Uyarlanabilir yeniden kullanım (adaptive reuse), özgün işlevi geçerliliğini kaybetmiş bir yapının temel mekânsal yapısını koruyarak yeni bir kullanım için uyarlanmasını sağlayan mimari dönüşüm yaklaşımıdır. Bu çalışma, mimari yeniden kullanım düşüncesinin antikçağdaki pragmatik uygulamalardan 19. yüzyıl koruma tartışmalarına, 20. yüzyıldaki uyarlanabilir yeniden kullanım teorisine ve 21. yüzyılın döngüsel ekonomi odaklı yaklaşımlarına kadar nasıl değiştiğini incelemektedir. Araştırma daha sonra Avrupa ve Slovakya'daki altı gerçekleştirilmiş projeyi üç karşılaştırmalı çift hâlinde analiz ederek kalıcı ve yapısal olarak yoğun dönüşümler ile geçici, minimal veya tamamen geri döndürülebilir müdahaleleri karşılaştırmaktadır.

Karşılaştırmanın üç temel ölçütü yapısal geri döndürülebilirlik, yeni işlevin süresi ve kullanılmayan yapının kolektif bellekte yeniden etkinleştirilmesidir. LocHal ve Mlynica kalıcı ve kapsamlı yapısal müdahale örnekleri olarak; Invalidovna Open ve Jelšava'daki Coburg Manor House geçici kullanım yoluyla koruma örnekleri olarak; Berlin'deki Hangar 4 ile Bratislava'daki Marína ise geçici kültürel müdahalenin mekânsal katalizör olarak kullanıldığı örnekler olarak ele alınmıştır.

Karşılaştırma sonucunda kalıcı dönüşümlerin düşük yapısal geri döndürülebilirliğe sahip olmasına rağmen boş veya işlevini kaybetmiş alanları güçlü biçimde yeniden etkinleştirdiği; dört geçici vakanın ise %100 yapısal geri döndürülebilirlik korunurken aynı nitel değerlendirmede kolektif belleği etkinleştirebildiği gösterilmiştir. Çalışmanın temel yorumu, başarılı mimari yeniden kullanımın mutlaka ağır, kalıcı ve geri döndürülemez bir inşaat müdahalesine bağlı olmadığıdır.

Bununla birlikte çalışma nicel bir sosyal etki araştırması, ekonomik fizibilite analizi veya yaşam döngüsü karbon hesabı değildir. “Kolektif belleğin etkinleştirilmesi” vaka temelli nitel bir mimari değerlendirmedir; mevcut yapının korunmasına atfedilen gömülü enerji ve karbon avantajları da proje bazında sayısallaştırılmamıştır. Bu nedenle sonuçlar, geçici dönüşümlerin her durumda kalıcı dönüşümden daha sürdürülebilir veya daha başarılı olduğu biçiminde genellenmemelidir.

Mimari yeniden kullanım neden yeni bir fikir değildir?

Mevcut yapıların yeni amaçlarla kullanılması mimarlık tarihinde uzun bir geçmişe sahiptir. Ancak aynı fiziksel davranışın arkasındaki gerekçe dönemden döneme önemli ölçüde değişmiştir. Antikçağ ve Rönesans'ta yeniden kullanım çoğunlukla malzeme ve ekonomik kaynakların sınırlılığıyla bağlantılı pragmatik bir uygulamaydı. Bir yapı kullanılabiliyorsa onu tümüyle ortadan kaldırmak yerine yeniden işlevlendirmek pratik bir çözümdü.

Kaynak çalışma, Rönesans'ta Michelangelo'nun antik Roma hamamlarının kalıntılarını Santa Maria degli Angeli e dei Martiri Bazilikası'na dâhil etmesini bu pragmatik sürekliliğin karakteristik örneklerinden biri olarak ele almaktadır. Fransız Devrimi sırasında el konulan dinî yapıların konut veya üretim işlevlerine dönüştürülmesi de ekonomik ve işlevsel yeniden kullanımın başka bir tarihsel biçimidir.

19. yüzyılda koruma tartışması nasıl değişti?

19. yüzyılda tarihî yapı artık yalnız kullanılabilecek eski bir fiziksel kaynak olarak değil, korunması gereken kültürel bir değer olarak görülmeye başlamıştır. Bunun sonucunda mevcut yapıya müdahalenin nasıl olması gerektiği konusunda farklı teorik yaklaşımlar ortaya çıkmıştır.

