Spinoza–Deleuze–rəssamlıq əlaqəsi, Sonja Lavaertın Spinozanın immanent və kompozisional fəlsəfəsini Gilles Deleuzeün 1980–1981-ci illərdəki Spinoza mühazirələri və dərhal ardınca verdiyi rəssamlıq mühazirələri vasitəsilə birlikdə oxuduğu konseptual şərh çərçivəsidir. Tədqiqat Spinozanın affektləri və siyasi həyatı transsendent əxlaqi ölçülər əvəzinə bədənlərin münasibətləri, güc dəyişmələri və təbiətin iyerarxik olmayan nizamı üzərindən nəzərdən keçirməsini Deleuzeün rəssamlıqda xaos, diaqram, işıq, rəng və kompozisiya haqqında inkişaf etdirdiyi anlayışlarla əlaqələndirir. Məqalə yeni eksperiment və ya kəmiyyət məlumatı təqdim etmir; fəlsəfi mətnlər, mühazirələr və sənət düşüncəsi arasında konseptual bağ qurur.

Başlıqdakı “affektlərin klimatologiyası” real klimatologiyaya aid elmi təsnifat deyil. Bu metafor affektləri meteoroloqun hava dəyişikliklərini müşahidə etməsinə bənzər şəkildə, onları əvvəlcədən yaxşı və ya pis kimi damğalamadan, şərtlər, münasibətlər və keçidlər əsasında araşdırmaq mövqeyini ifadə edir. Spinozanın immanentlik anlayışında təbiətin üzərində onu kənardan tənzimləyən transsendent iyerarxiya yoxdur. Bədənlər qarşılaşır, münasibətlər qurulur və ya çözülür və hər bir qarşılaşma bədənin fəaliyyət gücünə müxtəlif şəkildə təsir edir.

Bu yanaşmanın zaman ölçüsü affectio ilə affectus arasındakı fərqdə aydınlaşır. Affectio, bədənin müəyyən andakı təsirlənmiş vəziyyətinə; affectus isə bir vəziyyətdən digərinə keçidə və bu keçid zamanı güc dərəcəsinin artmasına və ya azalmasına işarə edir. Beləliklə affekt sabit psixoloji obyekt deyil, müddət ərzində baş verən istiqamətli dəyişmə kimi nəzərdən keçirilir.

Deleuzeün rəssamlıq anlayışındakı “diaqram” da oxşar istehsal məntiqi daşıyır. Rəsm hazır formanı kətana köçürmək deyil. Rəsmdən əvvəlki niyyətlər, klişelər və mövcud formalar əvvəlcə diaqramın xətləri, ləkələri və sahələri ilə sarsıdılır; bu əməliyyatdan yeni rəssamlıq faktı doğur. Lavaertın əsas əlaqəsi burada aydınlaşır: Spinozada gerçəkliyi anlamaq münasibətlərin necə istehsal olunduğunu qavramağı tələb etdiyi kimi, Deleuzedə də rəssamlıq formanı onun xarici konturundan deyil, onu meydana gətirən qüvvələrdən və istehsal proseslərindən çıxış edərək düşünür.

Spinozanın “Affektlərin Klimatologiyası” nə deməkdir?

“Affektlərin klimatologiyası” Spinozanın affektləri əxlaqi qüsur və ya fəzilət etiketlərindən başlamadan, bədənlər arasındakı qarşılaşmaların və güc dəyişmələrinin təbii nizamı daxilində araşdıran texniki və neytral yanaşmasını ifadə edən metafordur; real iqlim elmi ilə bağlı metod deyil.

Məqalənin başlanğıc nöqtəsi Deleuzeün 1980-ci ilin noyabrı ilə 1981-ci ilin martı arasında verdiyi Spinoza mühazirələridir. Lavaerta görə bu mühazirələrin mərkəzində yalnız Spinozanın hansı fikirləri müdafiə etdiyi deyil, necə düşündüyü və necə yazdığı da dayanır.

