Seasonal Quartet — Ali Smithning Autumn, Winter, Spring va Summer romanlaridan tashkil topgan, 2016–2020 yillardagi Britaniyaning siyosiy, ijtimoiy, madaniy va ekologik uzilishlarini adabiy shakl orqali yoritadigan to‘rt romanli turkumdir. Chiara Sciarrinoning tadqiqoti ushbu to‘rt romanni Aldous Huxleyning, ayniqsa Brave New World orqali namoyon bo‘lgan distopik an’anasi bilan qiyoslaydi. Asosiy tezis shundan iboratki, Smith Huxleydan individuallikning yemirilishi, tarixiy xotiraning zaiflashishi, ijtimoiy sustkashlik va tizimli nazorat kabi muammolarni meros qilib oladi, biroq Huxleyning yopiq va pessimistik modelini san’at, madaniy xotira, empatiya, g‘amxo‘rlik va insonlararo munosabatlar orqali ochiqroq qarshilik tushunchasiga aylantiradi.

Tadqiqot Huxleyning distopiyasini faqat ochiq bosim yoki zo‘ravonlik rejimi sifatida talqin qilmaydi. Brave New Worldda tartib rohat, shartlantirish, iste’mol, og‘riqdan qochish va tarixiy ongni bostirish orqali saqlanadi. Odamlarning erkinligi zo‘rlik bilan tortib olinmaydi; aksincha, ular erkinlikka ehtiyoj sezmaydigan tarzda shartlantirilgan ijtimoiy tizim tasvirlanadi.

Smithning romanlarida esa Huxleydagidek yagona markazlashgan totalitar Jahon Davlati yo‘q. Shunga qaramay, tadqiqotchi Brexitdan keyingi bo‘linish, noto‘g‘ri axborot, ksenofobiya, migratsiya siyosati, byurokratik befarqlik, media to‘yinganligi, iqlim tashvishi va madaniy xotira yo‘qolishi kundalik hayot ustida distopik muhit hosil qilishini ta’kidlaydi. Shu sababli Seasonal Quartet uchun “softened dystopia”, ya’ni bu yerda o‘zbekchada yumshatilgan distopiya deb berilgan ta’rif ishlatiladi.

Biroq Smithning dunyosi Huxleynikidek yopiq emas. San’at, hikoya aytish, o‘tmishni eslash, avlodlararo do‘stlik, begona insonga empatiya va kundalik g‘amxo‘rlik amallari tizim qarshisidagi kichik, ammo davomli qarshilik shakllariga aylanadi. Fasllar aylanishi ham ushbu axloqiy ochiqlikning shakliy ifodasidir: kuz va qishdagi parchalanish bahordagi yangilanish hamda yozdagi nozik murosa imkoniyatlari tomon harakatlanadi.

Tadqiqotning talqin chegarasi muhim. Ushbu izlanish Britaniya jamiyati haqida miqdoriy yoki sababiy ijtimoiy fan dalilini taqdim etmaydi. Brexit, iqlim inqirozi, migratsiya yoki media ta’siri Ali Smith romanlarining adabiy va nazariy kontekstida tahlil qilinadi. Natijalar, avvalo, adabiy tanqid va distopiya nazariyasi doirasida baholanishi kerak.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Aldous Huxleyning 1932 yilda nashr etilgan Brave New World romani zamonaviy distopiyaning asosiy matnlaridan biri sifatida texnologik taraqqiyot, ommaviy shartlantirish, iste’mol madaniyati, individuallikning yo‘qolishi va davlat tomonidan tartibga solinadigan baxt o‘rtasidagi munosabatni so‘roq qiladi. Ali Smithning qariyb to‘qson yil keyin chop etilgan Seasonal Quartet turkumi esa tashqi ko‘rinishda mutlaqo boshqa tarixiy sharoitda — 2016 yilgi Brexit referendumidan COVID-19 davrigacha bo‘lgan Britaniyada kechadi.

Sciarrinoning tadqiqot savoli ushbu tarixiy masofaga qaramay, ikki adabiy dunyo qaysi nuqtalarda o‘zaro gaplashishda davom etishidir. Tadqiqot Smith Huxleyning distopiyasini bevosita takrorlaydimi, degan savolni emas, Huxley shakllantirgan ayrim distopik savollar yigirma birinchi asrning yangi sharoitlarida qanday o‘zgartirilganini o‘rganadi.

Shu sababli qiyoslash faqat mavzu o‘xshashliklariga tayanmaydi. Tarixiy xotira, individuallik, san’at, til, vaqt, siyosiy bo‘linish, empatiya va insoniy munosabatlar kabi unsurlar ham mazmun, ham hikoya shakli nuqtayi nazaridan baholanadi.

Huxleyning Distopiyasi Ali Smithning Seasonal Quartet’i Uchun Nega Muhim?

Huxleyning Brave New World asari ijtimoiy nazorat faqat zo‘ravonlik va qo‘rquv bilan emas, balki rohat, chalg‘itish, shartlantirish, iste’mol va tarixiy xotirani zaiflashtirish orqali ham qurilishi mumkinligini ko‘rsatadigan distopiya modelini taqdim etadi; Sciarrinoga ko‘ra Ali Smith bu modelni bevosita ko‘chirmaydi, balki unga o‘xshash sustlashuv va xotira yo‘qolishi muammolarini Brexitdan keyingi Britaniyaning media, byurokratiya, qutblashuv va ekologik inqiroz sharoitlariga ko‘chirib, qayta shakllantiradi.