Eugène Viollet-le-Duc aktif restorasyonu savunan kanadı temsil eder. Bu yaklaşımda tarihî yapının işlevsel olarak yaşatılması ve gerektiğinde yeni kullanımın gereksinimlerine uyarlanması mümkündür. Buna karşı John Ruskin ve William Morris'in temsil ettiği yaklaşım, tarihî yapının yaşını, patinasını ve mevcut maddi durumunu temel değer olarak görür; tarihî dokunun yeniden biçimlendirilmesine karşı daha korumacı bir konum alır.

Alois Riegl'in yaklaşımı ise yaş değeri gibi farklı kültürel miras değerlerini tanımlayarak daha nüanslı bir çerçeve oluşturmuştur. Kaynak çalışma, Riegl'in gerekli minimum müdahaleyi desteklerken boş yapıların yeniden kullanılmasına da açık olduğunu belirtmektedir.

20. yüzyılda yeniden kullanımın bağımsız disipline dönüşmesi

1931 tarihli Atina Şartı ile 1964 tarihli Venedik Şartı, tarihî yapıların toplumsal açıdan uygun işlevlerle kullanılmasının korumaya katkıda bulunabileceğini kurumsal düzeyde tanımlayan önemli aşamalardır.

1970'ler ve 1980'lerde ise uyarlanabilir yeniden kullanım yalnız koruma uygulamasının bir alt aracı olmaktan çıkarak bağımsız bir mimari tasarım alanı hâline gelmeye başlamıştır.

Rodolfo Machado'nun 1976'da geliştirdiği palimpsest yaklaşımı bu dönüşüm açısından önemlidir. Palimpsest kavramında mevcut yapı tamamen silinmesi gereken eski bir katman değildir. Mimari eser, eski ve yeni müdahalelerin üst üste yazıldığı katmanlı bir metin gibi değerlendirilir. Yeni tasarım, geçmişi ortadan kaldırmadan mevcut maddi ve mekânsal yapının üzerine yeni anlamlar ekler.

21. yüzyılda çevresel gerekçe neden güçlendi?

21. yüzyılda yeniden kullanımın gerekçesi yalnız tarihî mirasın korunmasından daha geniş bir çerçeveye taşınmıştır. İklim krizi, yapı sektörünün malzeme ve enerji tüketimi, mevcut bina stoğunun korunması ve döngüsel ekonomi ilkeleri, uyarlanabilir yeniden kullanımı sürdürülebilir mimarlığın merkezi konularından biri hâline getirmiştir.

Kaynak çalışma Avrupa Green Deal ve New European Bauhaus politikalarını bu değişimin önemli kurumsal bağlamları olarak ele almaktadır. Bu çerçevede mimari sürdürülebilirlik yalnız enerji performansı değil; mevcut kaynakların korunması, estetik kalite, döngüsellik ve sosyal kapsayıcılık arasındaki ilişki üzerinden düşünülmektedir.

Gömülü enerji ve gömülü karbon neden önemlidir?

Bir binanın mevcut malzemeleri yalnız fiziksel madde içermez. Hammadde çıkarımı, üretim, taşımacılık ve ilk yapım sürecinde daha önce enerji kullanılmış ve emisyonlar oluşmuştur. Mevcut yapıyı korumak, bu maddi yatırımın tamamen kaybedilmesini önleyebilir ve yıkım ile yeni inşaatta ortaya çıkacak yeni malzeme gereksinimini azaltabilir.

Ancak kaynak çalışma altı vaka için ayrıntılı yaşam döngüsü değerlendirmesi yapmamaktadır. Bu nedenle söz konusu çevresel avantaj nicel karbon tasarrufu hesabı olarak değil, mevcut yapının korunmasına ilişkin tasarım ve döngüsel ekonomi gerekçesi olarak değerlendirilmelidir.

Uyarlanabilir Yeniden Kullanım Nedir?

Uyarlanabilir yeniden kullanım, özgün kullanımını kaybetmiş bir binanın temel mekânsal ve fiziksel yapısını bütünüyle ortadan kaldırmak yerine koruyarak onu yeni bir işleve uyarlayan mimari dönüşüm sürecidir; bu çalışmada “conversion” ve “adaptive reuse” terimleri aynı genel süreci ifade etmek için kullanılmaktadır.

