Seasonal Quartet, Ali Smith’in Autumn, Winter, Spring ve Summer romanlarından oluşan ve 2016–2020 döneminin Britanya’sındaki politik, toplumsal, kültürel ve ekolojik kırılmaları edebî biçim aracılığıyla işleyen dört romanlık bir dizidir. Chiara Sciarrino’nun çalışması, bu dört romanı Aldous Huxley’nin özellikle Brave New World ile temsil edilen distopik geleneğiyle karşılaştırır. Temel sav, Smith’in Huxley’den bireyselliğin aşınması, tarihsel belleğin zayıflaması, toplumsal edilgenlik ve sistemik kontrol gibi sorunları devraldığı; ancak Huxley’nin kapalı ve kötümser modelini sanat, kültürel bellek, empati, bakım ve insanlar arası ilişki aracılığıyla daha açık uçlu bir direnç anlayışına dönüştürdüğüdür.

Çalışma Huxley’nin distopyasını yalnız açık baskı veya şiddet rejimi olarak okumaz. Brave New World’de düzen; haz, koşullandırma, tüketim, acıdan kaçınma ve tarihsel bilincin bastırılması aracılığıyla sürdürülür. İnsanların özgürlüğü zorla ellerinden alınmak yerine, özgürlük ihtiyacını hissetmeyecek biçimde koşullandırıldıkları bir toplumsal sistem tasarlanmıştır.

Smith’in romanlarında ise Huxley’deki gibi tek merkezli totaliter bir Dünya Devleti bulunmaz. Buna rağmen araştırmacı, Brexit sonrasındaki bölünme, yanlış bilgi, yabancı düşmanlığı, göç politikaları, bürokratik duyarsızlık, medya doygunluğu, iklim kaygısı ve kültürel bellek kaybının gündelik yaşam üzerinde distopik bir atmosfer oluşturduğunu savunur. Bu nedenle Seasonal Quartet için “softened dystopia”, yani burada Türkçede yumuşatılmış distopya olarak karşılanan bir tanımlama kullanılır.

Bununla birlikte Smith’in dünyası Huxley’ninki kadar kapalı değildir. Sanat, hikâye anlatımı, geçmişin hatırlanması, kuşaklar arası dostluk, yabancıya yönelik empati ve gündelik bakım eylemleri sistem karşısındaki küçük fakat süreklilik taşıyan direnç biçimlerine dönüşür. Mevsimlerin döngüsü de bu etik açıklığın biçimsel karşılığıdır: sonbahar ve kışın parçalanmışlığı ilkbahardaki yenilenme ve yazdaki kırılgan uzlaşma olasılıklarına doğru ilerler.

Çalışmanın yorum sınırı önemlidir. Bu araştırma Britanya toplumuna ilişkin nicel veya nedensel bir sosyal bilim kanıtı sunmamaktadır. Brexit, iklim krizi, göç veya medya etkileri, Ali Smith’in romanlarının edebî ve kuramsal bağlamında incelenmektedir. Sonuçlar öncelikle edebiyat eleştirisi ve distopya kuramı içinde değerlendirilmelidir.

Araştırmanın temel problemi

Aldous Huxley’nin 1932’de yayımlanan Brave New World romanı, modern distopyanın temel metinlerinden biri olarak teknolojik ilerleme, kitlesel koşullandırma, tüketim kültürü, bireyselliğin kaybı ve devlet tarafından düzenlenen mutluluk arasındaki ilişkiyi sorgular. Ali Smith’in yaklaşık doksan yıl sonra yayımlanan Seasonal Quartet dizisi ise görünüşte çok farklı bir tarihsel ortamda geçer: 2016 Brexit referandumundan COVID-19 dönemine uzanan Britanya.

Sciarrino’nun araştırma sorusu, bu tarihsel mesafeye rağmen iki edebî dünyanın hangi noktalarda konuşmaya devam ettiğidir. Çalışma, Smith’in doğrudan Huxley’nin distopyasını tekrar edip etmediğini değil, Huxley tarafından şekillendirilen bazı distopik soruların yirmi birinci yüzyılın yeni koşullarında nasıl dönüştürüldüğünü araştırır.

Bu nedenle karşılaştırma yalnız tema benzerliklerine dayanmaz. Tarihsel bellek, bireysellik, sanat, dil, zaman, siyasal parçalanma, empati ve insan ilişkileri gibi unsurlar hem içerik hem de anlatı biçimi açısından değerlendirilir.

Huxley’nin Distopyası Ali Smith’in Seasonal Quartet’i İçin Neden Önemlidir?