Huxleyda totalitar rohat: Inson bosim sezmasdan ham erkinligini yo‘qotishi mumkinmi?

Brave New Worldning ajralib turuvchi jihatlaridan biri nazorat tizimining faqat bosimga tayanmasligidir. Jahon Davlati fuqarolari uzluksiz rohat, ko‘ngilocharlik, iste’mol va soma orqali bezovta qiluvchi fikr va tuyg‘ulardan uzoq tutishga mo‘ljallangan.

Bu modelda ijtimoiy barqarorlikning qarama-qarshisi faqat ochiq isyon emas. Kuchli muhabbat, motam, fojea, tarixiy ong, uzoq muddatli oilaviy rishtalar va tanqidiy fikrlash ham tizim uchun beqarorlashtiruvchi omillardir. Shuning uchun boshqaruv odamlar nima o‘ylashi kerakligini majburan aytish bilangina cheklanmaydi; ular nimani istashi va qanday tuyg‘ularni his qilishi mumkinligiga ham ta’sir ko‘rsatadi.

Tadqiqotchining talqinida Huxleyning radikal savoli shunday: odamlar bosim ostida ekanini sezmasalar, hatto o‘zlarini baxtli deb bilsalar ham erkinliklarini yo‘qotishlari mumkinmi?

Ommaviy shartlantirish va individuallikning yemirilishi

Huxleyning Jahon Davlatida odamlarning biologik va ijtimoiy rollari hayotning boshidayoq belgilanishi individning o‘z shaxsiyatini shakllantirish qobiliyatini cheklaydigan tizimning eng ravshan misollaridan biridir. Ijtimoiy kastalar, ommaviy ishlab chiqarish mantiqi va psixologik shartlantirish o‘zaro bog‘lanadi.

Oila, uzoq muddatli romantik rishtalar va kuchli shaxsiy sadoqatlar beqarorlashtiruvchi deb qaraladi. Individ mustaqil axloqiy va hissiy qarorlar chiqaradigan subyektdan chiqib, tizim avvaldan belgilab qo‘ygan funksiyalar yig‘indisiga aylanadi.

Sciarrino bu tuzilmani Smith romanlariga birma-bir tatbiq etmaydi. Chunki Smith qahramonlari biologik jihatdan dasturlanmagan. Buning o‘rniga taqqoslash insonning o‘zini mustaqil subyekt sifatida shakllantirishini qiyinlashtiradigan tarqoq zamonaviy kuchlar orqali amalga oshiriladi: media tili, siyosiy shiorlar, byurokratik toifalar, ijtimoiy qutblashuv va uzluksiz inqiroz muhiti.

Tarixning bostirilishi nega markaziy ahamiyatga ega?

Huxleyning distopiyasida o‘tmish amaldagi tartib uchun xavflidir. Tarixiy bilim muqobil turmush shakllari mavjud bo‘lganini eslatishi mumkin; san’at va adabiyot esa inson tajribasining tizim yo‘q qilib tashlagan og‘riq, ehtiros, fojea va axloqiy noaniqlik o‘lchamlarini qayta ko‘rinadigan qilishi mumkin.

Shu sababli Shakespeare Brave New World ichida shunchaki adabiy muallif emas. U John the Savage dunyoni anglash uchun foydalanadigan boshqa bir insoniylik tilidir. Shakespeare fojealari Jahon Davlatining soddalashtirilgan hayot modeliga sig‘maydigan rashk, muhabbat, yo‘qotish, erkinlik, gunoh va axloqiy mas’uliyat kabi tajribalarni tashiydi.

Sciarrino uchun bu nuqta Ali Smithga o‘tishning asosiy eshiklaridan biridir. Smith ham tarix, adabiyot va san’atning unutilishiga qarshi chiqadi; biroq o‘tmishni faqat yo‘qotilgan oltin davr sifatida qaytarmaydi. O‘tmish bugungi siyosiy va axloqiy muammolarni qayta o‘ylash uchun faol ishlatiladi.

Huxleyning yopiq distopiyasi

Tadqiqotga ko‘ra Huxleyning distopiyasi tuzilish jihatidan katta darajada yopiqdir. John the Savage tizimga moslasha olmaydi; farqli bo‘lganlar chetlatiladi; Jahon Davlati asosiy tashkiliy tuzilishini saqlab qoladi. Qarshilikning tizimda barqaror o‘zgarish yarata olishiga kuchli imkoniyat qoldirilmagan.

Shu sababli tadqiqotchi Huxley modelini o‘ziga xos “utopiyasiz distopiya” sifatida baholaydi: matn bugunni tanqid qiladi va kelajak haqida kuchli ogohlantirish beradi, lekin o‘z dunyosi ichida amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan muqobil jamiyat loyihasiga yo‘l ochmaydi.

“Yumshatilgan Distopiya” Nimani Anglatadi?

