Seasonal Quartet, Ali Smithin Autumn, Winter, Spring və Summer romanlarından ibarət olan və 2016–2020-ci illər Britaniyasındakı siyasi, ictimai, mədəni və ekoloji qırılmaları ədəbi forma vasitəsilə işləyən dörd romanlıq silsilədir. Chiara Sciarrinonun tədqiqatı bu dörd romanı Aldous Huxleynin xüsusilə Brave New World ilə təmsil olunan distopik ənənəsi ilə müqayisə edir. Əsas tezis ondan ibarətdir ki, Smith Huxleydən fərdiliyin aşınması, tarixi yaddaşın zəifləməsi, ictimai passivlik və sistemli nəzarət kimi problemləri miras alır, lakin Huxleynin qapalı və bədbin modelini sənət, mədəni yaddaş, empatiya, qayğı və insanlararası münasibətlər vasitəsilə daha açıq uclu müqavimət anlayışına çevirir.

Tədqiqat Huxleynin distopiyasını yalnız açıq təzyiq və ya zorakılıq rejimi kimi oxumur. Brave New Worlddə nizam həzz, şərtləndirmə, istehlak, ağrıdan qaçma və tarixi şüurun basdırılması vasitəsilə qorunur. İnsanların azadlığı zorla əllərindən alınmaq əvəzinə, onlar azadlığa ehtiyac duymayacaq şəkildə şərtləndirilmiş bir ictimai sistem təsvir edilir.

Smithin romanlarında isə Huxleydəki kimi vahid mərkəzli totalitar Dünya Dövləti yoxdur. Buna baxmayaraq, tədqiqatçı Brexitdən sonrakı parçalanma, yanlış məlumat, ksenofobiya, miqrasiya siyasətləri, bürokratik laqeydlik, media doymuşluğu, iqlim narahatlığı və mədəni yaddaş itkisinın gündəlik həyat üzərində distopik atmosfer yaratdığını müdafiə edir. Buna görə Seasonal Quartet üçün “softened dystopia”, yəni burada Azərbaycan dilində yumşaldılmış distopiya kimi verilən bir ifadə işlədilir.

Bununla belə, Smithin dünyası Huxleyninki qədər qapalı deyil. Sənət, hekayə anlatmaq, keçmişi xatırlamaq, nəsillərarası dostluq, yad olana empatiya və gündəlik qayğı aktları sistem qarşısında kiçik, lakin davamlı müqavimət formalarına çevrilir. Fəsillərin dövrü də bu etik açıqlığın formal qarşılığıdır: payız və qışın parçalanmışlığı yazdakı yenilənmə və yaydakı kövrək uzlaşma imkanlarına doğru irəliləyir.

Tədqiqatın şərh sərhədi vacibdir. Bu araşdırma Britaniya cəmiyyətinə dair kəmiyyət və ya səbəb-nəticə xarakterli sosial elm sübutu təqdim etmir. Brexit, iqlim böhranı, miqrasiya və ya medianın təsirləri Ali Smithin romanlarının ədəbi və nəzəri kontekstində araşdırılır. Nəticələr ilk növbədə ədəbiyyat tənqidi və distopiya nəzəriyyəsi daxilində qiymətləndirilməlidir.

Tədqiqatın əsas problemi

Aldous Huxleynin 1932-ci ildə nəşr olunan Brave New World romanı müasir distopiyanın əsas mətnlərindən biri kimi texnoloji tərəqqi, kütləvi şərtləndirmə, istehlak mədəniyyəti, fərdiliyin itirilməsi və dövlət tərəfindən tənzimlənən xoşbəxtlik arasındakı əlaqəni sorğulayır. Ali Smithin təxminən doxsan il sonra nəşr olunan Seasonal Quartet silsiləsi isə zahirən çox fərqli tarixi şəraitdə cərəyan edir: 2016 Brexit referendumundan COVID-19 dövrünədək olan Britaniyada.

Sciarrinonun tədqiqat sualı bu tarixi məsafəyə baxmayaraq iki ədəbi dünyanın hansı nöqtələrdə dialoqu davam etdirməsidir. Araşdırma Smithin Huxleynin distopiyasını birbaşa təkrarlayıb-təkrarlamadığını deyil, Huxley tərəfindən formalaşdırılmış bəzi distopik sualların iyirmi birinci əsrin yeni şəraitində necə dəyişdirildiyini araşdırır.

Buna görə müqayisə yalnız mövzu oxşarlıqlarına əsaslanmır. Tarixi yaddaş, fərdilik, sənət, dil, zaman, siyasi parçalanma, empatiya və insan münasibətləri kimi elementlər həm məzmun, həm də narrativ forma baxımından qiymətləndirilir.

Huxleynin Distopiyası Ali Smithin Seasonal Quartet-i Üçün Niyə Vacibdir?