Huxley’nin Brave New World’ü, toplumsal kontrolün yalnız şiddet ve korkuyla değil, haz, dikkat dağıtma, koşullandırma, tüketim ve tarihsel belleğin zayıflatılmasıyla da kurulabileceğini gösteren bir distopya modeli sunar; Sciarrino’ya göre Ali Smith bu modeli doğrudan kopyalamaz, fakat benzer edilgenleşme ve bellek kaybı sorunlarını Brexit sonrası Britanya’nın medya, bürokrasi, kutuplaşma ve ekolojik kriz koşullarına taşıyarak dönüştürür.

Huxley’de totaliter haz: İnsan neden baskı görmeden de özgürlüğünü kaybedebilir?

Brave New World’ün ayırt edici özelliklerinden biri, kontrol sisteminin yalnız baskıya dayanmamasıdır. Dünya Devleti vatandaşlarının sürekli haz, eğlence, tüketim ve soma aracılığıyla rahatsız edici düşünce ve duygulardan uzak tutulması hedeflenir.

Bu modelde toplumsal istikrarın karşıtı yalnız açık isyan değildir. Yoğun sevgi, yas, trajedi, tarihsel bilinç, kalıcı aile bağları ve eleştirel düşünce de sistem açısından istikrarsızlaştırıcıdır. Dolayısıyla yönetim insanların ne düşünmesi gerektiğini zorla söylemekle yetinmez; neyi arzulayabilecekleri ve hangi duyguları yaşayabilecekleri üzerinde de belirleyici olur.

Araştırmacının yorumunda Huxley’nin radikal sorusu şudur: İnsanlar baskı altında olduklarını hissetmedikleri, hatta kendilerini mutlu gördükleri hâlde özgürlüklerini kaybedebilir mi?

Kitlesel koşullandırma ve bireyselliğin aşınması

Huxley’nin Dünya Devleti’nde insanların biyolojik ve toplumsal rollerinin daha yaşamın başlangıcında belirlenmesi, bireyin kendi kimliğini oluşturma kapasitesini sınırlayan sistemin en açık örneklerinden biridir. Toplumsal kastlar, kitlesel üretim mantığı ve psikolojik koşullandırma birbirine bağlanır.

Aile, uzun süreli romantik bağlar ve güçlü bireysel sadakatler istikrarsızlaştırıcı görülür. Birey, bağımsız etik ve duygusal kararlar veren bir özne olmaktan çıkarak sistem tarafından önceden tanımlanmış işlevler toplamına dönüşür.

Sciarrino bu yapıyı Smith’in romanlarına birebir uygulamaz. Çünkü Smith’in karakterleri biyolojik olarak programlanmış değildir. Bunun yerine karşılaştırma, insanın kendisini bağımsız bir özne olarak kurmasını zorlaştıran daha dağınık çağdaş kuvvetler üzerinden yapılır: medya dili, siyasal sloganlar, bürokratik kategoriler, toplumsal kutuplaşma ve sürekli kriz atmosferi.

Tarihin bastırılması neden merkezîdir?

Huxley’nin distopyasında geçmiş, mevcut düzen açısından tehlikelidir. Tarihsel bilgi alternatif yaşam biçimlerinin var olduğunu hatırlatabilir; sanat ve edebiyat ise insan deneyiminin sistem tarafından ortadan kaldırılmış acı, tutku, trajedi ve ahlaki belirsizlik boyutlarını yeniden görünür kılabilir.

Bu nedenle Shakespeare, Brave New World içinde yalnız edebî bir yazar değildir. John the Savage’ın dünyayı anlamlandırmak için kullandığı farklı bir insanlık dilidir. Shakespeare’in trajedileri; kıskançlık, aşk, kayıp, özgürlük, günah ve ahlaki sorumluluk gibi Dünya Devleti’nin sadeleştirilmiş yaşam modeline sığmayan deneyimleri taşır.

Sciarrino için bu nokta Ali Smith’e geçişin ana kapılarından biridir. Smith de tarih, edebiyat ve sanatın unutulmasına karşı çıkar; fakat geçmişi yalnız kaybedilmiş bir altın çağ olarak geri çağırmaz. Geçmiş, bugünün siyasal ve etik sorunlarını yeniden düşünmek için aktif biçimde kullanılır.

Huxley’nin kapalı distopyası

Çalışmaya göre Huxley’nin distopyası yapısal olarak büyük ölçüde kapalıdır. John the Savage sisteme uyum sağlayamaz; farklılık gösteren kişiler uzaklaştırılır; Dünya Devleti temel örgütlenmesini korur. Direnişin sistem üzerinde kalıcı dönüşüm yaratabileceğine dair güçlü bir açıklık bulunmaz.

Bu nedenle araştırmacı Huxley’nin modelini bir çeşit “ütopyasız distopya” olarak değerlendirir: metin bugünü eleştirir ve geleceğe ilişkin güçlü bir uyarı üretir, ancak kendi dünyasının içinde gerçekleşebilir bir alternatif toplum tasarımına kapı açmaz.

“Yumuşatılmış Distopya” Ne Demektir?