Sciarrino Ali Smith uchun ishlatgan “yumshatilgan distopiya” klassik totalitar rejimlardagi ochiq bosim o‘rniga siyosiy qutblashuv, madaniy unutish, noto‘g‘ri axborot, byurokratik befarqlik, begonalashuv va ekologik xavfsizliksizlik kundalik hayotda distopik muhit hosil qiladigan adabiy tuzilmani anglatadi; bu tushuncha Smith romanlari rasmiy ravishda distopiya janriga mansub, degani emas, balki distopik dinamikalarni bugungi tanish reallik ichida ishlashini bildiradi.

To‘rt fasl, to‘rt inqiroz sohasi

Seasonal Quartet Autumn (2016), Winter (2017), Spring (2019) va Summer (2020) romanlaridan iborat. To‘rt asar umumiy qahramonlar tarmoqlari, tarixiy ishoralar va axloqiy mavzular orqali o‘zaro bog‘langan bo‘lsa-da, har biri zamonaviy Britaniyadagi boshqa bir uzilishni oldinga chiqaradi.

Autumn 2016 yilgi Brexit referendumidan darhol keyingi ijtimoiy ruhiyatni markazga qo‘yadi. Roman Britaniyasida odamlar xuddi bir siyosiy hodisa qarshisida mutlaqo boshqa realliklarda yashayotgandek ko‘rinadi. Jamoat muhokamasi dushmanlik, migrantlarga qarshilik va identitet ziddiyatlari bilan parchalanadi.

Bunga qarshi Elisabeth Demand bilan qari Daniel Gluck o‘rtasidagi do‘stlik turadi. Germaniyada tug‘ilgan Danielning hayoti Elisabethni faqat o‘z zamoniga emas, yigirmanchi asr Yevropa tarixiga, san’atga va unutilgan madaniy tajribalarga bog‘laydi. Bu munosabat milliy identitetni yopiq va chiqarib tashlovchi toifaga aylantiradigan diskurslarga qarshi madaniy o‘tkazuvchanlikni qo‘yadi.

Winter esa siyosiy bo‘linishni oilaviy munosabatlar va ekologik buzilish bilan birga yoritadi. Sophia Cleves bilan uning singlisi Iris o‘rtasidagi mafkuraviy masofa kengroq ijtimoiy qutblashuvning uy ichidagi aksiga aylanadi. G‘ayrioddiy ob-havo va fasliy tartibning buzilishiga ishoralar ijtimoiy tizim bilan ekologik tizim bir vaqtning o‘zida beqarorlashishi mumkinligi tuyg‘usini kuchaytiradi.

Spring migratsiya va chegara rejimlariga yanada bevosita yuzlanadi. Migrantlarni saqlash markazlari institutsional amaliyotlarning inson hayotini mavhum toifalarga qisqartira olish qobiliyatini ko‘rsatadi. Bu dunyoda Florencening mavjudligi byurokratiya normallashtirgan befarqlikni tabiiy yoki muqarrar deb qabul qilmaydigan boshqa bir axloqiy nigohni taklif etadi.

Summer COVID-19 davridagi jismoniy uzilish, raqamli aloqa va vaqt hissidagi uzilishni yoritarkan, inqirozni faqat pandemiya bilan cheklamaydi. Ikkinchi jahon urushi o‘tmishi, “enemy aliens” sifatida saqlangan odamlarning tarixiy tajribalari va zamonaviy iqlim tashvishi bir xil hikoya makonida uchrashadi.

Smith distopiyasi nega uzoq kelajakda emas?

Huxley distopik ogohlantirishini kelajakdagi uydirma Jahon Davlati orqali quradi. Smith esa distopik xususiyatlarni o‘quvchi taniydigan hozirgi zamon ichiga olib kiradi. Shu bois tadqiqot uchun eng muhim o‘zgarishlardan biri distopiya bilan real vaqt o‘rtasidagi masofaning qisqarishidir.

Smith romanlarida bosimchi markaziy hokimiyat o‘rniga bir-biridan uzilgan, ammo birgalikda ishlaydigan mexanizmlar mavjud: media to‘yinganligi, byurokratik qoidalar, milliy identitet bahslari, siyosiy shiorlar, ijtimoiy befarqlik va ekologik tashvish. Distopik muhit bitta hokimiyat markazidan emas, kundalik hayot ichiga tarqalgan tuzilmalardan vujudga keladi.

Brexit kontekstining vazifasi

Tadqiqot Brexitni faqat siyosiy hodisa sifatida qo‘llamaydi. Brexitdan keyingi davr milliy mansublik, begona, chegara, tarix va identitet kabi savollar keskinlashadigan madaniy uzilish maydoni sifatida ko‘riladi.

Smith romanlari referendum sabablarini tushuntiradigan ijtimoiy fan tadqiqotlari emas. Ularning adabiy darajada qiladigan ishi siyosiy uzilish odamlarning bir-biri bilan gaplashishiga, oilaviy munosabatlariga, begonalarni qabul qilishiga, o‘tmishni eslashiga va kundalik hayotning hissiy muhitiga qanday singishini o‘rganishdir.