Huxleynin Brave New World əsəri ictimai nəzarətin yalnız zorakılıq və qorxu ilə deyil, həzz, diqqətin yayındırılması, şərtləndirmə, istehlak və tarixi yaddaşın zəiflədilməsi vasitəsilə də qurula biləcəyini göstərən distopiya modeli təqdim edir; Sciarrinoya görə Ali Smith bu modeli birbaşa köçürmür, lakin oxşar passivləşmə və yaddaş itkisi problemlərini Brexitdən sonrakı Britaniyanın media, bürokratiya, qütbləşmə və ekoloji böhran şəraitinə daşıyaraq dəyişdirir.

Huxleydə totalitar həzz: İnsan təzyiq görmədən də azadlığını necə itirə bilər?

Brave New Worldün fərqləndirici xüsusiyyətlərindən biri nəzarət sisteminin yalnız təzyiqə əsaslanmamasıdır. Dünya Dövlətinin vətəndaşlarının fasiləsiz həzz, əyləncə, istehlak və soma vasitəsilə narahatedici düşüncə və hisslərdən uzaq saxlanması hədəflənir.

Bu modeldə ictimai sabitliyin əksi yalnız açıq üsyan deyil. Güclü sevgi, yas, faciə, tarixi şüur, davamlı ailə bağları və tənqidi düşüncə də sistem üçün sabitliyi pozan amillərdir. Buna görə idarəçilik insanlara nə düşünməli olduqlarını zorla deməklə kifayətlənmir; onların nəyi arzulaya biləcəklərinə və hansı hissləri yaşaya biləcəklərinə də təsir edir.

Tədqiqatçının şərhində Huxleynin radikal sualı budur: İnsanlar təzyiq altında olduqlarını hiss etmədikləri, hətta özlərini xoşbəxt saydıqları halda azadlıqlarını itirə bilərlərmi?

Kütləvi şərtləndirmə və fərdiliyin aşınması

Huxleynin Dünya Dövlətində insanların bioloji və sosial rollarının həyatın lap başlanğıcında müəyyənləşdirilməsi fərdin öz kimliyini formalaşdırmaq qabiliyyətini məhdudlaşdıran sistemin ən açıq nümunələrindən biridir. Sosial kastlar, kütləvi istehsal məntiqi və psixoloji şərtləndirmə bir-birinə bağlanır.

Ailə, uzunmüddətli romantik münasibətlər və güclü fərdi sədaqətlər sabitliyi pozan amillər kimi görülür. Fərd müstəqil etik və emosional qərarlar verən subyektdən çıxaraq sistem tərəfindən əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş funksiyaların cəminə çevrilir.

Sciarrino bu quruluşu Smithin romanlarına eynilə tətbiq etmir. Çünki Smithin personajları bioloji baxımdan proqramlaşdırılmayıb. Bunun əvəzinə müqayisə insanın özünü müstəqil subyekt kimi qurmasını çətinləşdirən daha dağınıq müasir qüvvələr üzərindən aparılır: media dili, siyasi şüarlar, bürokratik kateqoriyalar, ictimai qütbləşmə və davamlı böhran atmosferi.

Tarixin basdırılması niyə mərkəzi məsələdir?

Huxleynin distopiyasında keçmiş mövcud nizam üçün təhlükəlidir. Tarixi bilik alternativ həyat formalarının mövcud olduğunu xatırlada bilər; sənət və ədəbiyyat isə insan təcrübəsinin sistem tərəfindən aradan qaldırılmış ağrı, ehtiras, faciə və mənəvi qeyri-müəyyənlik ölçülərini yenidən görünən edə bilər.

Buna görə Shakespeare Brave New World daxilində sadəcə ədəbi müəllif deyil. O, John the Savage-ın dünyanı anlamaq üçün istifadə etdiyi fərqli insanlıq dilidir. Shakespearein faciələri Dünya Dövlətinin sadələşdirilmiş həyat modelinə sığmayan qısqanclıq, sevgi, itki, azadlıq, günah və mənəvi məsuliyyət kimi təcrübələri daşıyır.

Sciarrino üçün bu məqam Ali Smithə keçidin əsas qapılarından biridir. Smith də tarixin, ədəbiyyatın və sənətin unudulmasına qarşı çıxır; lakin keçmişi yalnız itirilmiş qızıl dövr kimi geri çağırmır. Keçmiş bugünkü siyasi və etik problemləri yenidən düşünmək üçün fəal şəkildə istifadə olunur.

Huxleynin qapalı distopiyası

Tədqiqata görə Huxleynin distopiyası struktur baxımından böyük ölçüdə qapalıdır. John the Savage sistemə uyğunlaşa bilmir; fərqlənən şəxslər uzaqlaşdırılır; Dünya Dövləti əsas təşkilatlanmasını qoruyur. Müqavimətin sistem üzərində davamlı dəyişiklik yarada biləcəyinə dair güclü açıqlıq yoxdur.

Buna görə tədqiqatçı Huxleynin modelini bir növ “utopiyasız distopiya” kimi qiymətləndirir: mətn bu günü tənqid edir və gələcəklə bağlı güclü xəbərdarlıq yaradır, lakin öz dünyası daxilində həyata keçirilə biləcək alternativ cəmiyyət dizaynına qapı açmır.

“Yumşaldılmış Distopiya” Nə Deməkdir?