Spinozanın təbiəti transsendent idarəedici prinsipə görə sıralanmış pillələrdən ibarət deyil. Təbiət həm bütün varlıqların zəmini, həm də fərqliliklərin mənbəyidir. Buna görə insan davranışlarını, hissləri və siyasəti izah etmək üçün təbiətdən kənarda duran əxlaq məhkəməsinə ehtiyac yoxdur.

Klimatoloq bənzətməsinin əhəmiyyəti buradan gəlir. Hava tədqiqatçısı fırtınanı əxlaqi baxımdan pis, günəşli havanı əxlaqi baxımdan yaxşı kimi təsnif etmir; şərtlərin necə birləşdiyini və dəyişmənin hansı münasibətlərdən yarandığını araşdırır. Lavaertın oxunuşunda Spinozanın affektlərə yanaşması da oxşar şəkildə funksional və münasibətsəl xarakter daşıyır.

İmmanentlik niyə müəyyənedicidir?

İmmanentlik, izahın təbiətdən kənardakı transsendent səbəbə və ya əvvəlcədən verilmiş iyerarxiyaya əsaslandırılmamasıdır. Spinozada bədənlər, düşüncələr, arzular və siyasi münasibətlər eyni təbiətin daxilində meydana gəlir.

Bu quruluş “nə olmalıdır?” sualından əvvəl “gerçəklikdə nə baş verir və bunu hansı münasibətlər istehsal edir?” sualına ağırlıq verir. Məqalədə Machiavellidən gələn “effektiv reallıq” vurğusunun və Spinozanın praktik fəlsəfə kimi oxunmasının səbəbi də budur.

Virtus niyə əxlaqi fəzilətdən daha genişdir?

Mənbə Spinozanın fəzilət düşüncəsini yalnız əxlaqi yaxşı davranış kimi deyil, təbii güc, qabiliyyət və tutum oxunda nəzərdən keçirir. Conatus, arzu və fəaliyyət gücü bu çərçivədə müəyyənedicidir.

Beləliklə fəzilət transsendent normaya nə qədər əməl olunmasından daha çox, bir varlığın öz münasibətlərini nə dərəcədə fəal şəkildə qura və gücləndirə bilməsi ilə əlaqələnir.

Lavaert bu hərəkəti sənətlə əlaqələndirir. Sənət də hazır və dəyişməz nizamı yalnız təmsil etmək əvəzinə materiallar, formalar, rənglər və münasibətlər vasitəsilə yeni kompozisiya yaradır.

Affectio ilə Affectus arasındakı fərq nədir?

Affectio, bir bədənin müəyyən andakı təsirlənmiş vəziyyətini və ya qarşılaşmanın ani kəsiyini; affectus isə bir təsirlənmə vəziyyətindən digərinə keçərkən yaşanan müddəti və fəaliyyət gücündəki artımı və ya azalmanı ifadə edir.

Bu fərq məqalənin zaman və affekt müzakirəsinin mərkəzindədir. Deleuze təsirlənmiş bədəni yalnız olduğu an əsasında müəyyənləşdirməyin yetərsiz olduğunu müdafiə edir. Hər an özündən əvvəlki vəziyyəti geridə qoyarkən növbəti vəziyyətə doğru da hərəkət edir.

Mənbə bu quruluşu Husserlçi zaman müzakirəsi ilə əlaqələndirərək üçlü sxem üzərindən izah edir:

Buna görə affectus, tək nöqtəyə yerləşdirilən sabit xüsusiyyət deyil. Bədənin əvvəlki halından sonrakı halına keçərkən fəaliyyət gücünün necə dəyişdiyini ifadə edir.

Sevinc və kədər niyə “vektor” kimi nəzərdən keçirilir?

Deleuzeün Spinoza şərhində affekt istiqamətli dəyişmə olduğuna görə skalyar vəziyyətdən çox vektorial proses kimi düşünülür. Sevinc fəaliyyət gücünün artması istiqamətindəki, kədər isə azalması istiqamətindəki keçidlə əlaqəlidir.