Sciarrino’nun Ali Smith için kullandığı “yumuşatılmış distopya”, klasik totaliter rejimlerin açık baskısı yerine siyasal kutuplaşma, kültürel unutma, yanlış bilgi, bürokratik duyarsızlık, yabancılaşma ve ekolojik güvensizliğin gündelik yaşam içinde distopik bir atmosfer oluşturduğu edebî yapıyı ifade eder; kavram Smith’in romanlarının resmen distopya türüne ait olduğunu değil, distopik dinamikleri bugünün tanınabilir gerçekliği içinde işlediğini belirtir.

Dört mevsim, dört kriz alanı

Seasonal Quartet, Autumn (2016), Winter (2017), Spring (2019) ve Summer (2020) romanlarından oluşur. Dört eser ortak karakter ağları, tarihsel göndermeler ve etik temalarla birbirine bağlanırken her biri çağdaş Britanya’daki farklı bir kırılmayı öne çıkarır.

Autumn, 2016 Brexit referandumunun hemen sonrasındaki toplumsal ruh hâlini merkeze alır. Romanın Britanya’sında insanlar aynı politik olay karşısında birbirinden tamamen farklı gerçekliklerde yaşıyormuş gibi görünür. Kamusal tartışma düşmanlık, göçmen karşıtlığı ve kimlik çatışmalarıyla parçalanır.

Bunun karşısında Elisabeth Demand ile yaşlı Daniel Gluck arasındaki dostluk bulunur. Alman doğumlu Daniel’in yaşamı, Elisabeth’i yalnız kendi anına değil, yirminci yüzyıl Avrupa tarihine, sanata ve unutulmuş kültürel deneyimlere bağlar. Bu ilişki, ulusal kimliği kapalı ve dışlayıcı bir kategori hâline getiren söylemlerin karşısına kültürel geçirgenlik çıkarır.

Winter ise siyasal ayrışmayı aile ilişkileri ve ekolojik bozulmayla birlikte işler. Sophia Cleves ile kardeşi Iris arasındaki ideolojik mesafe daha geniş toplumsal kutuplaşmanın ev içindeki karşılığına dönüşür. Olağandışı hava koşulları ve mevsim düzeninin bozulmasına yönelik göndermeler, toplumsal sistemle ekolojik sistemin aynı anda istikrarsızlaşabildiği duygusunu güçlendirir.

Spring göç ve sınır rejimlerine daha doğrudan yönelir. Göçmen gözaltı merkezleri, kurumsal işlemlerin insan yaşamını soyut kategorilere indirgeme kapasitesini gösterir. Bu dünyanın içinde Florence'ın varlığı, bürokrasinin normalleştirdiği duyarsızlığı doğal veya kaçınılmaz kabul etmeyen başka bir etik bakış sunar.

Summer, COVID-19 döneminin fiziksel kopuşunu, dijital iletişimini ve zaman duygusundaki kesintiyi işlerken krizi yalnız pandemiyle sınırlandırmaz. İkinci Dünya Savaşı geçmişi, “enemy aliens” olarak gözaltına alınan insanların tarihsel deneyimleri ve çağdaş iklim kaygısı aynı anlatısal alanda buluşur.

Smith'in distopyası neden uzak gelecekte değildir?

Huxley distopik uyarısını gelecekteki kurgusal bir Dünya Devleti üzerinden kurar. Smith ise distopik özellikleri okuyucunun tanıdığı şimdiki zamanın içine taşır. Bu nedenle çalışma açısından en önemli dönüşümlerden biri, distopya ile gerçek zaman arasındaki mesafenin daralmasıdır.

Smith’in romanlarında baskıcı merkezi otorite yerine birbirinden kopuk ama birlikte çalışan mekanizmalar vardır: medya doygunluğu, bürokratik kurallar, ulusal kimlik tartışmaları, politik sloganlar, toplumsal duyarsızlık ve çevresel kaygı. Distopik atmosfer tek bir iktidar merkezinden değil, günlük hayatın içine dağılmış yapılardan oluşur.

Brexit bağlamının işlevi

Çalışma Brexit’i yalnız siyasal bir olay olarak kullanmaz. Brexit sonrası dönem ulusal aidiyet, yabancı, sınır, tarih ve kimlik gibi soruların yoğunlaştığı bir kültürel kırılma alanı olarak ele alınır.

Smith’in romanları referandumun nedenlerini açıklayan sosyal bilim araştırmaları değildir. Edebî düzeyde yaptıkları şey, siyasi kırılmanın insanların birbirleriyle konuşma biçimine, aile ilişkilerine, yabancıları algılamasına, geçmişi hatırlamasına ve gündelik yaşamın duygusal atmosferine nasıl yerleştiğini araştırmaktır.