Sciarrinonun Ali Smith üçün istifadə etdiyi “yumşaldılmış distopiya” klassik totalitar rejimlərin açıq təzyiqi əvəzinə siyasi qütbləşmə, mədəni unutma, yanlış məlumat, bürokratik laqeydlik, yadlaşma və ekoloji güvənsizliyin gündəlik həyatda distopik atmosfer yaratdığı ədəbi quruluşu ifadə edir; anlayış Smithin romanlarının rəsmi şəkildə distopiya janrına aid olduğunu deyil, distopik dinamikaları bu günün tanına bilən reallığı daxilində işlədiyini bildirir.

Dörd fəsil, dörd böhran sahəsi

Seasonal Quartet, Autumn (2016), Winter (2017), Spring (2019) və Summer (2020) romanlarından ibarətdir. Dörd əsər ortaq personaj şəbəkələri, tarixi istinadlar və etik mövzularla bir-birinə bağlanarkən, hər biri müasir Britaniyada fərqli bir qırılmanı önə çıxarır.

Autumn 2016 Brexit referendumundan dərhal sonrakı ictimai ruh halını mərkəzə alır. Romanın Britaniyasında insanlar eyni siyasi hadisə qarşısında sanki tamamilə fərqli reallıqlarda yaşayırlar. İctimai müzakirə düşmənçilik, miqrant əleyhdarlığı və kimlik münaqişələri ilə parçalanır.

Bunun qarşısında Elisabeth Demand ilə yaşlı Daniel Gluck arasındakı dostluq dayanır. Almaniyada doğulan Danielin həyatı Elisabethi yalnız öz anına deyil, XX əsr Avropa tarixinə, sənətə və unudulmuş mədəni təcrübələrə bağlayır. Bu münasibət milli kimliyi qapalı və xaric edən kateqoriyaya çevirən diskursların qarşısına mədəni keçiricilik çıxarır.

Winter isə siyasi parçalanmanı ailə münasibətləri və ekoloji pozulma ilə birlikdə işləyir. Sophia Cleves ilə bacısı Iris arasındakı ideoloji məsafə daha geniş ictimai qütbləşmənin ev daxilindəki qarşılığına çevrilir. Qeyri-adi hava şəraiti və mövsüm nizamının pozulmasına dair istinadlar sosial sistemlə ekoloji sistemin eyni anda sabitsizləşə biləcəyi hissini gücləndirir.

Spring miqrasiya və sərhəd rejimlərinə daha birbaşa yönəlir. Miqrant saxlanma mərkəzləri institusional prosedurların insan həyatını abstrakt kateqoriyalara endirmək qabiliyyətini göstərir. Bu dünyanın içində Florenceın varlığı bürokratiyanın normallaşdırdığı laqeydliyi təbii və qaçılmaz saymayan başqa bir etik baxış təqdim edir.

Summer COVID-19 dövrünün fiziki ayrılığını, rəqəmsal kommunikasiyasını və zaman hissindəki qırılmanı işləyərkən böhranı yalnız pandemiya ilə məhdudlaşdırmır. İkinci Dünya Müharibəsi keçmişi, “enemy aliens” kimi saxlanılan insanların tarixi təcrübələri və müasir iqlim narahatlığı eyni narrativ sahədə birləşir.

Smithin distopiyası niyə uzaq gələcəkdə deyil?

Huxley distopik xəbərdarlığını gələcəkdəki uydurma Dünya Dövləti üzərindən qurur. Smith isə distopik xüsusiyyətləri oxucunun tanıdığı indiki zamanın içinə gətirir. Buna görə tədqiqat baxımından ən vacib dəyişikliklərdən biri distopiya ilə real zaman arasındakı məsafənin daralmasıdır.

Smithin romanlarında repressiv mərkəzi hakimiyyət əvəzinə bir-birindən ayrı, lakin birlikdə işləyən mexanizmlər mövcuddur: media doymuşluğu, bürokratik qaydalar, milli kimlik müzakirələri, siyasi şüarlar, ictimai laqeydlik və ekoloji narahatlıq. Distopik atmosfer tək hakimiyyət mərkəzindən deyil, gündəlik həyatın içinə səpələnmiş strukturlardan yaranır.

Brexit kontekstinin funksiyası

Tədqiqat Brexitdən yalnız siyasi hadisə kimi istifadə etmir. Brexitdən sonrakı dövr milli mənsubiyyət, yad, sərhəd, tarix və kimlik kimi sualların kəskinləşdiyi mədəni qırılma sahəsi kimi götürülür.

Smithin romanları referendumun səbəblərini izah edən sosial elm araşdırmaları deyil. Ədəbi səviyyədə etdikləri şey siyasi qırılmanın insanların bir-biri ilə danışma tərzinə, ailə münasibətlərinə, yad insanları qavramasına, keçmişi xatırlamasına və gündəlik həyatın emosional atmosferinə necə yerləşdiyini araşdırmaqdır.