Buradakı “vektor” fiziki eksperimentdə ölçülmüş riyazi vektor deyil. Mənbə anlayışı vəziyyətlər arasındakı istiqamətli güc dəyişməsini izah edən fəlsəfi model kimi istifadə edir.

Qarşılaşmalar və münasibətlərin kompozisiyası

Bir bədən başqa bədənlə qarşılaşdıqda münasibətlər bir-birinə uyğunlaşa bilər və ya mövcud münasibət çözülə bilər. Spinozanın etikasını kompozisiya baxımından oxuyan Deleuze üçün mühüm sual qarşılaşmanın əlaqədar bədənin fəaliyyət gücü ilə necə birləşdiyidir.

Təbiətin bütövündə transsendent mənada yaxşı və pis kateqoriyaları yoxdur; lakin müəyyən bir bədənin baxışından qarşılaşmalar onun quruluşunu dəstəkləyə və ya zəiflədə bilər. Beləliklə etika abstrakt qadağadan çox münasibətlərin praktik biliyinə yaxınlaşır.

Spinozanın üç bilik növü məqalədə necə istifadə olunur?

Spinozanın üç bilik növü insanın dəyişkən işarələrə bağlı passiv qavrayışdan ümumi münasibətləri qavrayan ağıla, oradan da təkil şeylərin mahiyyətinə yönələn intuitiv biliyə keçidini izah edərkən, Lavaertın məqaləsində eyni zamanda müxtəlif yazı ritmləri və rəsm istehsalının mərhələləri ilə əlaqələndirilən bir quruluş yaradır.

İşarələr niyə yetərsiz qala bilər?

İşarə çox vaxt bizə xarici obyektin mahiyyətini deyil, onun bizim üzərimizdə buraxdığı təsiri bildirir. Belə vəziyyətdə nəticə ilə qarşılaşırıq, lakin nəticəni yaradan münasibətin səbəbini hələ bilməyə bilərik.

Buna görə birinci növ bilik bütövlükdə “yararsız” deyil; insan təcrübəsinin başlanğıc şərtidir. Problem dəyişkən və assosiativ işarələrin səbəblər haqqında bilik hesab edilməsidir.

İşarə növləri

Deleuze Spinozanı semiotik vasitələrlə oxuyarkən əvvəlcə üç növ işarə ayırır: simptomlar, əmrlər və şərhlər. Sonra affekti keçid kimi izah edə bilmək üçün vektorial işarə düşüncəsini inkişaf etdirir.

Simptom başqa bədənin mənim bədənimdə buraxdığı təsiri göstərir. Əmr və ya final səbəb formasındakı işarə təxəyyülün yaratdığı məqsədli qurğuya bağlıdır. Şərh isə abstraksiya ilə əlaqəlidir. Affektin vektorial xarakteri bunlardan fərqli olaraq güc dərəcəsindəki keçidin istiqamətini görünən edir.

Ümumi anlayışlar niyə vacibdir?

Ümumi anlayışlar yalnız qarşılaşmanın təsirini deyil, təsirlərin səbəbini təşkil edən münasibət kompozisiyasını anlamağa imkan verir. Beləliklə insan “mənə nə oldu?” səviyyəsindən “bu iki bədənin münasibəti necə birləşdi və ya çözül­dü?” səviyyəsinə keçə bilər.

Bu, Lavaertın sənətlə əlaqəsi baxımından əhəmiyyətlidir; çünki rəssamlıq da hazır obyektin yalnız görünüşünü köçürmək əvəzinə rəng, işıq, hərəkət, səth və kompozisiya arasındakı münasibətləri istehsal edə bilər.

Fərd niyə yalnız bir “şey” deyil?

Deleuzeün Spinoza oxunuşunda fərd münasibətlər quruluşu, güc dərəcəsi və təkil mahiyyət kimi birlikdə düşünülür. Buna görə fərd qapalı və dəyişməz substansiya kimi nəzərdən keçirilmir.