Tarihi yok etmek ile tarihi yeniden harekete geçirmek arasındaki fark

Huxley’nin Dünya Devleti geçmişi etkisizleştirerek bugünün düzenini tek mümkün gerçeklik gibi gösterir. Smith’in romanlarında ise geçmiş sürekli geri döner. Çocukluk anıları, savaş deneyimleri, sanatçılar, edebî metinler ve politik hareketler çağdaş olayların arasına girer.

Daniel Gluck bu işlevin en açık örneklerinden biridir. Daniel yalnız yaşlı bir karakter değil, farklı tarihsel dönemleri bugüne taşıyan canlı bir kültürel bellek düğümüdür. Elisabeth’in onunla ilişkisi sayesinde geçmiş, müzedeki durağan bilgi olmaktan çıkarak şimdiki zamanın anlamlandırılmasına katılır.

Autumn içinde İngiliz Pop Art sanatçısı Pauline Boty'nin yeniden görünür hâle getirilmesi de araştırmacının yorumunda aynı stratejinin parçasıdır. Smith, kültürel tarihte yeterince görünür olmamış bir kadın sanatçıyı romanın merkezine taşıyarak unutmanın tarafsız bir süreç olmadığını hatırlatır.

Shakespeare'den Huxley'ye, Huxley'den Smith'e Metinlerarasılık Nasıl İşliyor?

Çalışmaya göre The Tempest, Brave New World ve Autumn arasında katmanlı bir metinlerarasılık zinciri kurulur: Shakespeare'de Miranda'nın yeni bir dünyaya yönelik hayretini ifade eden sözleri Huxley'de ironik bir distopya başlığına dönüşür; Smith ise hem Shakespeare'i hem Huxley'yi çağdaş Britanya'nın belleği, krizleri ve yenilenme ihtimali içinde yeniden etkinleştirerek geçmiş metni ölü bir alıntı değil, yeni anlam üreten canlı bir kültürel ilişki olarak kullanır.

The Tempest bağlantısı

Brave New World başlığının kendisi Shakespeare’in The Tempest oyunundan gelir. Miranda'nın yeni insanlarla karşılaşırken ifade ettiği iyimser hayret, Huxley’nin romanında ironik bir anlam kazanır: görünüşte gelişmiş, huzurlu ve teknolojik bir toplumun bedeli insan özgürlüğü ve derinliğinin ortadan kalkmasıdır.

John the Savage için Shakespeare geçmişin süsü değildir. John aşkı, kıskançlığı, acıyı, özgürlüğü ve ahlaki çatışmayı Shakespeare'in dili aracılığıyla anlamlandırır. Dünya Devleti’nin sadeleştirilmiş iletişim düzeniyle bu yoğun dil arasında uyumsuzluk oluşur.

Smith ise Shakespeare'i kaybedilmiş kültürün tek yönlü simgesi olarak kullanmaz. Autumn içinde The Tempest ve Brave New World yeniden okunur; geçmiş metinler bugünün siyasal ve toplumsal sorunlarıyla konuşmaya başlar.

Sciarrino bu yapıyı Julia Kristeva'nın metinlerarasılık yaklaşımıyla ilişkilendirir. Metin, kendi başına yalıtılmış bir yapı değildir; önceki metinlerin izlerini yeniden düzenleyen ve farklı tarihsel bağlamlarda yeni anlamlar üreten bir ilişkiler ağıdır.

Zamanın politikası

Üç eser arasındaki bağlantı yalnız alıntı düzeyinde değildir. Zamanın nasıl düzenlendiği de önemlidir.

Huxley'nin Dünya Devleti tarihi keser ve zamanı istikrarlı bir şimdiye sıkıştırır. Geçmişin hatırlanması mevcut düzenin zorunlu olmadığını gösterebileceğinden tehlikelidir.

The Tempest'te ise geçmişteki adaletsizliklerin hatırlanması ve Prospero'nun olayları yönetmesi, zamanın yeniden düzenlenmesini ve uzlaşma ihtimalini mümkün kılar.

Smith'in romanlarında zaman daha da çoğul hâle gelir. Anı, tarih, çağdaş olay ve sanat eseri aynı anlatı alanında üst üste gelebilir. Böylece şimdi, geçmişten kopuk tek bir an değil, önceki kuşakların ve unutulmuş deneyimlerin izleriyle sürekli yeniden oluşan bir zaman olarak gösterilir.

Dilin biçimi neden siyasaldır?

Huxley'nin Dünya Devleti slogan, tekrar ve koşullandırılmış ifadeler üretir. Dilin çeşitliliği azaldıkça alternatif düşünce biçimleri de daralır.

Smith'in anlatı tekniği bunun tersine parçalı, çok sesli ve açık uçludur. Anlatıcı perspektifleri değişir; şiirsel pasajlar, mizah, felsefi düşünce, kelime oyunları ve sürreal kesintiler aynı metinde buluşabilir. Romanlar tek bir kesin yorum noktasına zorlanmaz.