Tarixi yox etmək ilə tarixi yenidən hərəkətə gətirmək arasındakı fərq

Huxleynin Dünya Dövləti keçmişi təsirsizləşdirərək bugünkü nizamı yeganə mümkün reallıq kimi göstərir. Smithin romanlarında isə keçmiş davamlı geri qayıdır. Uşaqlıq xatirələri, müharibə təcrübələri, sənətçilər, ədəbi mətnlər və siyasi hərəkatlar müasir hadisələrin arasına daxil olur.

Daniel Gluck bu funksiyanın ən açıq nümunələrindən biridir. Daniel yalnız yaşlı personaj deyil, fərqli tarixi dövrləri bu günə daşıyan canlı mədəni yaddaş düyünüdür. Elisabethin onunla münasibəti sayəsində keçmiş muzeydəki statik bilik olmaqdan çıxaraq indiki zamanın mənalandırılmasına qatılır.

Autumn daxilində ingilis Pop Art sənətçisi Pauline Botynin yenidən görünən edilməsi də tədqiqatçının şərhində eyni strategiyanın bir hissəsidir. Smith mədəni tarixdə kifayət qədər görünməyən qadın sənətçini romanın mərkəzinə gətirərək unutmanın neytral proses olmadığını xatırladır.

Shakespearedən Huxleyə, Huxleydən Smithə Mətnlərarasılıq Necə İşləyir?

Tədqiqata görə The Tempest, Brave New World və Autumn arasında çoxqatlı mətnlərarasılıq zənciri qurulur: Shakespearedə Mirandanın yeni dünyaya heyrətini ifadə edən sözləri Huxleydə ironik distopiya başlığına çevrilir; Smith isə həm Shakespearei, həm Huxleyi müasir Britaniyanın yaddaşı, böhranları və yenilənmə ehtimalı daxilində yenidən aktivləşdirərək keçmiş mətni ölü sitat deyil, yeni məna yaradan canlı mədəni münasibət kimi istifadə edir.

The Tempest əlaqəsi

Brave New World başlığının özü Shakespearein The Tempest əsərindən gəlir. Mirandanın yeni insanlarla qarşılaşarkən ifadə etdiyi nikbin heyrət Huxleynin romanında ironik məna qazanır: zahirən inkişaf etmiş, dinc və texnoloji cəmiyyətin bədəli insan azadlığı və dərinliyinin aradan qalxmasıdır.

John the Savage üçün Shakespeare keçmişin bəzəyi deyil. John sevgini, qısqanclığı, ağrını, azadlığı və mənəvi münaqişəni Shakespearein dili vasitəsilə mənalandırır. Dünya Dövlətinin sadələşdirilmiş kommunikasiya sistemi ilə bu sıx dil arasında uyğunsuzluq yaranır.

Smith isə Shakespearei itirilmiş mədəniyyətin birtərəfli simvolu kimi istifadə etmir. Autumn daxilində The Tempest və Brave New World yenidən oxunur; keçmiş mətnlər bugünkü siyasi və ictimai problemlərlə danışmağa başlayır.

Sciarrino bu quruluşu Julia Kristevanın mətnlərarasılıq yanaşması ilə əlaqələndirir. Mətn öz-özlüyündə təcrid olunmuş struktur deyil; əvvəlki mətnlərin izlərini yenidən düzənləyən və müxtəlif tarixi kontekstlərdə yeni mənalar yaradan münasibətlər şəbəkəsidir.

Zamanın siyasəti

Üç əsər arasındakı əlaqə yalnız sitat səviyyəsində deyil. Zamanın necə təşkil edilməsi də vacibdir.

Huxleynin Dünya Dövləti tarixi kəsir və zamanı sabit indiyə sıxışdırır. Keçmişin xatırlanması mövcud nizamın zəruri olmadığını göstərə biləcəyinə görə təhlükəlidir.

The Tempestdə isə keçmişdəki ədalətsizliklərin xatırlanması və Prosperonun hadisələri idarə etməsi zamanın yenidən təşkilini və uzlaşma ehtimalını mümkün edir.

Smithin romanlarında zaman daha da çoxtərəfli olur. Xatirə, tarix, müasir hadisə və sənət əsəri eyni narrativ sahədə üst-üstə düşə bilər. Beləliklə, indi keçmişdən qopmuş tək an deyil, əvvəlki nəsillərin və unudulmuş təcrübələrin izləri ilə davamlı yenidən formalaşan zaman kimi göstərilir.

Dilin forması niyə siyasidir?

Huxleynin Dünya Dövləti şüar, təkrar və şərtləndirilmiş ifadələr istehsal edir. Dil müxtəlifliyi azaldıqca alternativ düşüncə formaları da daralır.

Smithin narrativ texnikası bunun əksinə olaraq parçalı, çoxsəsli və açıq ucludur. Nəql perspektivləri dəyişir; poetik parçalar, yumor, fəlsəfi düşüncə, söz oyunları və sürreal kəsilmələr eyni mətndə birləşə bilər. Romanlar vahid qəti şərh nöqtəsinə məcbur edilmir.

Sciarrino bu formal açıqlığın yalnız estetik seçim olmadığını müdafiə edir. Müxtəlif səslərin eyni narrativdə basdırılmadan mövcud ola bilməsi ideoloji yeknəsəqliyə qarşı ədəbi müqavimət formasıdır.