Bədənin harada “bitdiyi” sualı da sırf həndəsi xarici xəttlə həll edilə bilməz. Bu məqam məqaləni birbaşa rəssamlıq, kontur, rəng və işıq müzakirəsinə aparır.

Dairənin genetik tərifi niyə vacibdir?

Dairənin genetik tərifi vacibdir, çünki dairəni yalnız xarici konturu ilə təsvir etmək əvəzinə onu yaradan hərəkət qaydası ilə müəyyənləşdirir; Deleuze bu fərqi sabit formadan məhsuldar gücə, tutuma və “necə meydana gəlir?” sualına keçidin nümunəsi kimi istifadə edir.

Mənbə Spinozanın dairə üçün iki müxtəlif tərifini müqayisə edir. Birinci tərif mərkəzdən çevrəyə çəkilən xətlərin bərabər olduğu şəkli təsvir edir. Bu tərif dairənin necə göründüyünü və hansı həndəsi xüsusiyyətə malik olduğunu bildirir.

İkinci tərifdə isə bir xəttin bir ucunun sabit saxlanıb digər ucunun hərəkət etdirilməsi ilə dairənin meydana gəlməsi əsas götürülür. Burada tərif artıq yalnız şəkli təsnif etmir; şəklin yaranma qaydasını verir.

Lavaertın izlədiyi Deleuzçu xəttdə bu fərq sənət baxımından da vacibdir. Rəssamın vəzifəsi yalnız mövcud formanın xarici xəttini təkrar etmək deyil; formanı meydana gətirən qüvvələri, hərəkətləri və münasibətləri görünən etməkdir.

Diferensial hesab və sərhəd düşüncəsi

Deleuze genetik tərifi diferensial hesabla əlaqələndirir. Burada sərhəd artıq yalnız şəklin bitdiyi xarici xətt deyil, dəyişənlərin yönəldiyi dinamik münasibət kimi düşünülür.

Eyni çevrilmə rəssamlıq tarixində də işıq və kontur üzərindən oxunur. Sabit xarici xəttin hökmranlığı zəiflədikdə işıq, kölgə və rəng formaya sadəcə əlavə olunan xüsusiyyətlər olmaqdan çıxır və formanın yaranmasında fəal olur.

Rembrandt əlaqəsi

Mənbənin Deleuze vasitəsilə qurduğu 17-ci əsr rəssamlığı əlaqəsində Rembrandt mühüm nümunələrdən biridir. Sərhəd sərt kontur xəttindən çox işıqla kölgənin bir-birinə keçdiyi sahəyə çevrilir.

Beləliklə riyaziyyatda yaranma və limit düşüncəsi ilə rəssamlıqda işığın forma üzərindəki qurucu rolu arasında tarixi-konseptual analogiya qurulur. Bu, riyaziyyatla rəssamlıq arasında eksperimental səbəbiyyət iddiası deyil.

Deleuzedə rəssamlığın diaqramı nədir?

Deleuzedə rəssamlığın diaqramı hazır təsvirləri və klişeləri pozmaq üçün kətan üzərində işləyən təmsil-dışı xətt, ləkə və sahələrin yaratdığı əməliyyat mərhələsidir; diaqram özlüyündə yekun rəsm deyil, yeni rəssamlıq faktının ortaya çıxa biləcəyi “fakt ehtimalını” açır.

Birinci mərhələ: rəsmdən əvvəlki sahə

Rəsm boş kətanla başlamır. Rəssamın niyyətləri, gördüyü formalar, sənət tarixindən gələn modellər və öz zehnindəki klişelər ilk fırça toxunuşundan əvvəl belə kətan üzərində potensial olaraq mövcuddur.

Deleuze baxımından problem bu hazır təsvirin birbaşa tətbiq edilməsidir. Rəsm fəaliyyəti başlanğıcdakı təmsil planına qarşı da işləməlidir.

İkinci mərhələ: diaqram

Diaqram xətlər, sahələr, ləkələr və əl müdaxilələri vasitəsilə mövcud nizamı sarsıdır. Bu elementlərin müəyyən obyektin illüstrasiyası olması məcburi deyil.