Kalıcı ve geçici dönüşüm arasındaki zaman farkı

Çalışma dönüşümleri önce yeni işlevin beklenen süresine göre iki gruba ayırmaktadır.

Geçicilik yalnız takvimde kesin bir son tarih anlamına gelmez. Örneğin bir kültür programı birkaç sezon için planlanabilir; başka bir yapıda geçici kullanım kapsamlı restorasyon başlayana kadar sürebilir.

Yapısal müdahalenin üç derecesi

Yapısal Geri Döndürülebilirlik Ne Anlama Geliyor?

Yapısal geri döndürülebilirlik, yeni kullanım için eklenen mimari öğelerin kaldırılması durumunda özgün tarihî yapının kalıcı fiziksel hasar görmeden önceki mekânsal durumuna ne ölçüde dönebildiğini ifade eder; %100 geri döndürülebilir örneklerde yeni öğeler bağımsızdır ve mevcut taşıyıcı dokuya kalıcı müdahale yapılmaz.

Birinci karşılaştırma: LocHal ve Mlynica

İlk karşılaştırmalı çift, uyarlanabilir yeniden kullanımın klasik ve kalıcı biçimini temsil etmektedir.

LocHal, Tilburg'da 1932 tarihli eski demiryolu lokomotif salonunun 2019 yılında kütüphane ve kültürel-toplumsal merkeze dönüştürülmesidir. Proje mevcut büyük salonun karakteristik çelik taşıyıcı sistemini ve geniş mekânsal niteliğini korurken yeni çelik-ahşap platformlar, merdivenler ve cephe açıklıkları eklemiştir. Mekân içinde kullanılan altı büyük hareketli tekstil duvarı, kalıcı bir yeniden kullanım içinde dahi programın değişmesine olanak veren esneklik sağlamaktadır.

Buna rağmen dönüşüm tamamen geri döndürülebilir değildir. Yeni açıklıklar ve sabit eklerin ortadan kaldırılması, tarihî yapının yeniden fiziksel müdahale görmesini gerektirir. Çalışmanın Tablo 1 sınıflandırmasında LocHal'ın yapısal geri döndürülebilirliği “Low”dur.

Mlynica, Bratislava'da 1960'lı yıllarda hafif yapı malzemesi üretiminde kullanılan eski endüstriyel kompleksin 2017 yılında iş alanları, etkinlik mekânları ve loft konutları içeren karma işlevli bir yapıya dönüştürülmesidir.

Mlynica'da özgün beton silolarda büyük yeni açıklıklar açılmış, yeni döşemeler ve cephe elemanları eklenmiştir. Bu müdahaleler eski endüstriyel yapıyı yeni programa güçlü biçimde bağlamakta; fakat fiziksel olarak geri döndürülmelerini zorlaştırmaktadır. Kaynak değerlendirmesinde Mlynica için yapısal geri döndürülebilirlik “0% to Low” olarak sınıflandırılmıştır.

Her iki yapı da daha önce işlevsizleşmiş endüstriyel alanları kamusal veya karma kullanımla yeniden kent yaşamına katmıştır. Dolayısıyla ağır müdahale düşük geri döndürülebilirlik yaratırken kolektif belleğin etkinleşmesini engellememiştir.

İkinci karşılaştırma: Invalidovna Open ve Jelšava

İkinci çiftin temel problemi farklıdır. Burada nihai dönüşüm henüz tamamlanmadan tarihî yapının uzun yıllar kapalı ve atıl kalmasının nasıl önlenebileceği incelenmektedir.

Invalidovna, Prag'daki 18. yüzyıl Barok askerî kompleksidir. Yapı, 2002 sellerinden sonra uzun süre kullanılmamış ve bozulmaya bırakılmıştır. 2019'dan itibaren Invalidovna Open girişimi kapsamında tiyatro, dans, ortak çalışma ve kültürel etkinlikler için yeniden kullanılmaya başlanmıştır.

Bu kullanım için tarihî yapıya kalıcı mimari ekler yerleştirilmemiştir. Yeni program; bağımsız aydınlatma, modüler sahneler, ikinci el mobilyalar ve yüzeye monte edilen teknik altyapı aracılığıyla oluşturulmuştur.

Kaynak Invalidovna'nın yapısal geri döndürülebilirliğini %100 olarak değerlendirmektedir. Eklenen donanım kaldırıldığında tarihî yapıda kalıcı mekânsal müdahale kalmamaktadır.