Tarixni yo‘q qilish bilan tarixni qayta harakatga keltirish o‘rtasidagi farq

Huxleyning Jahon Davlati o‘tmishni ta’sirsizlantirib, bugungi tartibni yagona mumkin reallik sifatida ko‘rsatadi. Smith romanlarida esa o‘tmish doimo qaytib keladi. Bolalik xotiralari, urush tajribalari, san’atkorlar, adabiy matnlar va siyosiy harakatlar zamonaviy voqealar orasiga kirib keladi.

Daniel Gluck bu vazifaning eng ravshan misollaridan biridir. Daniel shunchaki qari qahramon emas, turli tarixiy davrlarni bugunga olib keladigan tirik madaniy xotira tugunidir. Elisabethning u bilan munosabati tufayli o‘tmish muzeydagi qotib qolgan bilim bo‘lishdan chiqib, hozirgi zamonni anglashga qo‘shiladi.

Autumn ichida ingliz Pop Art san’atkori Pauline Botyning qayta ko‘rinadigan qilinishi ham tadqiqotchi talqinida xuddi shu strategiyaning qismidir. Smith madaniy tarixda yetarlicha ko‘rinmagan ayol san’atkorni roman markaziga olib kelib, unutish betaraf jarayon emasligini eslatadi.

Shakespearedan Huxleyga, Huxleydan Smithga Intertekstuallik Qanday Ishlaydi?

Tadqiqotga ko‘ra The Tempest, Brave New World va Autumn o‘rtasida ko‘p qatlamli intertekstuallik zanjiri quriladi: Shakespeareda Mirandaning yangi dunyoga bo‘lgan hayratini ifodalovchi so‘zlari Huxleyda ironik distopiya sarlavhasiga aylanadi; Smith esa Shakespeare va Huxleyni zamonaviy Britaniyaning xotirasi, inqirozlari va yangilanish ehtimoli ichida qayta faollashtirib, oldingi matnni o‘lik iqtibos emas, yangi ma’no yaratuvchi tirik madaniy munosabat sifatida ishlatadi.

The Tempest aloqasi

Brave New World sarlavhasining o‘zi Shakespearening The Tempest pyesasidan keladi. Mirandaning yangi odamlar bilan uchrashganda ifodalagan optimistik hayrati Huxley romanida ironik ma’no oladi: tashqi tomondan taraqqiy etgan, osoyishta va texnologik jamiyatning badali inson erkinligi va chuqurligining yo‘qolishidir.

John the Savage uchun Shakespeare o‘tmishning bezagi emas. John muhabbat, rashk, og‘riq, erkinlik va axloqiy ziddiyatni Shakespeare tili orqali anglaydi. Jahon Davlatining soddalashtirilgan aloqa tartibi bilan bu zich til o‘rtasida nomuvofiqlik paydo bo‘ladi.

Smith esa Shakespeareni yo‘qotilgan madaniyatning bir yoqlama timsoli sifatida ishlatmaydi. Autumn ichida The Tempest va Brave New World qayta o‘qiladi; oldingi matnlar bugungi siyosiy va ijtimoiy muammolar bilan gaplasha boshlaydi.

Sciarrino bu tuzilmani Julia Kristevaning intertekstuallik yondashuvi bilan bog‘laydi. Matn o‘z-o‘zicha ajratilgan tuzilma emas; u avvalgi matnlarning izlarini qayta tartibga soladigan va turli tarixiy kontekstlarda yangi ma’nolar yaratadigan munosabatlar tarmog‘idir.

Vaqt siyosati

Uch asar o‘rtasidagi bog‘lanish faqat iqtibos darajasida emas. Vaqt qanday tashkil etilishi ham muhim.

Huxleyning Jahon Davlati tarixni uzadi va vaqtni barqaror hozirga qisadi. O‘tmishni eslash amaldagi tartib muqarrar emasligini ko‘rsatishi mumkinligi uchun xavflidir.

The Tempestda esa o‘tmishdagi adolatsizliklarni eslash va Prosperoning voqealarni boshqarishi vaqtni qayta tartibga solish va murosa ehtimolini mumkin qiladi.

Smith romanlarida vaqt yanada ko‘plik kasb etadi. Xotira, tarix, zamonaviy voqea va san’at asari bir xil hikoya makonida ustma-ust kelishi mumkin. Shunday qilib, hozir o‘tmishdan uzilgan bitta on emas, balki avvalgi avlodlar va unutilgan tajribalar izlari bilan uzluksiz qayta shakllanadigan vaqt sifatida ko‘rsatiladi.

Til shakli nega siyosiy?

Huxleyning Jahon Davlati shiorlar, takrorlar va shartlantirilgan iboralarni ishlab chiqaradi. Til xilma-xilligi kamaygan sari muqobil fikrlash shakllari ham torayadi.

Smithning hikoya texnikasi buning aksi ravishda parcha-parcha, ko‘p ovozli va ochiq uchlidir. Hikoyachi nuqtayi nazarlari almashadi; she’riy parchalar, hazil, falsafiy fikr, so‘z o‘yinlari va syurreal uzilishlar bir matnda uchrashi mumkin. Romanlar bitta qat’iy talqin nuqtasiga majburlanmaydi.

Sciarrino bu shakliy ochiqlik faqat estetik tanlov emasligini ta’kidlaydi. Turli ovozlarning bir hikoya ichida bostirilmasdan mavjud bo‘la olishi mafkuraviy bir xillikka qarshi adabiy qarshilik shaklidir.