Sciarrino bu biçimsel açıklığın yalnız estetik tercih olmadığını savunur. Farklı seslerin aynı anlatı içinde bastırılmadan var olabilmesi, ideolojik tekdüzeliğe karşı edebî bir direnç biçimidir.

Sanatın iki dünyadaki karşıt konumu

Huxley'de güçlü sanat tehlikelidir; çünkü insanı rahatsız eder, sorular sordurur ve sistemin ortadan kaldırmak istediği derin duyguları yeniden üretir. Bu nedenle yüksek sanat ve tarihsel kültür kamusal yaşamdan uzaklaştırılmıştır.

Smith'te ise sanat tam tersine yeniden bağlantı kurma kapasitesine sahiptir. Görsel sanat, şiir, roman, tarihsel anlatı ve unutulmuş sanatçıların yeniden bulunması; kişilerin yalnız siyasal sloganların sunduğu dar kimliklerin dışına çıkmasına yardım eder.

Sanat ve Kültürel Bellek Ali Smith'te Neden Bir Direniş Biçimidir?

Smith'in Seasonal Quartet'inde sanat ve kültürel bellek, baskıcı sistemi doğrudan devirmese de unutulmuş yaşamları yeniden görünür kılar, geçmiş ile bugün arasındaki bağı korur, insanların farklı deneyimleri hayal edebilmesini sağlar ve politik söylemin insanları tekil kategorilere indirgemesine karşı çoğul bir anlam alanı açar; bu nedenle çalışma sanatı kaçış değil, etik dikkat ve eleştirel düşünme pratiği olarak yorumlar.

Pauline Boty ve unutulmuş kültürel tarih

Autumn içinde Pauline Boty'nin sanatı, kültürel belleğin kimin tarafından hatırlandığı sorusunu görünür hâle getirir. Boty'nin yeniden anlatıya sokulması, geçmişi nostaljik biçimde idealize etmekten farklıdır.

Buradaki amaç eski bir döneme geri dönmek değil, bugünün kültürel algısını değiştirebilecek unutulmuş bir geçmişi yeniden etkinleştirmektir.

Retrotopia ile fark

Çalışma bu noktada Zygmunt Bauman'ın retrotopia kavramından yararlanır. Retrotopia, belirsiz gelecek yerine idealize edilmiş geçmişte güven arama eğilimini tanımlar.

Smith çok sayıda geçmiş sanatçı, tarihsel olay ve edebî metin kullandığı için ilk bakışta nostaljik bir geçmiş arayışına yakın görünebilir. Ancak Sciarrino bunun tersini savunur. Smith geçmişi “geri dönülmesi gereken kayıp düzen” olarak değil, bugünü eleştirel biçimde yeniden düşünmek için kullanır.

Böylece bellek durağan değil; tartışmalı, yeniden yorumlanabilir ve üretken bir yapıdır.

Empati neden politik bir güç olarak ele alınıyor?

Huxley'nin sisteminde insan ilişkilerinin derinleşmesi tehdit oluşturur. Güçlü sadakatler ve kalıcı duygusal bağlar sistemin istediği değiştirilebilir, tüketim merkezli birey modeliyle uyuşmaz.

Smith'in romanlarında ise insanın başka bir insanla kurduğu dikkatli ilişki büyük bir politik eylem gibi sunulmak zorunda değildir. Yaşlı bir arkadaşın yanında oturmak, bir yabancının acısını fark etmek, dinlemek veya unutulmuş bir insanın hikâyesini yeniden hatırlamak küçük eylemlerdir.

Araştırmacı tam da bu küçüklüğün önemli olduğunu savunur. Smith'in direnç anlayışı kahramanca devrimden çok, sistemin teşvik ettiği kayıtsızlığı reddetme kapasitesine dayanır.

Florence ve gündelik radikallik

Spring'de Florence, göç ve gözaltı bürokrasisinin insanları dosya ve kategoriye dönüştürdüğü ortam içinde farklı bir etik duyarlılık temsil eder.

Florence'ın gücü kurumsal sistemi fiziksel veya siyasal olarak yıkmasından gelmez. İnsanlıktan çıkaran davranışları normal kabul etmemesi ve çevresindeki insanların ahlaki uyuşukluğunu bozması önemlidir.

Bu nedenle Smith'in “radikal” bireyi tek başına sistemi deviren kahraman değil, başkalarının kırılganlığını görmeye devam eden kişidir.

Eleştirel distopya ve ütopyacı ufuk

Tartışma bölümünde çalışma Tom Moylan'ın critical dystopia, yani eleştirel distopya kavramından yararlanır. Eleştirel distopya, baskıcı veya parçalanmış bir toplumu gösterirken tüm alternatifleri kapatmayan; mevcut dünyanın içinde direnme ve farklı bir gelecek hayal etme imkânlarını koruyan distopik anlatı biçimini tanımlar.