Jelšava'daki Coburg Manor House ise ağır fiziksel bozulma içindeki Rönesans-Barok bir konaktır. Buradaki yaklaşım, tarihî mekân içine bağımsız ahşap ve cam konaklama modüllerinin yerleştirilmesidir.

Yerel sıva onarımları güvenlik amacıyla yapılırken yeni modüller tarihî duvarlardan bağımsız tutulmuştur. Modüller söküldüğünde tarihî hacmin fiziksel bütünlüğünün korunması hedeflenmektedir.

Bu nedenle çalışma Jelšava projesini de %100 yapısal geri döndürülebilir olarak sınıflandırmaktadır.

Geçici Kullanım Bir Tarihî Yapıyı Nasıl Koruyabilir?

Geçici kullanım, kapsamlı restorasyon başlamadan önce boş yapıya kültürel, toplumsal veya sınırlı turistik bir işlev kazandırarak yapının tamamen terk edilmesini önleyebilir; bu çalışmadaki Invalidovna ve Jelšava örneklerinde yeni program bağımsız ve sökülebilir elemanlarla oluşturulduğu için tarihî doku korunurken yapı yeniden kamusal görünürlük kazanmıştır.

Kullanmak mı, kapalı tutmak mı?

Kaynak çalışmanın önemli tartışmalarından biri, koruma ile kullanımın zorunlu olarak birbirine karşıt olmadığıdır. Uzun süre kapalı tutulan yapı fiziksel olarak müdahaleden korunmuş görünse bile terk edilme, finansman yetersizliği ve kamusal görünmezlik nedeniyle bozulmaya devam edebilir.

Invalidovna ve Jelšava örneklerinde geçici işlev, yapının kapsamlı restorasyon öncesindeki bekleme süresini aktif bir döneme dönüştürmektedir. Yapı yeniden ziyaret edilir, kullanılır ve kamusal tartışmanın parçası olur.

Çalışma bunun nihai restorasyonun yerine geçmesi gerektiğini savunmamaktadır. Geçici kullanım, nihai müdahaleye kadar yapının sosyal ve programatik olarak aktif tutulmasına yönelik bir ara stratejidir.

Üçüncü karşılaştırma: Hangar 4 ve Marína

Üçüncü çift, geçici kullanımın korumadan öte güçlü bir kültürel ve mekânsal dönüşüm oluşturabileceğini incelemektedir.

Hangar 4, Berlin Tempelhof Havalimanı'ndaki büyük ölçekli tarihî hangarın 2023 yılında Komische Oper Berlin tarafından geçici tiyatro mekânına dönüştürülmesidir.

Opera binasının yenilenmesi sırasında Hangar 4 beş tiyatro sezonu için geçici kullanım alanı hâline getirilmiştir. Yaklaşık 2000 seyircili auditorium, akustik paneller ve soyunma alanları gibi büyük elemanlar özgün hangarın içine bağımsız modüller olarak yerleştirilmiştir.

Yeni tiyatro mimarisi fiziksel olarak büyük ölçeklidir; fakat tarihî kabuğun kalıcı parçası değildir. Program tamamlandığında sistem sökülebilir. Bu nedenle çalışma Hangar 4'ü %100 geri döndürülebilir geçici dönüşüm olarak değerlendirmektedir.

Marína ise ölçeğin diğer ucundadır. Bratislava'daki eski bir radyo stüdyosunda oluşturulan tiyatro yapımı yalnız bağımsız mobilya, aksesuarlar ve sahne aydınlatmasıyla mevcut iç mekânı geçici olarak dönüştürmektedir.

Hangar 4 binlerce metrekarelik dev bir altyapı içinde büyük geçici mimari kurarken Marína küçük bir odada neredeyse yalnız scenography üzerinden mekânsal anlam üretmektedir. Çalışmanın bu iki örneği birlikte kullanmasının nedeni, geçici uyarlanabilir yeniden kullanımın fiziksel ölçekten bağımsız bir tasarım ilkesi olabileceğini göstermektir.

“Mekânı değiştirmek” mutlaka yapıyı değiştirmek midir?

Bu iki örneğin ortaya koyduğu temel tasarım sorusu budur. Bir yapının algılanışı ve kullanımı; taşıyıcı sisteme yeni beton veya çelik eklenmeden de değişebilir.