San’atning ikki dunyodagi qarama-qarshi mavqei

Huxleyda kuchli san’at xavflidir; chunki u odamni bezovta qiladi, savol berishga majbur etadi va tizim yo‘q qilmoqchi bo‘lgan chuqur tuyg‘ularni qayta hosil qiladi. Shu sababli yuksak san’at va tarixiy madaniyat jamoat hayotidan chetlatilgan.

Smithda esa san’at aksincha qayta bog‘lanish qobiliyatiga ega. Tasviriy san’at, she’riyat, roman, tarixiy hikoya va unutilgan san’atkorlarni qayta topish odamlarning faqat siyosiy shiorlar taklif qiladigan tor identitetlardan tashqariga chiqishiga yordam beradi.

San’at va Madaniy Xotira Ali Smithda Nega Qarshilik Shaklidir?

Smithning Seasonal Quartetida san’at va madaniy xotira bosimchi tizimni bevosita ag‘darmasa ham, unutilgan hayotlarni qayta ko‘rinadigan qiladi, o‘tmish va bugun o‘rtasidagi aloqani saqlaydi, odamlarga turli tajribalarni tasavvur qilish imkonini beradi va siyosiy diskurs odamlarni yakka toifalarga qisqartirishiga qarshi ko‘plikdagi ma’no maydonini ochadi; shu sababli tadqiqot san’atni qochish emas, axloqiy e’tibor va tanqidiy fikrlash amaliyoti sifatida talqin qiladi.

Pauline Boty va unutilgan madaniy tarix

Autumn ichida Pauline Botyning san’ati madaniy xotirani kim eslashi haqidagi savolni ko‘rinadigan qiladi. Botyning hikoyaga qayta kiritilishi o‘tmishni nostaljik ravishda ideallashtirishdan farq qiladi.

Bu yerdagi maqsad eski davrga qaytish emas, balki bugungi madaniy idrokni o‘zgartira oladigan unutilgan o‘tmishni qayta faollashtirishdir.

Retrotopiyadan farqi

Tadqiqot shu nuqtada Zygmunt Baumanning retrotopia tushunchasidan foydalanadi. Retrotopia noaniq kelajak o‘rniga ideallashtirilgan o‘tmishda xavfsizlik izlash tendensiyasini anglatadi.

Smith ko‘plab o‘tmish san’atkorlari, tarixiy voqealar va adabiy matnlardan foydalangani uchun bir qarashda nostaljik o‘tmish izlashga yaqin ko‘rinishi mumkin. Ammo Sciarrino buning aksini ta’kidlaydi. Smith o‘tmishni “qaytish kerak bo‘lgan yo‘qolgan tartib” sifatida emas, bugunni tanqidiy ravishda qayta o‘ylash uchun ishlatadi.

Shunday qilib, xotira qotib qolgan emas; munozarali, qayta talqin qilinadigan va sermahsul tuzilmadir.

Empatiya nega siyosiy kuch sifatida ko‘riladi?

Huxley tizimida insoniy munosabatlarning chuqurlashishi xavf tug‘diradi. Kuchli sadoqat va davomli hissiy rishtalar tizim istagan almashtiriladigan, iste’molga yo‘naltirilgan individ modeliga mos kelmaydi.

Smith romanlarida esa insonning boshqa inson bilan ehtiyotkor munosabati katta siyosiy akt sifatida taqdim etilishi shart emas. Qari do‘st yonida o‘tirish, begona odamning og‘rig‘ini sezish, tinglash yoki unutilgan inson hikoyasini qayta eslash kichik amallardir.

Tadqiqotchi aynan shu kichiklik muhimligini ta’kidlaydi. Smithning qarshilik tushunchasi qahramonona inqilobdan ko‘ra, tizim rag‘batlantiradigan befarqlikni rad etish qobiliyatiga tayanadi.

Florence va kundalik radikallik

Springda Florence migratsiya va saqlash byurokratiyasi odamlarni hujjat va toifalarga aylantiradigan muhit ichida boshqa bir axloqiy sezgirlikni namoyon etadi.

Florencening kuchi institutsional tizimni jismonan yoki siyosiy ravishda buzishidan kelib chiqmaydi. Uning insoniylikdan chiqaruvchi xatti-harakatlarni normal deb qabul qilmasligi va atrofidagi odamlarning axloqiy karaxtligini buzishi muhim.

Shu sababli Smithning “radikal” indiviidi tizimni bir o‘zi ag‘daradigan qahramon emas, boshqalarning zaifligini ko‘rishda davom etadigan shaxsdir.

Tanqidiy distopiya va utopik ufq

Muhokama bo‘limida tadqiqot Tom Moylanning critical dystopia, ya’ni tanqidiy distopiya tushunchasidan foydalanadi. Tanqidiy distopiya bosimchi yoki parchalangan jamiyatni ko‘rsatarkan, barcha muqobillarni yopib qo‘ymaydigan; amaldagi dunyo ichida qarshilik ko‘rsatish va boshqacha kelajakni tasavvur qilish imkoniyatlarini saqlab qoladigan distopik hikoya shaklini bildiradi.