Smith'in romanları doğrudan bu tür altında sınıflandırılmasa da araştırmacı onların bu modele yakın bir işlev taşıdığını savunur. Kriz teşhis edilir; fakat etik ve hayal gücü bakımından bütün çıkışlar kapatılmaz.

Huxley ile Smith Arasındaki En Temel Ayrım Nedir?

Çalışmanın yorumunda en temel ayrım, Huxley'nin distopyasının kapalı ve kendisini yeniden üreten bir sistem olarak direnişi büyük ölçüde etkisizleştirmesine karşılık Smith'in parçalanmış çağdaş dünyada sanat, bellek, bakım, empati ve ilişkiler aracılığıyla küçük ama sürekli dönüşüm imkânlarını açık bırakmasıdır; Huxley'nin temel hareketi uyarıysa Smith'in temel hareketi uyarının içinde etik olasılığı korumaktır.

Birinde sistem, diğerinde ilişki

Brave New World'de sistem son derece bütünlüklüdür. Eğitim, biyoloji, tüketim, haz ve dil tek bir istikrar mantığına göre düzenlenmiştir. Bireyin sistem dışına çıkabileceği toplumsal alan çok küçüktür.

Smith'in çağdaş Britanya'sında ise tek bir kusursuz kontrol mekanizması yoktur. Sorunlar dağınıktır ve çoğu zaman birbirine bağlıdır: siyasal kutuplaşma, medya, bürokrasi, çevresel kaygı ve tarihsel unutma.

Bu da Smith'in direnç biçimini değiştirir. Sorun tek bir merkezden gelmediği için direnç de tek bir kahramanca merkezden gelmez. İlişkiler, sanat, hikâyeler ve hafıza içinde dağılmıştır.

Mevsimlerin yapısal rolü

Dört romanın mevsimler etrafında örgütlenmesi yalnız başlık tercihi değildir. Mevsimsel çevrim, çalışmanın yorumunda Huxley'nin durağan zamanı ile Smith'in değişim ihtimalini koruyan zamanı arasındaki farkın biçimsel karşılığıdır.

Huxley'nin Dünya Devleti'nde istikrar, değişimin kontrol edilmesi anlamına gelir. Geçmiş silinmiş, gelecek de büyük ölçüde şimdinin sonsuz tekrarına dönüştürülmüştür.

Smith'in dört mevsimi ise zamanın tekrar ettiğini ama aynı kalmadığını gösterir. Sonbahar, kış, ilkbahar ve yaz döner; fakat her döngü yaşam, kayıp, yenilenme ve değişim içerir.

Bu nedenle mevsimsel yapı yalnız doğa metaforu değil, tarih ve toplum için de bir zaman modeli hâline gelir.

Umut basit iyimserlik değildir

Çalışma Smith'in romanlarındaki umudu mevcut krizleri inkâr eden iyimserlik olarak değerlendirmez. Brexit sonrası kutuplaşma, göç rejimlerinin sertliği, ekolojik kaygı veya pandemi kaynaklı kopuşlar ortadan kalkmaz.

Umut, çözümün garantisi değildir. İnsanların dikkat etmeye, hatırlamaya, sanat üretmeye ve birbirlerinden vazgeçmemeye devam etmesidir.

Bu nedenle Smith'in ütopyacı öğesi tamamlanmış mükemmel bir toplum tasarlamakta değil, mevcut distopik koşulların içinde değişim ihtimalinin tamamen kapanmasını reddetmektedir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Araştırma tasarımı

Çalışma deney, anket, saha araştırması, hesaplamalı metin analizi veya nicel veri analizi kullanmamaktadır. Temel yöntem karşılaştırmalı edebî çözümleme ve yakın okumadır.

Birincil karşılaştırma ekseninin bir tarafında Aldous Huxley'nin Brave New World romanı; diğer tarafında Ali Smith'in Autumn, Winter, Spring ve Summer romanları bulunur.

Analiz, bu metinleri distopya ve ütopya kuramı, metinlerarasılık, kültürel bellek, retrotopia ve eleştirel distopya gibi kuramsal çerçevelerle ilişkilendirir.

Birinci bulgu: Smith, Huxley'nin sorunlarını korurken yönetim modelini değiştirir

Her iki yazar da bireyselliğin kaybı, tarihsel belleğin silinmesi ve insanların sistemlere uyum sağlamasıyla ilgilenir. Fakat Huxley'nin merkezi Dünya Devleti yerine Smith'in romanlarında kontrol ve parçalanma çok sayıda gündelik kurum ve söylem arasında dağılmıştır.

Bu nedenle Huxley–Smith ilişkisi bir taklit ilişkisi değildir. Smith, erken yirminci yüzyıl distopyasının sorularını yirmi birinci yüzyılın medya, göç, iklim ve siyasal kutuplaşma ortamında yeniden formüle eder.