Diaqramın vəzifəsi yalnız xaos yaratmaq deyil. Həddindən artıq xaos rəsmi məhv edə bilər; yetərsiz müdaxilə isə klişeni olduğu kimi saxlaya bilər. Məhsuldar diaqram mövcud fiqurasiyanı pozan, lakin yeni nizamın ortaya çıxmasına imkan verən bir hədd yaradır.

Üçüncü mərhələ: rəssamlıq faktı

Son mərhələdə ortaya çıxan rəsm diaqramın özü deyil. Rəssamlıq faktı diaqramdan keçir, lakin onu aşaraq rəsmdən əvvəlki sahə ilə yenidən əlaqə qurur.

Beləliklə proses xətti “əvvəl A bitir, sonra B başlayır” ardıcıllığı deyil. Başlanğıcdakı düşüncə və material diaqramdan sonra da rəsmdə yaşamağa davam edir.

Xaos niyə yalnız mənfi deyil?

Deleuzeün Bacon, Cézanne və Klee vasitəsilə inkişaf etdirdiyi düşüncədə xaos hazır təmsil nizamının parçalandığı riskli, lakin məhsuldar mərhələdir. Diaqramın dəyəri xaosu son vəziyyətə çevirməsində deyil, xaosun içindən yeni ritm və kompozisiya yaratmasındadır.

Lavaert məhz bu nöqtədə Spinoza ilə rəssamlıq arasındakı əlaqəni gücləndirir: hər iki sahədə vacib olan kənardan verilmiş formanı tətbiq etmək deyil, münasibətlərin necə qurulduğunu və yeni nizamın necə istehsal edildiyini anlamaqdır.

Turner, işıq və rəng

Məqalə Deleuzeün Turner oxunuşlarını da bu kompozisiya məntiqi daxilində nəzərdən keçirir. Turnerin işıq və rəng təcrübələri obyektləri dəqiq konturlarla təmsil etməkdən uzaqlaşaraq rəssamlıq dünyasının işıq və rəng münasibətləri üzərindən qurula biləcəyini göstərən nümunələr kimi istifadə olunur.

Burada rəssamlıq “xarici dünyadakı obyekti nə qədər düzgün köçürür?” sualından “kətan üzərində hansı yeni duyumsal dünya qurulur?” sualına keçir.

Rəssamlıq niyə düşüncə ilə əl əməyini bir-birindən ayırmır?

Lavaertın nəticə bölümündəki mühüm mövzulardan biri rəsm çəkərkən sistematik düşüncənin zəruri, lakin təkbaşına yetərli olmamasıdır. İlkin düşüncə rəsmə müşayiət edir, lakin diaqramı faktiki olaraq yaradan əlin materialla qarşılaşmasıdır.

Buna görə sənət zehində tamamlanmış fikrin mexaniki şəkildə kətana köçürülməsi deyil. Materialın müqaviməti, boya, səth, işıq, rəng və əl hərəkətləri prosesə qoşulur və başlanğıcdakı niyyəti dəyişdirə bilər.

Tədqiqatın metodu və nəticələri

Bu tədqiqat empirik eksperiment deyil, şərhedici fəlsəfə və sənət nəzəriyyəsi tədqiqatıdır. Məqalədə ayrıca kəmiyyət “Materials and Methods” bölməsi yoxdur. İstifadə olunan yanaşma Spinozanın əsərləri ilə Deleuzeün yayımlanmış Spinoza və rəssamlıq mühazirələrinin yaxından oxunması; onların Husserl, Simondon, Bacon, Klee, Cézanne, Turner, Rembrandt, Alberti və əlaqəli ikinci dərəcəli ədəbiyyatla konseptual şəkildə əlaqələndirilməsidir.

Əsas mətn dayaqları

Spinoza tərəfdə mənbələr arasında Ethics, Political Treatise, Theological-Political Treatise və Treatise on the Emendation of the Intellect yer alır.