Smith romanlari bevosita shu janr ostida tasniflanmasa-da, tadqiqotchi ular ushbu modelga yaqin vazifa bajarishini ta’kidlaydi. Inqiroz tashxislanadi, ammo axloqiy va tasavvuriy jihatdan barcha chiqish yo‘llari yopilmaydi.

Huxley va Smith O‘rtasidagi Eng Asosiy Farq Nima?

Tadqiqot talqinida eng asosiy farq shundaki, Huxleyning distopiyasi yopiq va o‘zini qayta ishlab chiqaradigan tizim sifatida qarshilikni katta darajada samarasiz qilsa, Smith parchalangan zamonaviy dunyoda san’at, xotira, g‘amxo‘rlik, empatiya va munosabatlar orqali kichik, ammo davomli o‘zgarish imkoniyatlarini ochiq qoldiradi; Huxleyning asosiy harakati ogohlantirish bo‘lsa, Smithniki ogohlantirish ichida axloqiy imkoniyatni saqlashdir.

Birida tizim, boshqasida munosabat

Brave New Worldda tizim nihoyatda yaxlitdir. Ta’lim, biologiya, iste’mol, rohat va til bitta barqarorlik mantiqiga ko‘ra tartibga solingan. Individ tizimdan tashqariga chiqa oladigan ijtimoiy maydon juda kichik.

Smithning zamonaviy Britaniyasida esa yagona mukammal nazorat mexanizmi yo‘q. Muammolar tarqoq va ko‘pincha o‘zaro bog‘langan: siyosiy qutblashuv, media, byurokratiya, ekologik tashvish va tarixiy unutish.

Bu Smithning qarshilik shaklini ham o‘zgartiradi. Muammo bitta markazdan kelmagani uchun qarshilik ham yagona qahramonona markazdan kelmaydi. U munosabatlar, san’at, hikoyalar va xotira ichida tarqalgan.

Fasllarning strukturaviy roli

To‘rt romanning fasllar atrofida tashkil etilishi shunchaki sarlavha tanlovi emas. Fasliy aylanish tadqiqot talqinida Huxleyning qotib qolgan vaqti bilan Smithning o‘zgarish imkoniyatini saqlovchi vaqti o‘rtasidagi farqning shakliy ifodasidir.

Huxleyning Jahon Davlatida barqarorlik o‘zgarishni nazorat qilishni anglatadi. O‘tmish o‘chirilgan, kelajak esa katta darajada hozirning cheksiz takroriga aylantirilgan.

Smithning to‘rt fasli vaqt takrorlanishini, lekin aynan bir xil qolmasligini ko‘rsatadi. Kuz, qish, bahor va yoz qaytadi; ammo har bir aylanish hayot, yo‘qotish, yangilanish va o‘zgarishni o‘z ichiga oladi.

Shu sababli fasliy tuzilma faqat tabiat metaforasi emas, tarix va jamiyat uchun ham vaqt modeliga aylanadi.

Umid oddiy optimizm emas

Tadqiqot Smith romanlaridagi umidni mavjud inqirozlarni inkor qiladigan optimizm sifatida baholamaydi. Brexitdan keyingi qutblashuv, migratsiya rejimlarining qattiqligi, ekologik tashvish yoki pandemiyadan kelib chiqqan uzilishlar yo‘qolib ketmaydi.

Umid yechimning kafolati emas. U odamlarning e’tibor berish, eslash, san’at yaratish va bir-biridan voz kechmaslikda davom etishidir.

Shu sababli Smithning utopik unsuri tugallangan mukammal jamiyatni loyihalashda emas, amaldagi distopik sharoitlar ichida o‘zgarish ehtimoli butunlay yopilib qolishini rad etishdadir.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot eksperiment, so‘rov, dala tadqiqoti, hisoblashga asoslangan matn tahlili yoki miqdoriy ma’lumot tahlilidan foydalanmaydi. Asosiy usul qiyosiy adabiy tahlil va yaqin o‘qishdir.

Asosiy qiyos o‘qining bir tomonida Aldous Huxleyning Brave New World romani, ikkinchi tomonida Ali Smithning Autumn, Winter, Spring va Summer romanlari turadi.

Tahlil ushbu matnlarni distopiya va utopiya nazariyasi, intertekstuallik, madaniy xotira, retrotopia va tanqidiy distopiya kabi nazariy doiralar bilan bog‘laydi.

Birinchi natija: Smith Huxley muammolarini saqlagan holda boshqaruv modelini o‘zgartiradi

Har ikki yozuvchi individuallikning yo‘qolishi, tarixiy xotiraning o‘chirilishi va odamlarning tizimlarga moslashuvi bilan qiziqadi. Biroq Huxleyning markaziy Jahon Davlati o‘rniga Smith romanlarida nazorat va parchalanish ko‘plab kundalik institut va diskurslar o‘rtasiga tarqalgan.

Shu sababli Huxley–Smith munosabati taqlid munosabati emas. Smith yigirmanchi asr boshidagi distopiya savollarini yigirma birinchi asrning media, migratsiya, iqlim va siyosiy qutblashuv muhitida qayta shakllantiradi.