İkinci bulgu: Tarihsel bellek iki yazar arasındaki temel ayrım alanlarından biridir

Huxley'nin toplumunda tarih düzenin düşmanıdır ve mümkün olduğunca ortadan kaldırılır. Smith'in romanlarında ise geçmiş unutulsa bile yeniden ortaya çıkmaya devam eder.

Hatırlama, mevcut politik dilin sunduğu basit kimlik kategorilerine karşı direnç oluşturur. İnsanların ve toplumların bugünkü hâllerinin tek mümkün hâl olmadığını gösterir.

Üçüncü bulgu: Anlatı biçimi de politik işlev taşır

Smith'in parçalı, çok sesli, metinlerarası ve zaman bakımından doğrusal olmayan anlatısı çalışmada yalnız biçimsel yenilik olarak değerlendirilmez.

Birden fazla sesin aynı metinde var olabilmesi, tek bir ideolojik anlatının bütün gerçeği açıklama iddiasına karşıdır. Dolayısıyla romanın biçimi, anlattığı etik çoğulluğu kendi yapısında da uygular.

Dördüncü bulgu: Sanat kaçış değil, dünyayla yeniden ilişki kurma aracıdır

Smith'in romanlarında sanat gerçek dünyadan uzaklaştıran güvenli bir sığınak olarak ele alınmaz. Tam tersine tarihsel unutmayı bozabilir, dışlanmış kişileri yeniden görünür kılabilir ve insanın başka birinin yaşamını hayal etmesini sağlayabilir.

Bu yaklaşım Huxley'deki sanat karşıtı sistemin tersidir. Dünya Devleti, güçlü sanatın sorun yaratacağını bildiği için onu denetler; Smith ise tam da bu rahatsız edici ve bağlantı kurucu özelliği nedeniyle sanata etik önem verir.

Beşinci bulgu: Direnişin ölçeği değişmiştir

Huxley'de sistem ile birey arasındaki çatışma dramatik fakat büyük ölçüde sonuçsuzdur. Smith'te ise araştırmacının “ordinary radical” yaklaşımıyla ilişkilendirdiği daha küçük eylemler önem kazanır.

Dinlemek, hatırlamak, başkasının acısına dikkat etmek, unutulan sanatı yeniden keşfetmek veya kuşaklar arasında dostluk kurmak sistemi tek hamlede değiştirmez. Ancak kayıtsızlığı normal kabul etmeyen bir yaşam biçimi oluşturur.

Altıncı bulgu: Mevsimsel zaman ütopyacı ihtimali açık tutar

Huxley'nin distopyası durağanlığı hedefler. Smith'in dört romanlık yapısı ise yaşamın ve tarihin değişebilir olduğunu sürekli hatırlatan mevsimsel döngü üzerine kuruludur.

Bu hareket doğrusal bir ilerleme garantisi değildir. Kıştan sonra ilkbaharın gelmesi politik sorunların otomatik olarak çözüleceği anlamına gelmez. Mevsim metaforunun işlevi, hiçbir tarihsel durumun mutlak olarak donmuş olmadığını düşündürmektir.

Yedinci bulgu: Smith'in dünyası eleştirel distopyaya yaklaşır

Tartışma bölümünde Tom Moylan'ın eleştirel distopya yaklaşımı, çalışmanın genel savını kuramsal olarak yoğunlaştırır. Klasik kapalı distopyanın aksine eleştirel distopya, baskı ve kriz içinde bile alternatif düşünmenin tüm olanaklarını yok etmez.

Smith'in romanları klasik anlamda distopya olarak sınıflandırılmasa da bu özellikleri taşır: toplumdaki karanlık eğilimler görünürdür, fakat anlatının kendi biçiminde sanat, bellek ve dayanışmanın ütopik ufku korunur.

Çalışmanın desteklediği yorum

Çalışma, Seasonal Quartet'in Huxley'nin distopik mirasıyla güçlü bir tematik ve metinlerarası diyalog içinde okunabileceğini desteklemektedir. Smith; tarihsel unutma, bireyselliğin aşınması ve toplumsal edilgenlik sorunlarını çağdaş koşullarda yeniden işlerken Huxley'nin kapalı karamsarlığını bakım, sanat ve ilişkisellik üzerinden dönüştürmektedir.

Çalışmanın desteklemediği yorum

Çalışma, çağdaş Britanya'nın gerçekten Brave New World'deki Dünya Devleti'yle eşdeğer olduğunu kanıtlamaz. Brexit'in, dijital medyanın veya iklim krizinin belirli psikolojik ya da toplumsal sonuçlarını istatistiksel olarak ölçmez. “Yumuşatılmış distopya” ampirik devlet sınıflandırması değil, Ali Smith'in edebî dünyasını yorumlamak için kullanılan kuramsal bir kavramdır.