Deleuze tərəfdə məqalənin əsas oxunu David Lapoujade tərəfindən nəşrə hazırlanmış Sur Spinoza (2024) ilə Sur la peinture (2023) mühazirə mətnləri təşkil edir. Francis Bacon: Logique de la sensation və Deleuzeün digər əsərləri də konseptual əlaqələrdə istifadə olunur.

Əsas şərh xətti 1: İmmanentlik və kompozisiya

Lavaertın şərhində Spinozanın təbiət anlayışı iyerarxik olmayan kompozisiya sahəsidir. Bədənlər və düşüncələr bu sahə daxilində bir-biri ilə münasibətlər qurur.

Bu yanaşma praktik fəlsəfəni təkil qarşılaşmaların hansı güc münasibətlərini yaratdığını araşdıran fəal düşünmə formasına çevirir.

Əsas şərh xətti 2: Affekt və müddət

Affectus vəziyyət deyil, keçid kimi nəzərdən keçirilir. Buna görə zaman məqalənin affekt analizində ikinci dərəcəli fon deyil, qurucu ünsürdür.

Keçmiş vəziyyətin izi, indiki təsirlənmə və gələcəyə yönəlmə birlikdə affektin müddət ölçüsünü yaradır.

Əsas şərh xətti 3: Bilik və yazı ritmi

Spinozanın bilik növləri yalnız epistemoloji siniflər deyil; Deleuze onları mətnin hərəkəti və yazı sürəti ilə də əlaqələndirir.

Yavaş həndəsi quruluş tənqidi və ümumi anlayışlara əsaslanan düşünməni dəstəklədiyi halda, scholia və əlavələrdəki daha ani əlaqələr intuitiv biliyə yaxınlaşan fərqli düşünmə ritmi yaradır.

Əsas şərh xətti 4: Genetik metod

Dairənin yaranma qaydası ilə müəyyənləşdirilməsi Lavaertın məqaləsində formadan istehsal gücünə keçidin güclü nümunələrindən biridir.

Bu nümunə fərd, sənət və siyasət müzakirəsində daha ümumi prinsiplə birləşir: bir şeyi yalnız xarici sərhədi ilə müəyyənləşdirmək əvəzinə onun yaranmasına imkan verən münasibətləri, qüvvələri və əməliyyatları araşdırmaq.

Əsas şərh xətti 5: Spinozadan rəssamlığa keçid

Deleuzeün Spinoza mühazirələrindən sonra rəssamlıq mühazirələrinə keçidini Lavaert təsadüf hesab etmir. Hər iki mühazirə silsiləsində kompozisiya, işıq, münasibət, sürət, yavaşlıq, istehsal və formanın meydana gəlməsi kimi mövzular davamlılıq göstərir.

Spinozadakı immanent kompozisiya məntiqi rəssamlıqda plane of composition və diaqram vasitəsilə yenidən ortaya çıxır.

Spinoza ilə rəssamlıq arasındakı əlaqə tədqiqatda nə qədər güclü iddiadır?

Tədqiqat Spinozanın fəlsəfəsi ilə müəyyən rəssamlıq texnikaları arasında eksperimental və ya tarixi səbəbiyyət sübut etmir; Lavaert Deleuzeün mühazirələrindəki konseptual keçidlərdən istifadə edərək immanentlik, kompozisiya, güc, işıq, kontur, istehsal və diaqram arasında fəlsəfi analogiya və şərh əlaqəsi qurur.

Bu sərhəd vacibdir. Məqalənin “nəticələri” ölçmə və ya statistika deyil, mətnlərin müqayisəli şərhindən çıxan konseptual nəticələrdir.

Məsələn, diferensial hesabla 17-ci əsr rəssamlığı arasındakı əlaqə riyazi inkişafın Rembrandt rəssamlığını səbəb olaraq yaratdığını göstərən tarixi məlumat kimi təqdim edilmir. Bu, Deleuzeün limit, işıq və kontur anlayışlarını eyni düşüncə çevrilməsi daxilində oxumağa yarayan analogiyadır.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

Tədqiqat Deleuzeün Spinoza mühazirələri ilə rəssamlıq mühazirələri arasında güclü konseptual davamlılıq olduğu barədə Lavaertın şərhini ətraflı mətn nümunələri ilə dəstəkləyir.