Sənətin iki dünyadakı əks mövqeyi

Huxleydə güclü sənət təhlükəlidir; çünki insanı narahat edir, sual verməyə məcbur edir və sistemin yox etmək istədiyi dərin hissləri yenidən yaradır. Buna görə yüksək sənət və tarixi mədəniyyət ictimai həyatdan uzaqlaşdırılıb.

Smithdə isə sənət əksinə yenidən əlaqə qurmaq qabiliyyətinə malikdir. Vizual sənət, poeziya, roman, tarixi narrativ və unudulmuş sənətçilərin yenidən tapılması insanların yalnız siyasi şüarların təqdim etdiyi dar kimliklərdən kənara çıxmasına kömək edir.

Sənət və Mədəni Yaddaş Ali Smithdə Niyə Müqavimət Formasıdır?

Smithin Seasonal Quartet əsərində sənət və mədəni yaddaş repressiv sistemi birbaşa devirməsə də, unudulmuş həyatları yenidən görünən edir, keçmişlə bu gün arasındakı bağı qoruyur, insanların fərqli təcrübələri təsəvvür etməsinə imkan verir və siyasi diskursun insanları təkil kateqoriyalara endirməsinə qarşı çoxlu mənalar sahəsi açır; buna görə tədqiqat sənəti qaçış deyil, etik diqqət və tənqidi düşüncə praktikası kimi şərh edir.

Pauline Boty və unudulmuş mədəni tarix

Autumn daxilində Pauline Botynin sənəti mədəni yaddaşın kim tərəfindən xatırlandığı sualını görünən edir. Botynin yenidən narrativə daxil edilməsi keçmişi nostalji şəkildə ideallaşdırmaqdan fərqlidir.

Buradakı məqsəd köhnə dövrə qayıtmaq deyil, bugünkü mədəni qavrayışı dəyişdirə biləcək unudulmuş keçmişi yenidən aktivləşdirməkdir.

Retrotopia ilə fərq

Tədqiqat bu məqamda Zygmunt Baumanın retrotopia anlayışından yararlanır. Retrotopia qeyri-müəyyən gələcək əvəzinə ideallaşdırılmış keçmişdə təhlükəsizlik axtarma meylini təsvir edir.

Smith çoxlu keçmiş sənətçi, tarixi hadisə və ədəbi mətn istifadə etdiyi üçün ilk baxışda nostaljik keçmiş axtarışına yaxın görünə bilər. Lakin Sciarrino bunun əksini müdafiə edir. Smith keçmişi “qayıdılmalı itirilmiş nizam” kimi deyil, bu günü tənqidi şəkildə yenidən düşünmək üçün istifadə edir.

Beləliklə, yaddaş statik deyil; mübahisəli, yenidən şərh oluna bilən və məhsuldar bir quruluşdur.

Empatiya niyə siyasi güc kimi nəzərdən keçirilir?

Huxleynin sistemində insan münasibətlərinin dərinləşməsi təhlükə yaradır. Güclü sədaqətlər və davamlı emosional bağlar sistemin istədiyi dəyişdirilə bilən, istehlak mərkəzli fərd modeli ilə uyğun gəlmir.

Smithin romanlarında isə insanın başqa insanla qurduğu diqqətli münasibət böyük siyasi akt kimi təqdim edilmək məcburiyyətində deyil. Yaşlı dostun yanında oturmaq, yad insanın ağrısını görmək, dinləmək və ya unudulmuş insanın hekayəsini yenidən xatırlamaq kiçik hərəkətlərdir.

Tədqiqatçı məhz bu kiçikliyin vacib olduğunu müdafiə edir. Smithin müqavimət anlayışı qəhrəmancasına inqilabdan çox, sistemin təşviq etdiyi laqeydliyi rədd etmək qabiliyyətinə əsaslanır.

Florence və gündəlik radikallıq

Springdə Florence miqrasiya və saxlanma bürokratiyasının insanları fayl və kateqoriyalara çevirdiyi mühitdə fərqli etik həssaslıq təmsil edir.

Florenceın gücü institusional sistemi fiziki və ya siyasi baxımdan dağıtmasından gəlmir. İnsanlıqdan çıxaran davranışları normal saymaması və ətrafındakı insanların mənəvi keyliyini pozması vacibdir.

Buna görə Smithin “radikal” fərdi sistemi təkbaşına devirən qəhrəman deyil, başqalarının kövrəkliyini görməyə davam edən şəxsdir.

Tənqidi distopiya və utopik üfüq

Müzakirə bölməsində tədqiqat Tom Moylanın critical dystopia, yəni tənqidi distopiya anlayışından yararlanır. Tənqidi distopiya repressiv və ya parçalanmış cəmiyyəti göstərərkən bütün alternativləri bağlamayan; mövcud dünyanın daxilində müqavimət və fərqli gələcəyi təsəvvür etmək imkanlarını qoruyan distopik narrativ formasını təsvir edir.

Smithin romanları birbaşa bu janr altında təsnif edilməsə də, tədqiqatçı onların bu modelə yaxın funksiya daşıdığını müdafiə edir. Böhran müəyyənləşdirilir, lakin etik və təxəyyül baxımından bütün çıxış yolları bağlanmır.