Aydınlatma, sahne elemanları, mobilyalar, akustik yüzeyler, hareketli platformlar ve kültürel program, mevcut hacmin nasıl deneyimlendiğini değiştirebilir. Mimari dönüşüm böylece yalnız madde eklemek değil, mevcut mekânı yeni bir işlev ve yeni bir deneyim üzerinden yeniden okumak anlamına gelir.

Kalıcı ve geçici dönüşüm birbirinin rakibi mi?

Çalışmanın bulguları iki yaklaşımı mutlak karşıtlık içinde okumayı gerektirmemektedir. Kalıcı dönüşüm, uzun dönemli işlev için güçlü altyapı ve kapsamlı program oluşturabilir. Geçici dönüşüm ise geri döndürülebilirlik, düşük fiziksel müdahale ve hızlı aktivasyon sağlama potansiyeline sahiptir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Araştırma tasarımı

Çalışma iki bağlı analiz aşamasından oluşmaktadır.

İlk aşama, mimari yeniden kullanım düşüncesinin antikçağdan 21. yüzyıla uzanan tarihsel gelişiminin eleştirel literatür incelemesidir. Akademik literatür, mimari manifestolar ve uluslararası koruma belgeleri birlikte değerlendirilmiştir.

İkinci aşama ise altı çağdaş Avrupa örneğinin nitel karşılaştırmalı vaka analizidir.

Tarihsel gelişim çizgisi

Vaka seçimi

Vaka örnekleri son on yılda Avrupa bağlamında gerçekleştirilmiş projelerden seçilmiştir. Ölçek, coğrafya ve yerel koşullar bakımından farklı örnekler tercih edilmiş; bütün projelerin kültürel veya sanatsal bir yeni kullanım taşıması karşılaştırma için ortak özellik olarak kullanılmıştır.

Karşılaştırma ölçütleri

Yapısal geri döndürülebilirlik, müdahalenin özgün tarihî dokuya zarar vermeden tamamen kaldırılıp kaldırılamayacağını değerlendirir.

İşlevin süresi, yeni kullanımın kalıcı mı yoksa geçici mi olduğunu ayırır.

Kolektif belleğin etkinleştirilmesi, atıl veya unutulmuş yapının toplumsal ve kültürel kullanımla yeniden kamusal farkındalığa taşınıp taşınmadığına ilişkin nitel değerlendirmedir.

Altı projenin temel karşılaştırması

Tablo 1'in bilimsel olarak doğru yorumu

Tablo, seçilmiş vaka örnekleri içinde yapısal müdahalenin yüksek olmasının kolektif belleğin etkinleştirilmesi için zorunlu olmadığını göstermektedir. Kalıcı örneklerde düşük geri döndürülebilirlikle birlikte toplumsal aktivasyon görülürken geçici örneklerde de %100 geri döndürülebilirlikle aynı nitel sonuç raporlanmıştır.

Ancak bu tablo bir istatistiksel etki büyüklüğü tablosu değildir. “Evet” kategorisi ziyaretçi sayısı, anket puanı, ekonomik etki veya kontrollü toplumsal deney sonucunda hesaplanmamıştır.

LocHal ve Mlynica'daki fiziksel müdahale farkları

LocHal özgün çelik strüktürün büyük bölümünü ve ana salonun hacimsel karakterini korurken içine yeni platformlar ve dolaşım elemanları eklemiştir. Mlynica'da beton silolara yeni açıklıkların kesilmesi ve sabit döşeme ekleri daha geri döndürülemez fiziksel dönüşümler oluşturmuştur.

Kaynak bu iki projeyi, mevcut endüstriyel mirasın yıkılmadan uzun dönemli yeni kentsel programa uyarlanmasının örnekleri olarak görmektedir. İki proje de eski brownfield alanlarını yeniden kamusal veya karma kullanıma açmıştır.

Invalidovna ve Jelšava'da reversibility

Invalidovna'daki yeni kullanım mobilya, aydınlatma ve modüler sahne sistemleriyle sağlandığı için tarihî taşıyıcı sistem değişmemiştir.

Jelšava'da ise geçici konaklama modülleri yıpranmış tarihî kabuğun içine bağımsız olarak yerleştirilmiştir. Güvenlik için gereken lokal onarımlar dışında yeni işlev mevcut duvarlara kalıcı biçimde bağlanmamıştır.

Kaynak her iki projeyi %100 yapısal geri döndürülebilir olarak sınıflandırmaktadır.

