Futures Literacy नाम सततविकाससम्बद्धा क्षमता अस्ति। अस्याम् भविष्यं स्थिरम् एकमेव पूर्वानुमेयफलम् इति न मन्यते; अपि तु अनिश्चिततया सह कार्यकरणम्, पूर्वधारणानां परीक्षणम्, तथा भविष्ये सम्भाव्यानाम् अथवा अभीष्टानाम् अनेकानां स्थितीनां कल्पनया वर्तमानविचाराणां कर्मणां च मूल्याङ्कनं समर्थ्यते। अस्मिन् अध्ययने भाविनां शिक्षकाणां Futures Literacy विकसितुं GreenComp School परियोजनायाः अन्तर्गतं कलाधारितं micro-credential अभिकल्पितम्; तस्य शिक्षणसम्भावनाः कार्यान्वयनकठिनताश्च परीक्षिताः। प्रथमवर्षस्य प्राथमिकशिक्षक-शिक्षायाः सप्तदश छात्राणां युग्मीकृताः pre-test/post-test प्रश्नावलयः, पञ्च छात्रैः सह अर्धसंरचिताः समूहसाक्षात्काराः, छात्रकृतयः, क्रियाकलापोत्पन्नानि, अनुसन्धातुः मनन-दैनन्दिनी च संयुक्तरूपेण विश्लेषितानि। सर्वाधिकं परिमाणात्मकं परिवर्तनं सहभागीभिः Futures Literacy अवगतम् इति self-report मध्ये दृष्टम्; किन्तु अध्ययनं लघुनमूने, self-report मापने, केवलं आंशिकरूपेण कार्यान्विते micro-credential इत्यस्मिन् च आधारितम्। अतः एतानि परिणामानि वस्तुतः प्रदर्शितः क्षमतावृद्धिः अथवा व्यापकजनसमूहे सामान्यीकर्तुं शक्यः कारणात्मकः प्रभावः इति न व्याख्येयानि।

अध्ययनस्य गुणात्मकविश्लेषणे कलाधारितस्य अधिगमस्य Futures Literacy इत्यनेन सम्बन्धं व्याख्यातुं परस्परसम्बद्धाः षट् शिक्षणप्रक्रियाः प्रकटिताः—भावनात्मकसहभागिता, भविष्याभिमुखसन्देशानां संप्रेषणम्, शरीरानुभवेन अधिगमः, वैकल्पिकभविष्यसम्भावनानां कल्पना, मानवीयमूल्यानि, सहकार्यं च। कलात्मकाः बहुमाध्यमीयाश्च क्रियाकलापाः छात्रान् सम्भाव्यभविष्यस्थितीः अनुभवितुं, दृश्यरूपेण प्रस्तुतुं, अन्यैः सह साझा कर्तुं च साहाय्यम् अकुर्वन्; परन्तु पूर्वधारणानां, परस्परविरोधिमूल्यानां, वस्तुतः भिन्नानां भविष्यदृष्टीनां च आलोचनात्मकपरीक्षणं अधिकं सीमितम् आसीत्।

अनुसन्धानस्य विचारितः प्रश्नः

Futures Literacy यूरोपीय-आयोगस्य GreenComp सततविकास-क्षमतारूपरेखायां “सततभविष्यस्थितीनां कल्पना” इति क्षेत्रस्य अन्तर्गतासु मूलक्षमतासु एका अस्ति। किन्तु शिक्षकशिक्षाक्षेत्रे विशिष्टाः GreenComp क्षमताः कैः शिक्षणोपायैः विकसितुं शक्यन्ते इति विषये अनुप्रयुक्तप्रमाणं सीमितम् अस्ति। मूल-अध्ययनं विशेषतः भाविषु शिक्षकेषु Futures Literacy विकसितुं कलाधारितोपायाः कथम् अभिकल्पनीयाः, छात्रैः ते कथम् अनुभूयन्ते, कार्यान्वयने च के कठिनताः उत्पद्यन्ते इति अभावं केन्द्रितवति।

अध्ययनस्य साहित्यसमीक्षायां GreenComp अनुप्रयोगसम्बद्धाः विविधाः शैक्षिकप्रयत्नाः सन्ति; तथापि भाविषु शिक्षकेषु Futures Literacy विशेषतः कलाधारितैः उपायैः विकसितुं विस्तृतानुप्रयोग-अध्ययनानां न्यूनता निर्दिष्टा। अतः अनुसन्धानस्य योगदानं केवलं “कला कार्यकरा अस्ति वा?” इति प्रश्नस्य उत्तरप्रदानं न, अपि तु कलाधारितशिक्षणेन Futures Literacy इत्यस्य के पक्षाः कैः अधिगमप्रक्रियाभिः सक्रियाः भवितुं शक्नुवन्ति इति दर्शयितुम् अस्ति।

Futures Literacy किम्?