Huxley ilə Smith Arasındakı Ən Əsas Fərq Nədir?

Tədqiqatın şərhində ən əsas fərq Huxleynin distopiyasının qapalı və özünü yenidən istehsal edən sistem olaraq müqaviməti böyük ölçüdə təsirsizləşdirməsinə qarşılıq, Smithin parçalanmış müasir dünyada sənət, yaddaş, qayğı, empatiya və münasibətlər vasitəsilə kiçik, lakin davamlı dəyişiklik imkanlarını açıq saxlamasıdır; Huxleynin əsas hərəkəti xəbərdarlıqdırsa, Smithin əsas hərəkəti xəbərdarlığın içində etik imkanı qorumaqdır.

Birində sistem, digərində münasibət

Brave New Worlddə sistem son dərəcə bütövdür. Təhsil, biologiya, istehlak, həzz və dil vahid sabitlik məntiqinə görə təşkil olunur. Fərdin sistemdən kənara çıxa biləcəyi sosial sahə çox kiçikdir.

Smithin müasir Britaniyasında isə vahid qüsursuz nəzarət mexanizmi yoxdur. Problemlər dağınıqdır və çox vaxt bir-biri ilə əlaqəlidir: siyasi qütbləşmə, media, bürokratiya, ekoloji narahatlıq və tarixi unutma.

Bu da Smithin müqavimət formasını dəyişir. Problem bir mərkəzdən gəlmədiyi üçün müqavimət də vahid qəhrəmanlıq mərkəzindən gəlmir. Münasibətlər, sənət, hekayələr və yaddaş daxilində səpələnib.

Fəsillərin struktur rolu

Dörd romanın fəsillər ətrafında təşkil olunması yalnız başlıq seçimi deyil. Mövsümi dövr tədqiqatın şərhində Huxleynin statik zamanı ilə Smithin dəyişiklik imkanını qoruyan zamanı arasındakı fərqin formal qarşılığıdır.

Huxleynin Dünya Dövlətində sabitlik dəyişikliklərin nəzarətdə saxlanması deməkdir. Keçmiş silinib, gələcək isə böyük ölçüdə indinin sonsuz təkrarına çevrilib.

Smithin dörd fəsli zamanın təkrarlandığını, lakin eyni qalmadığını göstərir. Payız, qış, yaz və yay qayıdır; lakin hər dövr həyat, itki, yenilənmə və dəyişiklik ehtiva edir.

Buna görə mövsümi quruluş yalnız təbiət metaforu deyil, tarix və cəmiyyət üçün də zaman modelinə çevrilir.

Ümid sadə nikbinlik deyil

Tədqiqat Smithin romanlarındakı ümidi mövcud böhranları inkar edən nikbinlik kimi qiymətləndirmir. Brexitdən sonrakı qütbləşmə, miqrasiya rejimlərinin sərtliyi, ekoloji narahatlıq və ya pandemiyadan qaynaqlanan qopmalar aradan qalxmır.

Ümid həllin zəmanəti deyil. O, insanların diqqət etməyə, xatırlamağa, sənət yaratmağa və bir-birindən imtina etməməyə davam etməsidir.

Buna görə Smithin utopik elementi tamamlanmış mükəmməl cəmiyyət qurmaqda deyil, mövcud distopik şərait daxilində dəyişiklik ehtimalının tamamilə bağlanmasını rədd etməkdədir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Tədqiqat eksperiment, sorğu, sahə araşdırması, hesablama əsaslı mətn analizi və ya kəmiyyət məlumat analizi istifadə etmir. Əsas metod müqayisəli ədəbi təhlil və yaxın oxumadır.

Əsas müqayisə oxunun bir tərəfində Aldous Huxleynin Brave New World romanı, digər tərəfində Ali Smithin Autumn, Winter, Spring və Summer romanları yerləşir.

Təhlil bu mətnləri distopiya və utopiya nəzəriyyəsi, mətnlərarasılıq, mədəni yaddaş, retrotopia və tənqidi distopiya kimi nəzəri çərçivələrlə əlaqələndirir.

Birinci nəticə: Smith Huxleynin problemlərini qoruyarkən idarəetmə modelini dəyişdirir

Hər iki yazıçı fərdiliyin itirilməsi, tarixi yaddaşın silinməsi və insanların sistemlərə uyğunlaşması ilə maraqlanır. Lakin Huxleynin mərkəzi Dünya Dövləti əvəzinə Smithin romanlarında nəzarət və parçalanma çoxsaylı gündəlik institut və diskurslar arasında yayılır.

Buna görə Huxley–Smith münasibəti təqlid münasibəti deyil. Smith XX əsrin əvvəllərindəki distopiyanın suallarını XXI əsrin media, miqrasiya, iqlim və siyasi qütbləşmə mühitində yenidən formalaşdırır.

İkinci nəticə: Tarixi yaddaş iki yazıçı arasındakı əsas fərq sahələrindən biridir

Huxleynin cəmiyyətində tarix nizamın düşmənidir və mümkün qədər aradan qaldırılır. Smithin romanlarında isə keçmiş unudulsa belə yenidən ortaya çıxmağa davam edir.