Hangar 4 ve Marína'da ölçeğin etkisi

Hangar 4 ile Marína arasındaki fiziksel ölçek farkı çok büyüktür. Hangar 4'te 2000 seyircili auditorium ve akustik altyapı gibi büyük bağımsız yapılar kullanılırken Marína'da birkaç mobilya, sahne öğesi ve aydınlatma bir tarihî iç mekânı yeniden tanımlamaktadır.

Buna rağmen her iki müdahale de kalıcı strüktürel değişiklik yapmaması nedeniyle aynı %100 geri döndürülebilir kategorisine girmektedir.

Bu sonuç, yapısal geri döndürülebilirliğin yeni ekin fiziksel büyüklüğüyle aynı şey olmadığını gösterir. Büyük bir bağımsız modül de, küçük bir sahne müdahalesi de mevcut yapıya kalıcı fiziksel bağ oluşturmuyorsa geri döndürülebilir olabilir.

Çalışmanın temel bulgusu

Kaynak araştırmanın merkezi bulgusu, mimari dönüşümün başarısının yalnız yeni malzeme ve kalıcı strüktür miktarıyla açıklanamayacağıdır. Yeni işlev ve kültürel program da mekânın algısını, kullanımını ve toplumsal görünürlüğünü güçlü biçimde değiştirebilir.

Bu nedenle çalışma 21. yüzyıldaki yeniden kullanım pratiğinde “kütleden işleve” doğru önemli bir genişleme olduğunu savunmaktadır. Mimari müdahalenin minimum fiziksel düzeye kadar azaltılması, mimari etkinin de minimum olacağı anlamına gelmez.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

Seçilen vakalar, kalıcı ağır dönüşümlerin yanı sıra minimal veya sıfır yapısal müdahaleli geçici kullanımın da uygulanabilir bir uyarlanabilir yeniden kullanım stratejisi olabileceğini göstermektedir.

İncelenen dört geçici vaka %100 geri döndürülebilir olarak sınıflandırılmış ve altı vakanın tamamında kolektif belleğin etkinleştiği değerlendirilmiştir.

Geçici kullanım; kapsamlı restorasyonu bekleyen yapıların yeniden kamusal kullanıma açılması, mekânsal potansiyellerinin sınanması ve kullanılmayan tarihî yapıların toplumsal görünürlüğünün sürdürülmesi için mimari araç olarak kullanılabilir.

Avrupa Green Deal, New European Bauhaus ve döngüsel ekonomi tartışmaları mevcut yapı stokunun korunmasını 21. yüzyıl mimarlığında daha geniş bir sürdürülebilirlik bağlamına yerleştirmektedir.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

Çalışma geçici dönüşümlerin bütün projelerde kalıcı dönüşümden ekonomik olarak daha ucuz olduğunu nicel olarak kanıtlamamaktadır.

Altı proje için karbon ayak izi veya yaşam döngüsü değerlendirmesi yapılmamıştır; bu nedenle spesifik CO₂ tasarrufu yüzdesi verilemez.

Kolektif bellek aktivasyonu nicel toplumsal araştırma veya kontrollü deneyle ölçülmemiştir.

Altı vaka bütün Avrupa mimarlığını temsil eden olasılıksal bir örneklem değildir; projeler temsilî karşılaştırmalı vaka olarak seçilmiştir.

Çalışma %100 reversibility yaklaşımının bütün koruma yapılarında mevzuat, yangın güvenliği, erişilebilirlik, taşıyıcı güvenlik veya işletme açısından otomatik uygulanabilir olduğunu göstermemektedir.

Geçici kullanım kapsamlı konservasyon ve restorasyonun yerine geçen evrensel bir çözüm değildir. Kaynak onu belirli koşullarda nihai müdahaleyi bekleyen yapıların korunması ve etkinleştirilmesi için stratejik bir araç olarak tartışmaktadır.

Metodolojik sınırlılıklar

Araştırmanın örneklemi altı vaka ile sınırlıdır ve bütün vakaların kültürel veya sanatsal kullanıma dönüşmesi karşılaştırmayı kolaylaştırsa da sonuçların ticari, endüstriyel, konut veya sağlık gibi başka programlara doğrudan genellenmesini sınırlar.

Karşılaştırmalı değişkenler büyük ölçüde kategorik ve niteliktedir. Çalışma ekonomik maliyet, karbon emisyonu, ziyaretçi davranışı veya toplumsal etkiyi ortak nicel ölçekte hesaplamamaktadır.