Futures Literacy नाम सा क्षमता या भविष्यं निश्चितरूपेण पूर्वानुमातुं प्रयत्नस्य स्थाने जनान् भविष्यसम्बद्धाः स्वपूर्वधारणाः ज्ञातुं, अनिश्चिततया सह चिन्तयितुं, भविष्यस्य अनेकाः सम्भाव्याः स्थितयः कल्पयितुं, ताश्च भविष्यप्रतिमाः वर्तमानबोधं कर्म च प्रश्नयितुं उपयोक्तुं समर्थयति। अतः “भविष्यस्य पूर्वानुमानम्” तथा “वैकल्पिकभविष्यसम्भावनानां कल्पना” समानप्रक्रिये न स्तः।

GreenComp मध्ये स्थानम्

GreenComp नाम यूरोपीय-सततविकास-क्षमतारूपरेखा, या सततरूपेण जीवितुं कार्यं च कर्तुं ज्ञानं कौशलं वृत्तिं च संयुक्तरूपेण विचारयति। अस्यां रूपरेखायां चत्वारि क्षमताक्षेत्राणि, कुलम् 12 क्षमताश्च सन्ति। Futures Literacy अनुकूलनस्य अन्वेषणात्मकचिन्तनस्य च सह “सततभविष्यस्थितीनां कल्पना” इति क्षेत्रस्य अन्तर्गतं वर्तते।

भाविनां शिक्षकाणां दृष्ट्या एषः उपागमः विशेषतः महत्त्वपूर्णः अस्ति; यतः शिक्षकेभ्यः केवलं विद्यमानज्ञानस्य संप्रेषणं न, अपि तु छात्राणां परिवर्तनम्, अनिश्चितता, सततविकासः, सामाजिकदायित्वम्, वैकल्पिकभविष्यसम्भावनाश्च विषये चिन्तनस्य समर्थनमपि अपेक्षितुं शक्यते। अतः मूल-अध्ययनं Futures Literacy इत्यस्य भाविशिक्षकाणां व्यावसायिकविकासेन सह सम्बन्धं स्थापयति।

कला शिक्षणसाधनरूपेण किमर्थं चयनिता?

अध्ययनस्य शिक्षण-अभिकल्पनं Dewey इत्यस्य अनुभवस्वरूपकला-दृष्ट्या, Eisner इत्यस्य ज्ञानस्य प्रतिनिधित्वस्य च बहुविधरूपैः, Greene इत्यस्य कल्पनाशक्त्या वैकल्पिकसम्भावनादर्शन-दृष्ट्या च सम्बद्धम्। तथा socially engaged arts इति उपागमः सहभागितां, संवादम्, सहानुभूतिं, सामूहिकार्थनिर्माणं, वास्तविकसामाजिकप्रश्नैः सह संलग्नतां च प्रमुखतया स्थापयति।

अस्मिन् अध्ययने कलाधारित-अधिगमस्य प्रयोजनं सौन्दर्यतः सफलाः कलाकृतयः निर्मातुं छात्रान् प्रशिक्षयितुं न आसीत्। दृश्यकलाः, नाट्यम्, संगीतं, साहित्यं, लेखनं, बहुमाध्यमीयाभिव्यक्तिश्च—एतानि छात्राणां भविष्यविषये चिन्तनम्, भावनात्मक-नैतिकप्रतिक्रियाणां अभिव्यक्तिः, अन्येषां दृष्टिकोणानां मूल्याङ्कनम्, सम्भाव्यभविष्यस्थितीनां साझा-योग्यरूपेण प्रस्तुतीकरणं च साधयितुं शिक्षणसाधनरूपेण प्रयुक्तानि।

कलाधारिताः उपागमाः Futures Literacy कथं समर्थयितुं शक्नुवन्ति?

कलाधारिताः उपागमाः भविष्यं केवलं वाचिकम् अथवा अमूर्तं चर्चाविषयं न स्थापयन्ति; दृश्यैः, नाट्यात्मकैः, शरीरानुभवात्मकैः, साहित्यिकैः, बहुमाध्यमीयैश्च अनुभवैः तत् अनुभाव्यं, कल्पनीयम्, अन्यैः सह विचारणीयं च कुर्वन्ति, एवं Futures Literacy समर्थयितुं शक्नुवन्ति। किन्तु एषा सम्भावना पूर्णरूपेण Futures Literacy भवितुं सृजनात्मककल्पनया सह पूर्वधारणानां, विरोधिदृष्टीनां, संघर्षशीलमूल्यानां च आलोचनात्मकपुनर्परीक्षणयुक्ता परावर्तनात्मकावस्था अपि अपेक्षिता।

micro-credential इत्यस्य मिश्रित-अधिगम-संरचना

मूलस्य Table 1 मध्ये एकः learning hour 45 निमेषाः इति परिभाषितः। विधिभागे प्रत्यक्षभागः त्रिषु 3-घण्टात्मकसत्रेषु सञ्चालितः इति अपि लिखितम्। एतौ कालप्रदर्शनौ समानं मापनैककं प्रयुञ्जाते वा न वा इति मूलं स्पष्टं न करोति; अतः कालाः संयोजिताः न सन्ति।