Xatırlama mövcud siyasi dilin təqdim etdiyi sadə kimlik kateqoriyalarına qarşı müqavimət yaradır. İnsanların və cəmiyyətlərin bugünkü hallarının yeganə mümkün hal olmadığını göstərir.

Üçüncü nəticə: Narrativ forma da siyasi funksiya daşıyır

Smithin parçalı, çoxsəsli, mətnlərarası və zaman baxımından qeyri-xətti narrativi tədqiqatda yalnız formal yenilik kimi qiymətləndirilmir.

Bir neçə səsin eyni mətndə mövcud ola bilməsi vahid ideoloji narrativin bütün həqiqəti izah etmək iddiasına qarşıdır. Buna görə romanın forması danışdığı etik çoxluğu öz strukturunda da tətbiq edir.

Dördüncü nəticə: Sənət qaçış deyil, dünya ilə yenidən münasibət qurmaq vasitəsidir

Smithin romanlarında sənət real dünyadan uzaqlaşdıran təhlükəsiz sığınacaq kimi götürülmür. Əksinə, tarixi unutmanı poza, kənarlaşdırılmış insanları yenidən görünən edə və insanın başqasının həyatını təsəvvür etməsinə imkan verə bilər.

Bu yanaşma Huxleydəki sənət əleyhinə sistemin tərsidir. Dünya Dövləti güclü sənətin problem yaradacağını bildiyi üçün onu nəzarətdə saxlayır; Smith isə məhz bu narahatedici və əlaqə yaradan xüsusiyyətinə görə sənətə etik əhəmiyyət verir.

Beşinci nəticə: Müqavimətin miqyası dəyişib

Huxleydə sistemlə fərd arasındakı münaqişə dramatikdir, lakin böyük ölçüdə nəticəsizdir. Smithdə isə tədqiqatçının “ordinary radical” yanaşması ilə əlaqələndirdiyi daha kiçik hərəkətlər əhəmiyyət qazanır.

Dinləmək, xatırlamaq, başqasının ağrısına diqqət etmək, unudulmuş sənəti yenidən kəşf etmək və ya nəsillər arasında dostluq qurmaq sistemi bir hərəkətlə dəyişmir. Lakin laqeydliyi normal saymayan həyat forması yaradır.

Altıncı nəticə: Mövsümi zaman utopik imkanı açıq saxlayır

Huxleynin distopiyası statikliyi hədəfləyir. Smithin dörd romanlıq quruluşu isə həyatın və tarixin dəyişə biləcəyini davamlı xatırladan mövsümi dövr üzərində qurulub.

Bu hərəkət xətti tərəqqinin zəmanəti deyil. Qışdan sonra yazın gəlməsi siyasi problemlərin avtomatik həll olunacağı demək deyil. Mövsüm metaforunun funksiyası heç bir tarixi vəziyyətin mütləq şəkildə donmuş olmadığını düşündürməkdir.

Yeddinci nəticə: Smithin dünyası tənqidi distopiyaya yaxınlaşır

Müzakirə bölməsində Tom Moylanın tənqidi distopiya yanaşması tədqiqatın ümumi tezisini nəzəri baxımdan sıxlaşdırır. Klassik qapalı distopiyanın əksinə, tənqidi distopiya təzyiq və böhran daxilində belə alternativ düşünmənin bütün imkanlarını məhv etmir.

Smithin romanları klassik mənada distopiya kimi təsnif edilməsə də, bu xüsusiyyətləri daşıyır: cəmiyyətdəki qaranlıq meyllər görünəndir, lakin narrativin öz formasında sənət, yaddaş və həmrəyliyin utopik üfüqü qorunur.

Tədqiqatın dəstəklədiyi şərh

Tədqiqat Seasonal Quartetin Huxleynin distopik irsi ilə güclü tematik və mətnlərarası dialoq daxilində oxuna biləcəyini dəstəkləyir. Smith tarixi unutma, fərdiliyin aşınması və ictimai passivlik problemlərini müasir şəraitdə yenidən işləyərkən Huxleynin qapalı bədbinliyini qayğı, sənət və münasibətlilik üzərindən dəyişdirir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi şərh

Tədqiqat müasir Britaniyanın həqiqətən Brave New Worlddəki Dünya Dövləti ilə ekvivalent olduğunu sübut etmir. Brexitin, rəqəmsal medianın və ya iqlim böhranının konkret psixoloji və ya sosial nəticələrini statistik olaraq ölçmür. “Yumşaldılmış distopiya” empirik dövlət təsnifatı deyil, Ali Smithin ədəbi dünyasını şərh etmək üçün istifadə olunan nəzəri anlayışdır.

Metodoloji güclü tərəf

Tədqiqatın güclü tərəflərindən biri iki yazıçı arasındakı münasibəti yalnız ortaq distopiya mövzuları üzərindən deyil; Shakespeare, zaman, narrativ forma, sənət, mədəni yaddaş və etik subyekt kimi bir neçə qat üzərindən araşdırmasıdır.