Mevzuat ayrıca önemli bir uygulama sınırıdır. Kaynak özellikle geçici ve düşük müdahaleli kullanımların yaygınlaşmasının, Avrupa ve yerel düzenlemelerin ne kadar esnek biçimde bu yeni kullanım türlerini destekleyebileceğine bağlı olduğuna dikkat çekmektedir.

Mimarlık açısından daha geniş anlamı

Çalışma, koruma ile kullanım arasında yalnız iki seçenek bulunduğu düşüncesini sorgulamaktadır. Bir bina ya tamamen restore edilmek ya da restorasyon bütçesi oluşana kadar kapalı kalmak zorunda değildir.

Geçici program, bağımsız modül, mobilya, sahne altyapısı veya aydınlatma aracılığıyla yapı fiziksel olarak minimum düzeyde değiştirilirken toplumsal olarak maksimum düzeyde görünür hâle getirilebilir.

Bu yaklaşım özellikle kapsamlı restorasyonu uzun yıllar ertelenen tarihî ve endüstriyel yapılarda, nihai tasarım kararından önce alanın gerçek kullanım potansiyelini gözlemleme imkânı sağlayabilir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün çalışma: Contemporary Forms of Adaptive Reuse in Architecture: From Historic Monuments to Ephemeral Interventions

Yazarlar: Karolína Bujdáková; Alexander Schleicher.

Sorumlu yazar: Karolína Bujdáková.

Kurum: Institute of Architecture of Public Buildings, Faculty of Architecture and Design, Slovak University of Technology in Bratislava, Bratislava, Slovakia.

Dergi: Architecture.

Yayınevi: MDPI.

Bibliyografik kayıt: Architecture 2026, 6(3), 152.

DOI: 10.3390/architecture6030152

Kaynak türü: Hakemli araştırma makalesi; tarihsel-kavramsal inceleme ve nitel karşılaştırmalı mimari vaka analizi.

Akademik editör: Vincenzo Sapienza.

Alınma: 10 Temmuz 2026.

Revizyon: 21 Ağustos 2026.

Kabul: 27 Ağustos 2026.

Yayın: 1 Eylül 2026.

Lisans: Creative Commons Attribution (CC BY).

Ana yöntem: Tarihsel literatür, manifestolar ve uluslararası miras belgelerinin eleştirel incelenmesi; altı çağdaş Avrupa/Slovak vaka çalışmasının üç karşılaştırmalı çift hâlinde nitel analizi.

Karşılaştırma değişkenleri: Yapısal geri döndürülebilirlik, yeni işlevin süresi ve kolektif belleğin etkinleştirilmesi.

Finansman: Çalışmanın dış finansman almadığı belirtilmiştir. Article Processing Charge, Slovak University of Technology in Bratislava bünyesindeki Faculty of Architecture and Design tarafından karşılanmıştır.

Etik kurul: Uygulanabilir değil.

Bilgilendirilmiş onam: Şekillerde tanınabilir kişilerin yayımlanması için bilgilendirilmiş onam alındığı belirtilmiştir.

Veri erişilebilirliği: Çalışmada oluşturulan veya analiz edilen verilerin yayımlanan makale içinde bulunduğu belirtilmiştir.

Çıkar çatışması: Yazarlar çıkar çatışması bulunmadığını beyan etmiştir.

Yazar katkıları: Karolína Bujdáková ve Alexander Schleicher kavramsallaştırma, yöntem, doğrulama, kaynak ve veri kürasyonu çalışmalarında birlikte görev almıştır. Karolína Bujdáková yazılım, biçimsel analiz, araştırma, ilk taslak, görselleştirme ve proje yönetimini; Alexander Schleicher gözden geçirme/düzenleme, gözetim ve finansman teminini yürütmüştür.

Temel yöntemsel sınır: Çalışma altı temsilî vaka üzerinden yürütülen nitel karşılaştırmalı araştırmadır. Nicel karbon hesabı, maliyet analizi, sosyal etki ölçümü veya istatistiksel nüfus genellemesi yapılmamıştır. “Kolektif belleğin etkinleştirilmesi” çalışma içindeki nitel mimari değerlendirmedir. Geçici ve %100 geri döndürülebilir müdahalelerin farklı bina tipleri ve düzenleyici ortamlardaki uygulanabilirliği ayrıca proje bazında doğrulanmalıdır.