अष्टौ अधिगम-क्रियाकलापाः

अध्ययनस्य विधिः परिणामाश्च

अनुसन्धान-अभिकल्पनम्

अध्ययने परावर्तनात्मक-अनुसन्धानोपागमः स्वीकृतः, परिमाणात्मकं गुणात्मकं च प्रमाणं संयुक्तरूपेण प्रयुक्तम्। अनुसन्धाता micro-credential इत्यस्य अभिकल्पकः अध्यापकश्च, तथैव अनुसन्धाता अपि आसीत्; एतत् अध्ययनस्य महत्त्वपूर्णेषु विधिसम्बद्धलक्षणेषु एकम्। मूल-अध्ययने अस्य द्वैतरूपस्य अपेक्षा, व्याख्या, छात्र-अध्यापकसम्बन्धश्च जनयितुं शक्नुवन्तः प्रभावाः reflexivity द्वारा विचारिताः।

सहभागिनः

पाठ्यक्रमे प्रथमवर्षस्य प्राथमिकशिक्षक-शिक्षायाः 19 छात्राः सहभागीभूताः; 17 छात्रैः pre-test तथा post-test उभे पूर्णे कृतत्वात् ते युग्मीकृतपरिमाणात्मकविश्लेषणे सम्मिलिताः। विश्लेषणसमूहे 14 स्त्रियः 3 पुरुषाश्च सन्ति। वयांसि 18–40 मध्ये; माध्यवयः 23,5, मानकविचलनं 7,67 वर्षाणि।

साक्षात्कारे सहभागीभवितुं स्वेच्छया सहमतस्य विस्तृतसमूहस्य मध्ये पञ्च छात्राः यादृच्छिकरूपेण चयनिताः, द्वयोः लघुसमूह-साक्षात्कारयोः विभक्ताश्च। पाठ्यक्रमसमाप्ते तथा अन्तिमाङ्कप्रकाशनानन्तरं साक्षात्काराः कृताः, येन अध्यापक-छात्रशक्तिसम्बन्धस्य सम्भावितप्रभावः न्यूनः भवेत् इति लक्ष्यं कृतम्।

अनुसन्धान-साधनानि

• अनुसन्धातुः मनन-दैनन्दिनी: प्रत्यक्षसत्राणाम् अनन्तरं सहभागिता, कक्षागतिकी, कार्यान्वयनम्, अनुसन्धातुः टिप्पण्यश्च अभिलेखिताः।
• 18-पदात्मकः Futures Literacy प्रश्नावली: षट् विषयक्षेत्राणि, प्रत्येकस्मिन् त्रयः पदाः; 1–5 Likert मापनम्।
• अर्धसंरचितः साक्षात्कारः: छात्राः संकल्पनां कथम् अवगच्छन्ति, कौशलेषु वृत्तिषु च परिवर्तनम्, कलाक्रियाकलापाः, ऑनलाइन-अधिगमः, शिक्षकवृत्तौ प्रभावश्च चर्चिताः।
• सहभागिकृतयः तथा क्रियाकलापोत्पन्नानि: दृश्यकलाः, नाट्यम्, लेखनम्, दृश्यकाव्यम्, कथा, अन्यानि सृजनात्मकनिर्माणानि च गुणात्मकविश्लेषणे सम्मिलितानि।

प्रश्नावल्याः वैधतायाः विश्वसनीयतायाश्च सीमा

18-पदात्मकं साधनं पूर्वं प्रमाणीकृतायाः एकस्याः प्रश्नावल्याः अनुकूलनं न आसीत्; GreenComp तथा Futures Literacy, Futures Consciousness, Futures Thinking इत्येतेषां साहित्येषु विद्यमानाभ्यः संकल्पनात्मकसंरचनाभ्यः अध्ययनार्थं विकसितम्। विषयवैधता तथा दृश्यवैधता सततविकास-शिक्षाक्षेत्रस्य विशेषज्ञेन सहकर्मिणा परीक्षिता; ततः लघवः शब्दरचनासंशोधनाः कृताः।

सम्पूर्णायाः प्रश्नावल्याः Cronbach alpha 0,81 इति गणितम्। किन्तु षट्सु विषयगतपरिमाणेषु प्रत्येकं केवलं त्रयः पदाः सन्ति, नमूना च n = 17; अतः परिमाणवारं पृथक् alpha गुणाङ्काः विश्वसनीयस्वतन्त्र-उपमापनप्रमाणरूपेण न मूल्याङ्किताः।