Digər güclü tərəf Smithin ümid və qayğı vurğusunu sadə nikbinlik kimi deyil, distopik tənqidin öz daxilində davam edən utopik açıqlıq kimi qiymətləndirməsidir.

Metodoloji məhdudiyyətlər

Tədqiqatın nəticələri şərh xarakterlidir. Araşdırılan ədəbi mətnlərdən bütöv cəmiyyət haqqında birbaşa səbəb-nəticə və ya kəmiyyət nəticəsi çıxarmaq olmaz.

Bundan başqa, Huxley ilə Smith arasındakı tarixi, sosial və janr məsafəsi çox böyükdür. Müqayisənin mənalı olması iki dövrü eyniləşdirmək əvəzinə müəyyən konseptual və formal əlaqələrlə məhdud tutulmasından asılıdır.

“Yumşaldılmış distopiya” anlayışı da diqqətlə istifadə olunmalıdır. Anlayış həddən artıq genişləndirilsə, hər siyasi böhran romanını distopiya kimi tərif etmək riski yarana bilər. Buna görə tədqiqatın öz yanaşmasında anlayışın dəyəri Smithin konkret narrativ strukturlarını Huxleynin distopik irsi ilə əlaqələndirdiyi ölçüdə ortaya çıxır.

Mənbədə yeni məlumat dəsti, nümunə, statistik test və ya təkrarlana bilən eksperiment proseduru olmadığı üçün klassik mənada reproducibility parametrləri hesabatlandırılmır. Tədqiqatın izlənə bilməsi istifadə olunan ilkin ədəbi mətnlər, nəzəri mənbələr və yaxın oxuma arqumentləri üzərindən təmin edilir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Dystopia or Utopia? Tracing Huxley’s Influence on Ali Smith’s Seasonal Quartet

Müəllif: Chiara Sciarrino.

Qurum: Department of Humanities, University of Palermo, 90128 Palermo, Italy.

Jurnal: Humanities.

Nəşriyyat/platforma: MDPI.

Biblioqrafik qeyd: Humanities, 2026, 15(5), Article 70.

DOI: 10.3390/h15050070.

Nəşr prosesi: 29 Mart 2026-da qəbul edilmiş, 2 May 2026-da reviziya olunmuş, 18 May 2026-da qəbul edilmiş və 21 May 2026-da nəşr edilmişdir.

Mənbə növü: Rəyçi qiymətləndirməsindən keçmiş, nəşr olunmuş humanitar elmlər tədqiqat məqaləsi.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY) açıq giriş lisenziyası.

Əsas ilkin mətnlər: Aldous Huxleynin Brave New World romanı ilə Ali Smithin Autumn, Winter, Spring və Summer romanları.

Əsas metod: Müqayisəli ədəbiyyat təhlili, yaxın oxuma, distopiya/utopiya nəzəriyyəsi, mətnlərarasılıq, mədəni yaddaş, retrotopia və tənqidi distopiya çərçivələri.

Maliyyələşdirmə: Məqalə University of Palermo mənbəli U-GOV PJ_UTILE_2022_VQR_Misura_C_D19 Dipartimento di Scienze Umanistiche fondunu bildirir.

Məlumatların əlçatanlığı: Yeni məlumat yaradılmayıb və ya təhlil edilməyib; məlumat paylaşımı bu tədqiqat üçün tətbiq edilə bilməz.

Süni intellekt/dil aləti açıqlaması: Müəllif reviziya zamanı qismən proofreading və dil redaktəsi məqsədilə DeepL Translate istifadə edildiyini; nəticənin müəllif tərəfindən nəzərdən keçirilib redaktə edildiyini və nəşr məzmununa görə məsuliyyətin müəllifdə olduğunu açıqlayıb.

Maraqlar toqquşması: Müəllif maraqlar toqquşması bildirməyib.

Müəllif töhfələri: Mənbə məqalədə ayrıca Author Contributions və ya CRediT bölgüsü hesabatlandırılmayıb. Tək müəllifli tədqiqat olduğuna görə mənbədə olmayan vəzifə bölgüsü Verianla tərəfindən yaradılmayıb.

Əsas metodoloji məhdudiyyət: Araşdırma ədəbi və nəzəri şərh yaradır; sosial elmlər baxımından nümunəyə əsaslanan, eksperimental və ya səbəb-nəticə sübutu təqdim etmir. “Yumşaldılmış distopiya”, “tənqidi distopiya” və digər anlayışlar ədəbi təhlil kateqoriyaları kimi qiymətləndirilməlidir.

Müəllif hüququ və təkrar istifadə qeydi: Mənbə məqalə CC BY lisenziyalıdır. Buna baxmayaraq, bu Verianla məzmunu mənbə məqalənin xülasə, müzakirə və ya nəticə bölmələrinin mexaniki tərcüməsi deyil. Elmi-ədəbi tezislər qorunub; tədris quruluşu müstəqil şəkildə yenidən yaradılıb; Huxley, Smith və Shakespearein müəllif hüquqları ilə qorunan ədəbi mətnlərindən uzun birbaşa parçalar yenidən istehsal edilməyib.