husserl, Simondon, Bacon, Klee, Cézanne, Turner, Rembrandt, Alberti va tegishli ikkilamchi adabiyot bilan konseptual ravishda bog‘lashdan iborat.

Asosiy matniy tayanchlar

Spinoza tomonida manbalar orasida Ethics, Political Treatise, Theological-Political Treatise va Treatise on the Emendation of the Intellect mavjud.

Deleuze tomonida maqolaning asosiy o‘qini David Lapoujade nashrga tayyorlagan Sur Spinoza (2024) hamda Sur la peinture (2023) ma’ruza matnlari tashkil etadi. Francis Bacon: Logique de la sensation va Deleuzening boshqa asarlari ham konseptual bog‘lanishlarda qo‘llanadi.

Asosiy talqin yo‘nalishi 1: Immanentlik va kompozitsiya

Lavaert talqinida Spinozaning tabiat tushunchasi iyerarxik bo‘lmagan kompozitsiya maydonidir. Tanalar va fikrlar shu maydon ichida bir-biri bilan munosabatlar quradi.

Bu yondashuv amaliy falsafani yakka uchrashuvlar qanday quvvat munosabatlarini ishlab chiqishini tekshiradigan faol fikrlash shakliga aylantiradi.

Asosiy talqin yo‘nalishi 2: Affekt va davomiylik

Affectus holat emas, o‘tish sifatida ko‘riladi. Shu sababli vaqt maqolaning affekt tahlilida ikkilamchi fon emas, balki tuzuvchi unsurdır.

O‘tgan holat izi, hozirgi ta’sirlanish va kelajakka yo‘nalish birgalikda affektning davomiylik o‘lchovini tashkil qiladi.

Asosiy talqin yo‘nalishi 3: Bilim va yozish ritmi

Spinozaning bilim turlari faqat epistemologik sinflar emas; Deleuze ularni matn harakati va yozish tezligi bilan ham bog‘laydi.

Sekin geometrik tuzilma tanqidiy va umumiy tushunchalarga tayanuvchi fikrlashni qo‘llab-quvvatlar ekan, scholia va qo‘shimchalardagi tezroq bog‘lanishlar intuitiv bilimga yaqinlashadigan boshqa fikrlash ritmini yaratadi.

Asosiy talqin yo‘nalishi 4: Genetik usul

Aylananing hosil bo‘lish qoidasi orqali ta’riflanishi Lavaert maqolasida shakldan ishlab chiqaruvchi quvvatga o‘tishning kuchli misollaridan biridir.

Bu misol individ, san’at va siyosat muhokamasidagi umumiyroq tamoyil bilan birlashadi: narsani faqat tashqi chegarasi bilan ta’riflash o‘rniga uning yuzaga kelishiga imkon beradigan munosabatlar, kuchlar va operatsiyalarni tekshirish.

Asosiy talqin yo‘nalishi 5: Spinozadan rangtasvirga o‘tish

Deleuzening Spinoza ma’ruzalaridan keyin rangtasvir ma’ruzalariga o‘tishini Lavaert tasodif deb hisoblamaydi. Har ikki ma’ruza turkumida kompozitsiya, yorug‘lik, munosabat, tezlik, sekinlik, ishlab chiqarish va shaklning yuzaga kelishi kabi mavzular uzluksizlik ko‘rsatadi.

Spinozadagi immanent kompozitsiya mantig‘i rangtasvirda plane of composition va diagramma orqali qayta namoyon bo‘ladi.

Spinoza bilan rangtasvir o‘rtasidagi bog‘lanish tadqiqotda qanchalik kuchli da’vo?

Tadqiqot Spinoza falsafasi bilan muayyan rangtasvir texnikalari o‘rtasida eksperimental yoki tarixiy sababiylikni isbotlamaydi; Lavaert Deleuze ma’ruzalaridagi konseptual o‘tishlardan foydalanib, immanentlik, kompozitsiya, quvvat, yorug‘lik, kontur, ishlab chiqarish va diagramma o‘rtasida falsafiy analogiya va talqin aloqasini o‘rnatadi.

Bu chegara muhim. Maqolaning “natijalari” o‘lchov yoki statistika emas, balki matnlarni qiyosiy talqin qilishdan chiqadigan konseptual xulosalardir.