परिमाणात्मकविश्लेषणम्

विश्लेषणं Jamovi 2.6.44 द्वारा कृतम्। लघुनमूनस्य तथा Likert दत्तांशस्य क्रमिकस्वरूपस्य कारणात् प्रत्येकस्य पदस्य pre-test तथा post-test अङ्काः Wilcoxon signed-rank test द्वारा तुलिताः। कुलम् 18 पदेषु बहुपरीक्षणैः मिथ्या-अन्वेषणजोखिमं न्यूनं कर्तुं Benjamini–Hochberg false discovery rate संशोधनं प्रयुक्तम्, संशोधितः सार्थकता-सीमा 0,05 इति स्वीकृता।

मूलं rank-biserial correlation (r_rb) effect size तथा non-tied युग्मानां संख्यामपि प्रतिवेदयति। मूले r_rb = −1,00 इति सर्वेषां असमानयुग्मानां समानदिशि परिवर्तनं दर्शयति; अतः ऋणचिह्नं स्वयमेव “ह्रासः” इति न व्याख्येयम्, pre-test तथा post-test माध्यैः सह एव पठनीयम्।

BH संशोधनानन्तरं 0,05 सीमायाः अधः स्थितानि पदानि 1, 2, 3, 5 च सन्ति। अतः कच्चः p-मूल्यः 0,05 इत्यस्मात् न्यूनः सन् अपि 4, 6, 13, 16 इति पदानि बहुतुलनासंशोधनानन्तरं सांख्यिकीयदृष्ट्या सार्थकानि इति न स्वीकरणीयानि।

Futures Literacy इत्यस्य अवबोधः

सर्वाधिकं स्पष्टं परिमाणात्मकं परिवर्तनं संकल्पनावबोधक्षेत्रे दृष्टम्। त्रिषु पदेषु सर्वेषु post-test माध्याः उच्चतराः आसन्, सर्वे परिणामाश्च BH संशोधनानन्तरं सार्थकाः एव अवशिष्टाः। छात्रसाक्षात्काराः अपि दर्शयन्ति यत् सहभागी Futures Literacy इत्यस्य सम्बन्धं आलोचनात्मकचिन्तनम्, सृजनशीलता, नवोन्मेषः, उत्तरदायिनिर्णयग्रहणम्, अनुकूलनम्, भावीपीढीनां प्रति दायित्वं च इत्येतैः संकल्पनैः सह स्थापितवन्तः।

किन्तु साक्षात्कारैः अधिकसूक्ष्मं चित्रं प्रकटितम्। छात्राः Futures Literacy इत्यस्य स्वतन्त्रं विशिष्टं च संकल्पनात्मकं रूपम् इति वर्णनं कर्तुं अपेक्षया, प्रायः पूर्वपरिचितैः “आलोचनात्मकचिन्तनम्”, “सहकार्य”, “सृजनशीलता”, “सहानुभूतिः”, “दायित्वम्” इत्यादिभिः शैक्षिकसंकल्पनैः तस्य अर्थं निर्मितवन्तः। लेखिका चर्चयति यत् एताः परिचितसंकल्पनाः Futures Literacy इत्यस्मात् बहिः न सन्ति; तथापि अस्य विशिष्टः पक्षः—भविष्यसम्बद्धपूर्वधारणानां ज्ञानं प्रश्ननं च—पृथक् स्पष्टतया प्रदर्शनीयः।

वैकल्पिकभविष्यसम्भावनानां कल्पना

प्रत्यक्षकलाक्रियाकलापेषु सहभागी मनुष्याणां, समाजानां, प्राकृतिकपर्यावरणस्य च कृते विविधाः भविष्यसम्भावनाः निर्मितवन्तः। सार्वजनिककला, नाट्यम्, गीतम्, दृश्यकाव्यम्, पर्यावरणविषयकसाहित्यं च प्रयुज्य समता, शान्तिः, परिपालनम्, प्रकृत्या सह जीवनम्, भेदभावस्य न्यूनता, अधिकसततजीवनरीतयश्च इत्यादयः भविष्याभिमुखविचाराः विकसिताः।

परिमाणात्मकरूपेण केवलं “अभीष्टानाम् अनभीष्टानां च भविष्यपरिदृश्यानां कल्पनां कर्तुं शक्नोमि” इति पदे परिवर्तनं BH संशोधनानन्तरं सार्थकम् अवशिष्टम्। अन्ययोः कल्पनासम्बद्धयोः पदयोः माध्याः वर्धिताः, किन्तु संशोधिताः p-मूल्याः 0,05 इत्यस्मात् अधिकाः आसन्।

चत्वारः अधिगमपरिणामाः

गुणात्मकविश्लेषणेन प्रत्यक्षक्रियाकलापेषु परस्परं अतिक्रममाणाः चत्वारः मूलाधिगमपरिणामाः निर्दिष्टाः:

• Futures Literacy संकल्पनायाः शिक्षायां तस्याः महत्त्वस्य च अर्थग्रहणम्।
• वैकल्पिकभविष्यसम्भावनानां कल्पना।
• सामाजिकपर्यावरणीयमूल्यानां विषये चिन्तनम्।
• भविष्याभिमुखसन्देशानां कलात्मकैः बहुमाध्यमीयैश्च रूपैः संप्रेषणम्।