Ikkinchi natija: Tarixiy xotira ikki yozuvchi o‘rtasidagi asosiy farq maydonlaridan biridir

Huxley jamiyatida tarix tartibning dushmani va imkon qadar yo‘q qilinadi. Smith romanlarida esa o‘tmish unutilgan taqdirda ham yana paydo bo‘lishda davom etadi.

Eslash amaldagi siyosiy til taklif qiladigan oddiy identitet toifalariga qarshi qarshilik yaratadi. Odamlar va jamiyatlarning bugungi holati yagona mumkin holat emasligini ko‘rsatadi.

Uchinchi natija: Hikoya shakli ham siyosiy vazifa bajaradi

Smithning parchalangan, ko‘p ovozli, intertekstual va vaqt jihatdan chiziqli bo‘lmagan hikoyasi tadqiqotda faqat shakliy yangilik sifatida baholanmaydi.

Bir nechta ovoz bir matnda mavjud bo‘la olishi bitta mafkuraviy hikoyaning barcha haqiqatni izohlash da’vosiga qarshidir. Shu tariqa romanning shakli o‘zi gapiradigan axloqiy ko‘plikni o‘z tuzilmasida ham amalga oshiradi.

To‘rtinchi natija: San’at qochish emas, dunyo bilan qayta munosabat o‘rnatish vositasidir

Smith romanlarida san’at real dunyodan uzoqlashtiradigan xavfsiz boshpana sifatida ko‘rilmaydi. Aksincha, u tarixiy unutishni buzishi, chetlatilgan odamlarni qayta ko‘rinadigan qilishi va insonga boshqaning hayotini tasavvur qilish imkonini berishi mumkin.

Bu yondashuv Huxleydagi san’atga qarshi tizimning teskarisidir. Jahon Davlati kuchli san’at muammo tug‘dirishini bilgani uchun uni nazorat qiladi; Smith esa aynan shu bezovta qiluvchi va bog‘lovchi xususiyati sabab san’atga axloqiy ahamiyat beradi.

Beshinchi natija: Qarshilik ko‘lami o‘zgargan

Huxleyda tizim va individ o‘rtasidagi ziddiyat dramatik, lekin katta darajada natijasiz. Smithda esa tadqiqotchi “ordinary radical” yondashuvi bilan bog‘laydigan kichikroq amallar ahamiyat kasb etadi.

Tinglash, eslash, boshqaning og‘rig‘iga e’tibor berish, unutilgan san’atni qayta kashf etish yoki avlodlar o‘rtasida do‘stlik qurish tizimni bir harakatda o‘zgartirmaydi. Biroq u befarqlikni normal deb qabul qilmaydigan hayot tarzini yaratadi.

Oltinchi natija: Fasliy vaqt utopik ehtimolni ochiq saqlaydi

Huxleyning distopiyasi qotib qolishga intiladi. Smithning to‘rt romanli tuzilishi esa hayot va tarix o‘zgarishi mumkinligini doimo eslatib turadigan fasliy aylanishga qurilgan.

Bu harakat chiziqli taraqqiyot kafolati emas. Qishdan keyin bahor kelishi siyosiy muammolar avtomatik hal bo‘ladi degani emas. Fasl metaforasining vazifasi hech bir tarixiy vaziyat mutlaq qotib qolmaganini anglatishdir.

Yettinchi natija: Smith dunyosi tanqidiy distopiyaga yaqinlashadi

Muhokama bo‘limida Tom Moylanning tanqidiy distopiya yondashuvi tadqiqotning umumiy tezisini nazariy jihatdan chuqurlashtiradi. Klassik yopiq distopiyadan farqli ravishda tanqidiy distopiya bosim va inqiroz ichida ham muqobil fikrlashning barcha imkoniyatlarini yo‘q qilmaydi.

Smith romanlari klassik ma’noda distopiya sifatida tasniflanmasa-da, bu xususiyatlarni o‘zida saqlaydi: jamiyatdagi qorong‘i tendensiyalar ko‘rinadi, biroq hikoyaning o‘z shaklida san’at, xotira va birdamlikning utopik ufqi saqlanadi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan talqin

Tadqiqot Seasonal Quartetni Huxleyning distopik merosi bilan kuchli tematik va intertekstual muloqotda o‘qish mumkinligini qo‘llab-quvvatlaydi. Smith tarixiy unutish, individuallikning yemirilishi va ijtimoiy sustkashlik muammolarini zamonaviy sharoitda qayta ishlarkan, Huxleyning yopiq pessimizmini g‘amxo‘rlik, san’at va munosabatlilik orqali o‘zgartiradi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan talqin

Tadqiqot zamonaviy Britaniya haqiqatda Brave New Worlddagi Jahon Davlatiga teng ekanini isbotlamaydi. Brexit, raqamli media yoki iqlim inqirozining aniq psixologik yoxud ijtimoiy oqibatlarini statistik jihatdan o‘lchamaydi. “Yumshatilgan distopiya” empirik davlat tasnifi emas, Ali Smithning adabiy dunyosini talqin qilish uchun ishlatiladigan nazariy tushunchadir.