Yöntemsel güçlü yön

Çalışmanın güçlü yönlerinden biri, iki yazar arasındaki ilişkiyi yalnız ortak distopya temaları üzerinden değil; Shakespeare, zaman, anlatı biçimi, sanat, kültürel bellek ve etik özne gibi birden fazla katmanda incelemesidir.

Bir başka güçlü yön, Smith'in umut ve bakım vurgusunu basit iyimserlik olarak değil, distopik eleştirinin kendi içinde varlığını sürdüren ütopyacı açıklık olarak değerlendirmesidir.

Yöntemsel sınırlar

Çalışmanın sonuçları yorumlayıcıdır. İncelenen edebî metinlerden toplumun bütünü hakkında doğrudan nedensel veya nicel çıkarım yapılamaz.

Ayrıca Huxley ile Smith arasındaki tarihsel, toplumsal ve türsel mesafe çok büyüktür. Karşılaştırmanın anlamlı olması, iki dönemi eşitlemek yerine belirli kavramsal ve biçimsel ilişkilerle sınırlı tutulmasına bağlıdır.

“Yumuşatılmış distopya” kavramı da dikkatli kullanılmalıdır. Kavram çok genişletilirse her politik kriz romanını distopya olarak tanımlama riski oluşabilir. Bu nedenle çalışmanın kendi yaklaşımında kavramın değeri; Smith'in belirli anlatısal yapılarını Huxley'nin distopik mirasıyla ilişkilendirdiği ölçüde ortaya çıkar.

Kaynakta yeni veri seti, örneklem, istatistiksel test veya tekrarlanabilir deney prosedürü bulunmadığından klasik anlamda reproducibility parametreleri raporlanmamaktadır. Çalışmanın izlenebilirliği kullanılan birincil edebî metinler, kuramsal kaynaklar ve yakın okuma argümanları üzerinden sağlanmaktadır.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün çalışma: Dystopia or Utopia? Tracing Huxley’s Influence on Ali Smith’s Seasonal Quartet

Yazar: Chiara Sciarrino.

Kurum: Department of Humanities, University of Palermo, 90128 Palermo, Italy.

Dergi: Humanities.

Yayınevi/platform: MDPI.

Bibliyografik kayıt: Humanities, 2026, 15(5), Article 70.

DOI: 10.3390/h15050070.

Yayın süreci: 29 Mart 2026'da alınmış, 2 Mayıs 2026'da revize edilmiş, 18 Mayıs 2026'da kabul edilmiş ve 21 Mayıs 2026'da yayımlanmıştır.

Kaynak türü: Hakemli, yayımlanmış beşerî bilimler araştırma makalesi.

Lisans: Creative Commons Attribution (CC BY) açık erişim lisansı.

Temel birincil metinler: Aldous Huxley'nin Brave New World romanı ile Ali Smith'in Autumn, Winter, Spring ve Summer romanları.

Temel yöntem: Karşılaştırmalı edebiyat çözümlemesi, yakın okuma, distopya/ütopya kuramı, metinlerarasılık, kültürel bellek, retrotopia ve eleştirel distopya çerçeveleri.

Finansman: Makale, University of Palermo kaynaklı U-GOV PJ_UTILE_2022_VQR_Misura_C_D19 Dipartimento di Scienze Umanistiche fonunu bildirmektedir.

Veri erişilebilirliği: Yeni veri oluşturulmamış veya analiz edilmemiştir; veri paylaşımı çalışma için uygulanabilir değildir.

Yapay zekâ/dil aracı açıklaması: Yazar, revizyon sırasında kısmi proofreading ve dil düzenleme amacıyla DeepL Translate kullanıldığını; çıktının yazar tarafından gözden geçirilip düzenlendiğini ve yayın içeriğinin sorumluluğunun yazarda olduğunu açıklamıştır.

Çıkar çatışması: Yazar çıkar çatışması bildirmemiştir.

Yazar katkıları: Kaynak makalede ayrı bir Author Contributions veya CRediT dağılımı raporlanmamıştır. Tek yazarlı çalışma olduğu için kaynakta bulunmayan görev dağılımı Verianla tarafından oluşturulmamıştır.

Temel yöntemsel sınır: Araştırma edebî ve kuramsal yorum üretir; sosyal bilimler açısından örneklem tabanlı, deneysel veya nedensel kanıt sunmaz. “Yumuşatılmış distopya”, “eleştirel distopya” ve diğer kavramlar edebî analiz kategorileri olarak değerlendirilmelidir.

Telif ve yeniden kullanım notu: Kaynak makale CC BY lisanslıdır. Buna rağmen bu Verianla içeriği kaynak makalenin özet, tartışma veya sonuç bölümlerinin mekanik çevirisi değildir. Bilimsel-edebî savlar korunmuş; öğretim yapısı bağımsız olarak yeniden oluşturulmuş; Huxley, Smith ve Shakespeare'in telifli edebî metinlerinden uzun doğrudan pasajlar yeniden üretilmemiştir.