Spinozanın immanent ontologiyası əxlaqi iyerarxiya əvəzinə münasibətlər və güclər üzərindən işləyən praktik fəlsəfə kimi oxunur.

Affectio ilə affectus arasındakı fərq affekti statik psixoloji xüsusiyyətdən daha çox zaman içində keçid və güc dəyişməsi kimi anlamağa imkan verir.

Genetik tərif nümunəsi şeyləri hazır konturlarla deyil, onları meydana gətirən istehsal gücü ilə düşünməyin Spinoza–Deleuze xəttindəki əhəmiyyətini görünən edir.

Rəssamlıqda diaqram mövcud təmsili və klişeni pozaraq yeni kompozisiyanın ortaya çıxmasına imkan verən yaradıcı-əməliyyat həddi kimi şərh olunur.

Lavaert rəssamlıq praktikasında material, əl əməyi, işıq, rəng, qalınlıq, şəffaflıq, perspektiv və kompozisiyanın düşüncədən ayrı olmayan, lakin düşüncənin əvvəlcədən tam nəzarət edə bilmədiyi məhsuldar proseslər olduğunu vurğulayır.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

Məqalə Spinozanın rəssamlıq nəzəriyyəsi yazdığını iddia etmir. Rəssamlıqla əlaqənin mühüm hissəsi Deleuzeün Spinoza şərhindən və Deleuzeün öz sənət düşüncəsindən qurulur.

Məqalə “affektlərin klimatologiyası”nı psixologiya və ya klimatologiya sahəsində eksperimental model kimi təqdim etmir.

Joy və sadness üçün istifadə olunan vektor dili ölçülmüş fiziki vektor kəmiyyətləri mənasına gəlmir.

Dairənin genetik tərifi təbiətdəki real dairələrin fiziki olaraq mütləq bir ucundan sabitlənmiş xəttlə yarandığını iddia etmir. Nümunənin funksiyası yaranma qaydası ilə xarici kontur arasındakı fəlsəfi fərqi göstərməkdir.

Rəssamlıqdakı rəsmdən əvvəlki → diaqram → rəssamlıq faktı quruluşu bütün rəssamların mütləq üç mexaniki mərhələ izlədiyi eksperimental sənət istehsalı protokolu deyil.

Məqalə Turner, Rembrandt, Bacon, Cézanne və ya Klee haqqında geniş sənət tarixi monoqrafiyası təqdim etmir; bu sənətçilər Deleuzeün konseptual arqumentini izah edən nümunələr kimi istifadə olunur.

Müəllif öz rəssamlıq praktikası ilə ətraflı müqayisəni mövcud tədqiqatın nəticəsi kimi təqdim etmir; bu mövzunu gələcək tədqiqat üçün ayırır.

Mənbədə niyə kəmiyyət metodu və ya statistika yoxdur?

Tədqiqatın araşdırma obyekti kəmiyyət məlumatı deyil, fəlsəfi mətnlər və onlar arasındakı konseptual münasibətlərdir. Buna görə nümunə ölçüsü, eksperiment qrupu, p dəyəri, etibar intervalı, model hiperparametri və ya performans metrikası yoxdur.

Mənbədə nömrələnmiş elmi şəkil və ya məlumat cədvəli də olmadığı üçün Verianla tərəfindən kəmiyyət qrafiki yaradılmayıb.

Vizual olaraq yenidən qurula biləcək əsas münasibətlər

Məqalənin mənbəyə sadiq vizuallaşdırılması kəmiyyət qrafiki əvəzinə üç konseptual quruluş üzərindən həyata keçirilə bilər:

• Affectio → Affectus: ani təsirlənmə vəziyyətindən müddət daxilində istiqamətli güc dəyişməsinə keçid.
• Kontur → Genetik tərif: şəkli xarici sərhədi ilə təsvir etməkdən onu yaradan hərəkət və tutumu izah etməyə keçid.
• Rəsmdən əvvəlki → Diaqram → Rəssamlıq faktı: klişe və niyyətdən təmsil-dışı müdaxilə vasitəsilə yeni kompozisiyaya keçid.