Masalan, differensial hisob bilan 17-asr rangtasviri o‘rtasidagi aloqa matematik taraqqiyot Rembrandt rangtasvirini sababiy ravishda yaratganini ko‘rsatuvchi tarixiy ma’lumot sifatida taqdim etilmaydi. Bu Deleuzening limit, yorug‘lik va kontur haqidagi tushunchalarini bitta fikriy o‘zgarish doirasida o‘qishga xizmat qiluvchi analogiyadir.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

Tadqiqot Deleuzening Spinoza ma’ruzalari bilan rangtasvir ma’ruzalari o‘rtasida kuchli konseptual uzluksizlik mavjud degan Lavaert talqinini batafsil matniy misollar bilan qo‘llab-quvvatlaydi.

Spinozaning immanent ontologiyasi axloqiy iyerarxiya o‘rniga munosabatlar va kuchlar orqali ishlaydigan amaliy falsafa sifatida o‘qiladi.

Affectio bilan affectus o‘rtasidagi farq affektni statik psixologik xususiyatdan ko‘ra vaqt ichidagi o‘tish va quvvat o‘zgarishi sifatida tushunish imkonini beradi.

Genetik ta’rif misoli narsalarni tayyor konturlar bilan emas, balki ularni yuzaga keltiradigan ishlab chiqaruvchi quvvat orqali fikrlashning Spinoza–Deleuze yo‘nalishidagi ahamiyatini ko‘rsatadi.

Rangtasvirda diagramma mavjud tasvir va klişeni buzib, yangi kompozitsiya paydo bo‘lishiga imkon beradigan ijodiy-operatsion chegara sifatida talqin qilinadi.

Lavaert rangtasvir amaliyotida material, qo‘l mehnati, yorug‘lik, rang, qalinlik, shaffoflik, perspektiva va kompozitsiya tafakkurdan ajralmagan, biroq tafakkur oldindan to‘liq nazorat qila olmaydigan ishlab chiqaruvchi jarayonlar ekanini ta’kidlaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

Maqola Spinoza rangtasvir nazariyasini yozgan deb da’vo qilmaydi. Rangtasvir bilan bog‘lanishning muhim qismi Deleuzening Spinoza talqini va Deleuzening o‘z san’at tafakkuri orqali quriladi.

Maqola “affektlar klimatologiyasi”ni psixologiya yoki klimatologiya sohasidagi eksperimental model sifatida taqdim etmaydi.

Joy va sadness uchun ishlatilgan vektor tili o‘lchangan fizik vektor kattaliklarini anglatmaydi.

Aylananing genetik ta’rifi tabiatdagi haqiqiy aylanalar jismonan albatta bir uchidan mahkamlangan chiziq orqali hosil bo‘ladi deb da’vo qilmaydi. Misolning vazifasi hosil bo‘lish qoidasi bilan tashqi kontur o‘rtasidagi falsafiy farqni ko‘rsatishdir.

Rangtasvirdagi tasvirdan oldingi → diagramma → tasviriy fakt tuzilmasi barcha rassomlar majburiy ravishda uchta mexanik bosqichdan o‘tadigan eksperimental san’at ishlab chiqarish protokoli emas.

Maqola Turner, Rembrandt, Bacon, Cézanne yoki Klee haqida keng qamrovli san’at tarixi monografiyasini bermaydi; bu rassomlar Deleuzening konseptual dalilini tushuntiruvchi misollar sifatida qo‘llanadi.

Muallif o‘z rangtasvir amaliyoti bilan batafsil qiyoslashni hozirgi tadqiqot natijasi sifatida taqdim etmaydi; bu masalani kelajakdagi tadqiqot uchun qoldiradi.

Manbada nega miqdoriy usul yoki statistika yo‘q?

Tadqiqot obyekti miqdoriy ma’lumotlar emas, falsafiy matnlar va ular o‘rtasidagi konseptual munosabatlardir. Shu sababli namuna hajmi, tajriba guruhi, p qiymati, ishonch oralig‘i, model giperparametri yoki samaradorlik metrikasi mavjud emas.

Manbada raqamlangan ilmiy shakl yoki ma’lumot jadvali ham bo‘lmagani sababli Verianla tomonidan miqdoriy grafik yaratilmagan.