षट् मूलशिक्षणप्रक्रियाः

एतासां प्रक्रियाणां व्यापकः शिक्षणसन्दर्भः socially engaged arts इति उपागमः अस्ति। अध्ययनस्य व्याख्यानुसारं प्रक्रियाः परस्परं पृथक् न कार्यरताः—भावनाः शरीरानुभवश्च कल्पनां व्याख्यां च आकारितवन्तौ, कलया संप्रेषणं साधितम्, मूल्यैः अभीष्टभविष्यस्य विषयवस्तु प्रभावितम्, सहकार्येण सामूहिकार्थनिर्माणाय आधारः प्रदत्तः।

भावनात्मकसहभागितायाः विशेषभूमिका

भावनात्मकसहभागिता अध्ययनस्य सर्वाधिकं स्पष्टेषु विषयेषु एका आसीत्। छात्राः कलाधारितक्रियाकलापान् रुचिकरान् स्मरणीयांश्च अमन्यन्त; विशेषतः प्रव्रजनं स्थानच्युतिः च इत्यादिसामाजिकप्रश्नयुक्तेषु नाट्यक्रियाकलापेषु तीव्राः भावनात्मकप्रतिक्रियाः अवलोकिताः। अध्ययनस्य व्याख्यानुसारं भावना केवलं अधिगमस्य पार्श्वप्रभावः न; सा जटिलविषयं प्रथमं अनुभवितुं, पश्चात् तस्य व्याख्यां कर्तुं, अभिव्यक्तुं च छात्रान् समर्थयितुं शक्नुवती शिक्षणपरिस्थितिः भवितुं शक्नोति।

तथापि भावनात्मकसहभागिता केवलं सकारात्मकः अनुभवः न। केचन क्रियाकलापाः असुविधां, संवेदनशीलतां, तीव्रतां च जनितवन्तः। अतः Futures Literacy शिक्षणे “अधिकं सकारात्मकं अनुभवामि” इति सफलता-मापनरूपेण न द्रष्टव्यम्।

अनिश्चिततायाः सम्मुखे विरोधाभासः

अनेकभविष्यसम्भावनानां कल्पनाविषये सहभागीभ्यः self-report दृढतरः अभवत्, किन्तु भविष्यस्य अनिश्चिततया सह सहजतासम्बद्धस्य पदस्य माध्यः 2,71 तः 2,29 पर्यन्तं न्यूनः अभवत्। कच्चविश्लेषणे एतत् परिवर्तनं p = 0,026 आसीत्, किन्तु BH संशोधनानन्तरं p = 0,079 इति अभवत्; अतः तत् सार्थकं नास्ति।

लेखिका अस्य दिशापरिवर्तनस्य व्याख्यां करोति यत् भविष्यस्य अनिश्चिततायाः अधिकस्पष्टं ज्ञानं तया सह अधिकसहजभावं अनिवार्यतया न जनयति। अध्ययनकाले क्षेत्रीयवैश्विक-अस्थिरतायाः सन्दर्भः छात्राणाम् अनिश्चितताबोधेन सह परस्परं क्रियितवान् स्यात् इति अपि साक्षात्कारैः सूचितम्। एषा व्याख्या कारणात्मकरूपेण सिद्धा नास्ति; सा सन्दर्भगतगुणात्मकदत्तांशेन समर्थिता व्याख्या एव।

speculative futuring इत्यस्य कल्पनात्मकसीमा

कलाक्रियाकलापैः छात्राः वैकल्पिकान्, प्रायः नैतिकदृष्ट्या अभीष्टान्, भविष्यविकल्पान् चिन्तयितुं प्रोत्साहिताः। लेखिका एतेषां निर्माणानां बहुभागं imagination-led speculative futuring इति तर्केन सम्बद्धं करोति। किन्तु अभीष्टभविष्यस्य कल्पना स्वयमेव Futures Literacy इत्यस्य सर्वाः आलोचनात्मकाः आवश्यकताः न पूरयति।

छात्रैः प्रारम्भिकपूर्वधारणाः नूतनज्ञानस्य प्रकाशे स्पष्टतया पुनः परीक्षिताः, परस्परविरोधिनः भविष्यविकल्पाः तुलिताः, अथवा संघर्षशीलमूल्यानां मध्ये व्यवस्थितः विचारविनिमयः कृतः—एतस्य प्रमाणं सीमितम् आसीत्। लेखिका सूचयति यत् अधिकविकसिते कार्यक्रमे कल्पितभविष्यविकल्पानां पश्चात् आलोचनात्मकं परावर्तनात्मकं च पुनर्परीक्षणं कर्तुं स्पष्टा अवस्था भवेत्।