Mənbə və metod qeydi

Orijinal tədqiqat: Spinoza’s Climatology of Affects and the Diagram of Painting

Müəllif: Sonja Lavaert.

Qurum: Department of Philosophy, Vrije Universiteit Brussel, Brussels, Belgium.

Jurnal: Philosophies.

Nəşriyyat: MDPI.

Mənbə növü: Resenziyalı konseptual/fəlsəfi tədqiqat məqaləsi; Spinoza, Deleuze və rəssamlıq fəlsəfəsi üzrə şərhedici tədqiqat.

Xüsusi buraxılış: Deleuze: Teacher of Spinoza’s Philosophy.

Nəşr məlumatı: Philosophies 2026, cild 11, say 3, məqalə 78.

DOI: 10.3390/philosophies11030078

Təqdim edilib: 26 yanvar 2026.

Reviziya: 21 aprel 2026.

Qəbul: 12 may 2026.

Nəşr: 13 may 2026.

Akademik redaktorlar: Paul Patton və Marcin J. Schroeder.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY), açıq giriş.

Maliyyələşdirmə: Müəllif xarici maliyyələşdirmə alınmadığını bildirib.

İnstitusional etik komitə: Tətbiq edilmir.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq edilmir.

Məlumatların əlçatanlığı: Mənbə məlumatların/materialların məqalə daxilində olduğunu bildirir.

Maraqlar toqquşması: Müəllif maraqlar toqquşmasının olmadığını bəyan edib.

Müəllif töhfələri: Tədqiqat tək müəlliflidir; mənbədə ayrıca CRediT töhfə bölgüsü verilməyib.

Başlıca ilkin fəlsəfi mənbələr: Spinozanın Ethics, Political Treatise, Theological-Political Treatise və Treatise on the Emendation of the Intellect əsərləri; Deleuzeün Sur Spinoza və Sur la peinture mühazirələri.

Sənət/fəlsəfə əlaqəsində başlıca adlar: Rembrandt, Turner, Cézanne, Klee, Bacon, Kandinsky, Mondrian, Alberti, Simondon və Husserl.

Metodoloji sərhəd: Tədqiqat şərhedicidir. Qurulan Spinoza–Deleuze–rəssamlıq əlaqələri mətn və konsept səviyyəli arqumentlərdir; eksperimental doğrulama, kəmiyyət müqayisəsi və ya səbəbiyyətli sənət tarixi analizi kimi qiymətləndirilməməlidir.

Gələcək tədqiqat sərhədi: Müəllif Deleuzeün Spinoza və rəssamlıq düşüncəsini rəssamların yazıları və öz rəssamlıq praktikası ilə daha ətraflı əlaqələndirməyi gələcək tədqiqat üçün ayırır.

Mənbə vizualının vəziyyəti: Məqalədə nömrələnmiş məlumat şəkli və ya elmi qrafik yoxdur. “Diaqram” anlayışı rəssamlıq nəzəriyyəsinin məzmunudur; nəşr daxilindəki məlumat diaqramının adı deyil.

Verianla metod qeydi: Bu məzmun mənbə məqalənin paraqraf-paraqraf tərcüməsi deyil. Mənbədəki immanentlik və kompozisiya anlayışı, climatology metaforu, affectio/affectus fərqi, zaman və bilik növləri, semiotik fərqlər, ümumi anlayışlar, fərd və güc, dairənin genetik tərifi, işıq və kontur problemi, rəssamlığın üç mərhələsi, diaqram, sənət nümunələri və nəticədəki rəssamlıq-praktika əlaqəsi elmi və fəlsəfi münasibət səviyyəsində çıxarılmış; müstəqil türkcə öyrədici quruluş daxilində yenidən təşkil edilmişdir.