Vizual ravishda qayta qurish mumkin bo‘lgan asosiy munosabatlar

Maqolaning manbaga sodiq vizuallashtirilishi miqdoriy grafik o‘rniga uchta konseptual tuzilma orqali amalga oshirilishi mumkin:

• Affectio → Affectus: oniy ta’sirlanish holatidan davomiylik ichidagi yo‘nalgan quvvat o‘zgarishiga o‘tish.
• Kontur → Genetik ta’rif: shaklni tashqi chegarasi bilan tavsiflashdan uni hosil qiladigan harakat va salohiyatni tushuntirishga o‘tish.
• Tasvirdan oldingi → Diagramma → Tasviriy fakt: klişe va niyatdan tasviriy bo‘lmagan aralashuv orqali yangi kompozitsiyaga o‘tish.

Manba va usul haqida izoh

Asl tadqiqot: Spinoza’s Climatology of Affects and the Diagram of Painting

Muallif: Sonja Lavaert.

Muassasa: Department of Philosophy, Vrije Universiteit Brussel, Brussels, Belgium.

Jurnal: Philosophies.

Nashriyot: MDPI.

Manba turi: Taqrizdan o‘tgan konseptual/falsafiy tadqiqot maqolasi; Spinoza, Deleuze va rangtasvir falsafasi bo‘yicha talqin qiluvchi tadqiqot.

Maxsus son: Deleuze: Teacher of Spinoza’s Philosophy.

Nashr ma’lumoti: Philosophies 2026, jild 11, son 3, maqola 78.

DOI: 10.3390/philosophies11030078

Taqdim etilgan: 26 yanvar 2026.

Tahrir: 21 aprel 2026.

Qabul qilingan: 12 may 2026.

Nashr etilgan: 13 may 2026.

Akademik muharrirlar: Paul Patton va Marcin J. Schroeder.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY), ochiq kirish.

Moliyalashtirish: Muallif tashqi moliyalashtirish olinmaganini bildirgan.

Institutsional etika kengashi: Qo‘llanilmaydi.

Xabardor qilingan rozilik: Qo‘llanilmaydi.

Ma’lumotlar mavjudligi: Manbada ma’lumotlar/materiallar maqolaning o‘zida mavjud ekani bildiriladi.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Muallif manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bayon qilgan.

Muallif hissalari: Tadqiqot bir muallifli; manbada alohida CRediT hissa taqsimoti berilmagan.

Asosiy birlamchi falsafiy manbalar: Spinozaning Ethics, Political Treatise, Theological-Political Treatise va Treatise on the Emendation of the Intellect asarlari; Deleuzening Sur Spinoza va Sur la peinture ma’ruzalari.

San’at/falsafa bog‘lanishidagi asosiy nomlar: Rembrandt, Turner, Cézanne, Klee, Bacon, Kandinsky, Mondrian, Alberti, Simondon va Husserl.

Metodologik chegara: Tadqiqot talqin qiluvchidir. O‘rnatilgan Spinoza–Deleuze–rangtasvir aloqalari matniy va konseptual dalillardir; ular eksperimental tasdiq, miqdoriy taqqoslash yoki sababiy san’at tarixi tahlili sifatida baholanmasligi kerak.

Kelajak tadqiqoti chegarasi: Muallif Deleuzening Spinoza va rangtasvir haqidagi fikrini rassomlar yozuvlari hamda o‘z rangtasvir amaliyoti bilan yanada batafsil bog‘lashni kelajakdagi tadqiqot uchun qoldiradi.

Manba vizualining holati: Maqolada raqamlangan ma’lumot shakli yoki ilmiy grafik mavjud emas. “Diagramma” tushunchasi rangtasvir nazariyasining mazmunidir; u nashr ichidagi ma’lumot diagrammasining nomi emas.

Verianla usul izohi: Ushbu mazmun manba maqolaning paragrafma-paragraf tarjimasi emas. Manbadagi immanentlik va kompozitsiya tushunchasi, climatology metaforasi, affectio/affectus farqi, vaqt va bilim turlari, semiotik farqlar, umumiy tushunchalar, individ va quvvat, aylananing genetik ta’rifi, yorug‘lik va kontur muammosi, rangtasvirning uch bosqichi, diagramma, san’at misollari hamda yakundagi rangtasvir-amaliyot bog‘lanishi ilmiy va falsafiy munosabatlar darajasida ajratib olingan; mustaqil turkcha o‘rgatuvchi tuzilma ichida qayta tashkil etilgan.