सहकार्यस्य सीमा

समूहकार्येषु छात्राः विचारान् चर्चितवन्तः, भूमिकाः विभक्तवन्तः, स्वबलानुसारं प्रौद्योगिकीयं, लिखितं, नाट्यात्मकं, दृश्यं च योगदानं स्वीकृतवन्तः, संयुक्तकृतयश्च निर्मितवन्तः। किन्तु समूहान्तर्गतगम्भीरमतभेदस्य अथवा वास्तवतः प्रतिस्पर्धिनां भविष्यदृष्टीनां विचारविनिमयस्य विषये अध्ययनं सीमितं प्रमाणं ददाति।

अतः अत्र प्रदर्शितं सहकार्यं मुख्यतः उत्पादकं संयुक्तकार्यं सामूहिकार्थनिर्माणं च अस्ति; संघर्षशीलभविष्यविकल्पानां विरोधिमूल्यानां वा कठिनविचारविनिमयस्य दृढं प्रमाणं नास्ति।

असमकालिकघटकस्य कार्यान्वयनसमस्या

प्रत्यक्षकलाक्रियाकलापेषु सहभागिता प्रबला आसीत्, परन्तु ऑनलाइन असमकालिकघटके सहभागिता स्पष्टतया न्यूनतराभवत्। ऑनलाइन क्रियाकलापाः मूल्याङ्कनेन प्रत्यक्षतया सम्बद्धाः न आसन्, छात्राश्च अङ्कितपाठ्यभारं प्राथमिकतया स्वीकृतवन्तः।

प्रथमवर्षीयछात्रैः समयव्यवस्थापनम्, आत्मनियमनम्, स्वतन्त्रकार्यं च विषये कठिनताः निवेदिताः। मंचः विश्वविद्यालये परिचितस्य learning management system इत्यस्मात् भिन्नः आसीत्, प्रौद्योगिकीयकठिनतासु सहाय्यं न याचितुं प्रवृत्तिः आसीत्, पूर्वस्य ऑनलाइन-अधिगमस्य अनुभवाश्च COVID-19 काले आपत्कालीनदूरशिक्षया आकारिताः आसन्; एतेऽपि सहभागितां प्रभावितवन्तः इति चर्चितम्।

फलतः प्रणालीचिन्तनम्, परिवर्तनस्य प्रेरककारकाः, परस्परनिर्भरताः, अनिश्चिततायाः केचन पक्षाश्च इत्यादयः विशेषतः असमकालिकघटके लक्षिताः आयामाः पूर्णतया संसाधिताः न स्युः।

किं एते परिणामाः Futures Literacy क्षमतायाः निश्चितां वृद्धिं सिद्धयन्ति?

न। अध्ययनं विशेषतः Futures Literacy अवबोधे तथा केषुचित् भविष्यकल्पना-पदेषु प्रबलानि self-report परिवर्तनानि, तैः सह सुसंगतानि गुणात्मक-अधिगम-उदाहरणानि च दर्शयति। किन्तु प्रश्नावली self-report आधारिताऽस्ति, नमूना n = 17 अस्ति, मापनसाधनं सन्दर्भविशेषाय विकसितम्, हस्तक्षेपस्य ऑनलाइन भागश्च पूर्णतया कार्यान्वितः नासीत्। अतः परिणामाः वस्तुनिष्ठतया प्रदर्शिता सामान्य-क्षमतावृद्धिः अथवा कारणात्मकः शैक्षिकप्रभावः इति न व्याख्येयाः।

अध्ययने समर्थितम्

• सहभागिनां Futures Literacy अवगतम् इति त्रिषु self-report पदेषु BH संशोधनानन्तरं सार्थका वृद्धिः अस्ति।
• अभीष्टानाम् अनभीष्टानां च भविष्यपरिदृश्यानां कल्पनासम्बद्धे पदे संशोधितसांख्यिकीयसार्थकता अस्ति।
• कलाधारितेषु प्रत्यक्षक्रियाकलापेषु छात्रैः वैकल्पिकभविष्यसम्भावनाः दृश्यैः, नाट्यात्मकैः, साहित्यिकैः, बहुमाध्यमीयैश्च रूपैः अभिव्यक्ताः।
• भावनात्मकः, शरीरानुभवात्मकः, सहयोगात्मकश्च सहभागः छात्राणां भविष्याभिमुखविषयैः सह सम्बन्धस्थापने स्पष्टाः शिक्षणप्रक्रियाः इति प्रकटिताः।
• सहानुभूतिः, परिपालनम्, समता, दायित्वम्, शान्तिः, ऐक्यम्, प्रकृतेः प्रति दायित्वं च इत्यादीनि मूल्यानि छात्रकृतिषु साक्षात्कारेषु च स्पष्टानि अभवन्।
• micro-credential प्रथमवर्षस्य शिक्षकशिक्षापाठ्यक्रमे समावेशयितुं शक्यं आसीत्।
• असमकालिकः मूल्याङ्कनासम्बद्धश्च घटकः अस्मिन् छात्रसमूहे स्पष्टाः सहभागितासमस्याः जनितवान्।