Metodologik kuchli jihat

Tadqiqotning kuchli jihatlaridan biri ikki yozuvchi o‘rtasidagi munosabatni faqat umumiy distopiya mavzulari orqali emas; Shakespeare, vaqt, hikoya shakli, san’at, madaniy xotira va axloqiy subyekt kabi bir necha qatlamda tekshirishidir.

Yana bir kuchli jihat Smithning umid va g‘amxo‘rlik urg‘usini oddiy optimizm sifatida emas, distopik tanqid ichida mavjud bo‘lib qoladigan utopik ochiqlik sifatida baholashidir.

Metodologik chegaralar

Tadqiqot natijalari talqiniydir. O‘rganilgan adabiy matnlardan jamiyatning butunligi haqida bevosita sababiy yoki miqdoriy xulosa chiqarib bo‘lmaydi.

Bundan tashqari, Huxley bilan Smith o‘rtasidagi tarixiy, ijtimoiy va janriy masofa juda katta. Qiyosning mazmunli bo‘lishi ikki davrni tenglashtirish o‘rniga muayyan konseptual va shakliy aloqalar bilan cheklanib qolishiga bog‘liq.

“Yumshatilgan distopiya” tushunchasi ham ehtiyotkorlik bilan ishlatilishi kerak. Tushuncha haddan tashqari kengaytirilsa, har qanday siyosiy inqiroz romanini distopiya deb atash xavfi tug‘iladi. Shu bois tadqiqotning o‘z yondashuvida tushunchaning qiymati Smithning muayyan hikoya tuzilmalarini Huxleyning distopik merosi bilan bog‘lagan darajada namoyon bo‘ladi.

Manbada yangi ma’lumotlar to‘plami, namuna, statistik test yoki takrorlanadigan tajriba protsedurasi bo‘lmagani uchun klassik ma’nodagi reproducibility parametrlari hisobot qilinmaydi. Tadqiqotning kuzatiluvchanligi ishlatilgan birlamchi adabiy matnlar, nazariy manbalar va yaqin o‘qish dalillari orqali ta’minlanadi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Dystopia or Utopia? Tracing Huxley’s Influence on Ali Smith’s Seasonal Quartet

Muallif: Chiara Sciarrino.

Muassasa: Department of Humanities, University of Palermo, 90128 Palermo, Italy.

Jurnal: Humanities.

Nashriyot/platforma: MDPI.

Bibliografik yozuv: Humanities, 2026, 15(5), Article 70.

DOI: 10.3390/h15050070.

Nashr jarayoni: 29 Mart 2026da qabul qilingan, 2 May 2026da qayta ko‘rib chiqilgan, 18 May 2026da qabul qilingan va 21 May 2026da nashr etilgan.

Manba turi: Taqrizdan o‘tgan, nashr qilingan gumanitar fanlar tadqiqot maqolasi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY) ochiq kirish litsenziyasi.

Asosiy birlamchi matnlar: Aldous Huxleyning Brave New World romani hamda Ali Smithning Autumn, Winter, Spring va Summer romanlari.

Asosiy usul: Qiyosiy adabiyot tahlili, yaqin o‘qish, distopiya/utopiya nazariyasi, intertekstuallik, madaniy xotira, retrotopia va tanqidiy distopiya doiralari.

Moliyalashtirish: Maqolada University of Palermo manbali U-GOV PJ_UTILE_2022_VQR_Misura_C_D19 Dipartimento di Scienze Umanistiche fondi ko‘rsatilgan.

Ma’lumotlar mavjudligi: Yangi ma’lumot yaratilmagan yoki tahlil qilinmagan; ma’lumot almashish ushbu tadqiqot uchun tatbiq etilmaydi.

Sun’iy intellekt/til vositasi haqida bayonot: Muallif qayta ko‘rib chiqish vaqtida qisman proofreading va til tahriri maqsadida DeepL Translate ishlatilganini; natija muallif tomonidan ko‘rib chiqilib tahrirlanganini va nashr mazmuni uchun javobgarlik muallifda ekanini bildirgan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Muallif manfaatlar to‘qnashuvini bildirmagan.

Muallif hissalari: Manba maqolada alohida Author Contributions yoki CRediT taqsimoti berilmagan. Tadqiqot bir muallifli bo‘lgani uchun manbada bo‘lmagan vazifalar taqsimoti Verianla tomonidan yaratilmagan.

Asosiy metodologik chegara: Tadqiqot adabiy va nazariy talqin ishlab chiqadi; ijtimoiy fanlar nuqtayi nazaridan namuna asosidagi, eksperimental yoki sababiy dalil taqdim etmaydi. “Yumshatilgan distopiya”, “tanqidiy distopiya” va boshqa tushunchalar adabiy tahlil toifalari sifatida baholanishi kerak.

Mualliflik huquqi va qayta foydalanish izohi: Manba maqola CC BY litsenziyasiga ega. Shunga qaramay, ushbu Verianla mazmuni manba maqolaning xulosa, muhokama yoki natija bo‘limlarining mexanik tarjimasi emas. Ilmiy-adabiy tezislar saqlangan; o‘qitish tuzilmasi mustaqil qayta yaratilgan; Huxley, Smith va Shakespearening mualliflik huquqi bilan himoyalangan adabiy matnlaridan uzun to‘g‘ridan-to‘g‘ri parchalar qayta ishlab chiqarilmagan.