अध्ययने न समर्थितम्

• कलाधारितशिक्षा अन्येभ्यः शिक्षणोपायेभ्यः श्रेष्ठा अस्ति इति निष्कर्षः।
• Futures Literacy इत्यस्य वस्तुनिष्ठकार्यप्रदर्शन-परीक्षणेन सिद्धा सामान्यवृद्धिः।
• परिणामानां सर्वेषु भाविशिक्षकेषु अथवा सर्वेषु विश्वविद्यालयेषु सामान्यीकरणम्।
• छात्रैः प्रणालीचिन्तनस्य, अनिश्चिततायाः, क्रियाक्षमतायाश्च सर्वेषु आयामेषु सांख्यिकीयवृद्धिः प्रदर्शिता इति दावा।
• छात्रैः भविष्यसम्बद्धपूर्वधारणाः विरोधिमूल्यानि च पूर्णया आलोचनात्मकगाम्भीर्येण परीक्षितानि इति निष्कर्षः।
• अनिश्चिततया सह न्यूनतरसहजता प्रत्यक्षतया हस्तक्षेपात् उत्पन्ना इति निष्कर्षः।
• अपूर्णतया कार्यान्वितस्य ऑनलाइन micro-credential इत्यस्य सम्पूर्णा शिक्षणसम्भावना मूल्याङ्किता इति दावा।

मुख्यसीमाः

प्रथमा सीमा लघुः एकसंस्थासम्बद्धश्च नमूना अस्ति। द्वितीया सीमा प्रश्नावली self-report मापयति; अतः अनुभूता क्षमता प्रदर्शिता क्षमता च समानौ न स्तः। तृतीया सीमा अनुसन्धाता एव हस्तक्षेपस्य अध्यापिका अभिकल्पिका च आसीत्। चतुर्थी सीमा असमकालिकघटकः न्यूनसहभागितया पूर्णतया कार्यान्वितः नाभवत्। पञ्चमी सीमा हस्तक्षेपः अल्पकालिकः आसीत् तथा प्रत्यक्षरूपेण चत्वारः कलाधारितक्रियाकलापाः पूर्णतया कार्यान्विताः।

एतासां सीमाणां कारणात् अध्ययनस्य मुख्यं योगदानं “कलाधारितशिक्षा Futures Literacy निश्चितरूपेण वर्धयति” इति प्रभावप्रमाणं नास्ति। अधिकदृढं योगदानं तु कलाधारितोपागमे Futures Literacy इत्यनेन सह संलग्नता कैः शिक्षणप्रक्रियाभिः सम्भवति इति अनुभवाधारिततया विस्तरेण दर्शयति।

स्रोतः तथा विधिसम्बद्धा टिप्पणी

मूल-अध्ययनम्: Arts-Based Approaches for Futures Literacy in Pre-Service Teacher Education: Their Pedagogical Potential and Challenges

लेखिका: Victoria Pavlou.

संस्था: Department of Education, School of Education and Social Sciences, Frederick University, Nicosia 1036, Cyprus.

पत्रिका: Education Sciences.

प्रकाशकः: MDPI.

खण्डः / अङ्कः / लेखसंख्या: 16(9), 1454.

DOI: 10.3390/educsci16091454

प्राप्तिदिनाङ्कः: 6 July 2026.

संशोधनदिनाङ्कः: 28 August 2026.

स्वीकृतिदिनाङ्कः: 1 September 2026.

प्रकाशनदिनाङ्कः: 7 September 2026.

स्रोतः-प्रकारः: सहकर्मी-समीक्षितं मुक्तप्रवेशयुक्तं शैक्षिक-अनुसन्धानम्; परावर्तनात्मक-अनुसन्धानोपागमस्य अन्तर्गतं परिमाणात्मकगुणात्मकविधी संयोजयति।

अनुज्ञापत्रम्: Creative Commons Attribution (CC BY).

मूलनमूना: 19 नामाङ्किताः छात्राः; युग्मीकृतप्रश्नावली-विश्लेषणं n = 17; साक्षात्कारः n = 5।

सांख्यिकी: Jamovi 2.6.44; प्रत्येकपदस्य Wilcoxon signed-rank test; 18 तुलनानां कृते Benjamini–Hochberg false discovery rate संशोधनम्; सार्थकता-सीमा 0,05; rank-biserial correlation तथा non-tied युग्मसंख्या।

विश्वसनीयता: 18-पदात्मकायाः प्रश्नावल्याः सम्पूर्णस्य Cronbach alpha = 0,81। त्रिपदात्मकाः उपपरिमाणाः स्वतन्त्रतया प्रमाणीकृताः उपमापनाः इति न स्वीकृताः।

वित्तपोषणम्: अनुसन्धानं European Union Erasmus+ ERASMUS-EDU-2022-PI-FORWARD कार्यक्रमस्य Project Number 101087438 अन्तर्गतं वित्तपोषितम्। मूलस्य वित्तपोषणवक्तव्ये परियोजनानाम “GeenComp School (2023–2026)” इति लिखितम्; लेखस्य अन्येषु भागेषु “GreenComp School” इति प्रयुक्तम्। लेखलेखनं परियोजना-वित्तपोषणस्य अन्तर्गतं नासीत् इति अपि स्पष्टतया निर्दिष्टम्।

नीतिशास्त्रीयविवरणम्: अध्ययनं Helsinki Declaration इत्यस्य नीतिशास्त्रीयसिद्धान्तानुसारं सञ्चालितम् इति प्रतिवेदितम्। Erasmus+ परियोजनायाः आन्तरिक-बाह्य नीतिशास्त्रीयनिरीक्षणप्रक्रियाणां कारणात् पृथक् ethics committee समीक्षा तथा अनुमोदनं न अपेक्षितम् इति निर्दिष्टम्। सर्वे सहभागी वयस्काः आसन्; सहभागिता स्वैच्छिकी आसीत्, informed consent च प्राप्तम्।

छायाचित्र-सम्मतिः: वैज्ञानिकप्रकाशनेषु अनामिकीक्रत-छायाचित्रसामग्रीणां उपयोगाय सम्मतिः प्राप्ता इति प्रतिवेदितम्।

दत्तांशोपलब्धता: प्रश्नावली-दत्तांशः लेखे प्रतिवेदितः। साक्षात्कार-प्रतिलेखानां सार्वजनिकप्रकाशनाय सम्मतिः न प्राप्ता; अतः गोपनीयताकारणेन ते सार्वजनिकतया उपलब्धाः न सन्ति।

हितसंघर्षः: लेखिकया हितसंघर्षः न प्रतिवेदितः।

लेखक-योगदानम्: लेखः एकलेखकीयः अस्ति। मूल-PDF मध्ये पृथक् “Author Contributions” / CRediT विभागः नास्ति।

मूलस्रोतस्य आन्तरिक-सुसंगतता-टिप्पण्यः

मूलस्य Table 1 प्रत्यक्षघटकं 9 “learning hour” इति निर्दिशति तथा एकं learning hour 45 निमेषाः इति परिभाषयति। विधिभागः प्रत्यक्षकार्यं त्रिषु 3-घण्टात्मकसत्रेषु सञ्चालितम् इति प्रतिवेदयति। एतौ कालविवरणौ कथं समन्वेयौ इति मूलं न व्याख्यायति; अतः Verianla कञ्चित् कालं पुनर्गणितं न कृतवती।

वित्तपोषणविवरणे परियोजनानाम एकवारं “GeenComp School” इति लिखितम्, लेखस्य अन्येषु भागेषु “GreenComp School” इति प्रयुक्तम्। एषः लघुः लेखनभेदः मौनेन न संशोधितः; ग्रन्थसूचीसम्बद्धवैज्ञानिकपरिणामेषु प्रभावाभावात् केवलं स्रोतटिप्पणीरूपेण संरक्षितः।

दृश्यस्रोत-टिप्पणी

मूलस्य Figure 1 छात्राणां “futures” तथा “literacy” इति पदयोः आरम्भिकसंबन्धान् post-it टिप्पण्याभिः दर्शयति। Figures 2–8 छात्रकलाकृतयः, दृश्यकाव्यम्, नाट्यक्रियाकलापाः इत्यादीनि अनुप्रयोगोदाहरणानि दर्शयन्ति। Figure 9 अनुसन्धानस्य मुख्यतमः संश्लेषणदृश्यः अस्ति; सः Futures Literacy प्रति कलाधारितोपागमस्य परितः षट् शिक्षणप्रक्रियाः परस्परं सम्बध्नाति।

Verianla कृते अनुशंसिते वैज्ञानिकदृश्य-उपयोगे छात्रकृतयः छायाचित्राणि वा यथावत् पुनः प्रकाशयितुं स्थाने Figure 9 मध्ये प्रदर्शितान् वैज्ञानिकसम्बन्धान् स्वतन्त्र-Verianla आरेखरूपेण पुनर्निर्मातुं श्रेयस्करम्।

अन्तिमव्याख्या-सीमा: अध्ययनं दर्शयति यत् कलाधारितशिक्षणं भाविशिक्षकान् Futures Literacy इत्यनेन सार्थकतया संलग्नान् कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नोति; किन्तु लघुनमूना, self-report मापनम्, अनुसन्धातुः द्वैतभूमिका, अल्पहस्तक्षेपः, ऑनलाइनघटकस्य अपूर्णकार्यन्वयनं च इत्येतैः कारणैः अध्ययनं कलाधारितोपागमस्य सामान्यां वा कारणात्मकां वा श्रेष्ठतां न सिद्धयति।