Aktiv fasilələr (Active Breaks, ABs) uzunmüddətli hərəkətsizliyi bölmək və gündəlik fiziki aktivliyi artırmaq məqsədilə istifadə olunan qısa hərəkət dövrləridir. Bu tək-kor, sinif səviyyəsində randomizə edilmiş nəzarətli tədqiqat aktiv fasilələrin yalnız fiziki dozasını deyil, onların necə öyrədildiyini də mərkəzə alaraq Tədris Üslubları Spektri (Spectrum of Teaching Styles, STS) ilə strukturlaşdırılmış tənəffüs fəaliyyətlərinin 9–10 yaşlı uşaqların Fiziki Savadlılıq (Physical Literacy, PL) sahələrinə təsirini qiymətləndirdi. Altı sinifdən 139 uşaq eksperimental qrupa (n=66) və ya ənənəvi tənəffüs nəzarət qrupuna (n=73) ayrıldı. Eksperimental qrup səkkiz həftə ərzində həftədə üç gün, gündə təxminən 10 dəqiqəlik iki sessiya olmaqla ümumilikdə 48 aktiv fasilədə iştirak etdi.

Fiziki Savadlılıq fiziki səriştə və fiziki aktivliklə yanaşı koqnitiv və affektiv komponentləri də əhatə edən çoxölçülü bir konstruksiyadır. Tədqiqatda fiziki performans; yerindən uzunluğa tullanma, 4×10 m shuttle run, 6 Dəqiqəlik Yerimə Testi, 1 kg-lıq tibbi top atışı və TGMD-2 Gross Motor Quotient ilə; gündəlik fiziki aktivlik PAQ-C ilə; fiziki özünüqavrama PSP ilə; fiziki aktivlikdən alınan zövq PACES ilə; selektiv diqqət isə dəyişdirilmiş Bell Test ilə qiymətləndirildi.

Ümumi Time × Group MANOVA qarşılıqlı təsiri əhəmiyyətli idi (p<0,001; ηp²=0,483). Eksperimental qrup; aşağı ətrafların partlayıcı performansı, çeviklik, Gross Motor Quotient, fiziki aktivlik səviyyəsi, müsbət zövq, fiziki özünüqavrama və selektiv diqqət ölçülərində nəzarət qrupu ilə müqayisədə daha müsbət dəyişiklik göstərdi. Ən böyük təkdəyişənli təsir selektiv diqqətin sürətli hissəsində müşahidə olundu (ηp²=0,244). Buna qarşılıq, 6 Dəqiqəlik Yerimə Testi, tibbi top atışı və PACES-in mənfi alt şkalasında əhəmiyyətli Time × Group qarşılıqlı təsiri aşkar edilmədi.

Nəticələrin mühüm bir məhdudiyyəti var: eksperimental qrup STS ilə strukturlaşdırılmış aktiv fasilələr etdiyi halda nəzarət qrupu ənənəvi tənəffüsə davam etdi. Tədris üslubu manipulyasiyasını ehtiva etməyən üçüncü aktiv fasilə qrupu olmadığından, müşahidə olunan nailiyyətlərin nə qədərinin fiziki aktivliyin özünə, nə qədərinin isə STS pedaqogikasına məxsus olduğunu bu tədqiqatla ayırd etmək mümkün deyil. Tədqiqat həmçinin yalnız altı sinfi, bir regional konteksti və səkkiz həftəlik qısa izləmə müddətini əhatə edir.

Tədqiqat problemi

Məktəb uşaqlarının gün ərzində uzun müddət oturması yalnız ümumi fiziki aktivliyə deyil, motor bacarıqların inkişafına və bəzi koqnitiv-affektiv proseslərə də təsir göstərə bilər. Buna görə məktəb fiziki aktivliyi gündəlik həyata yerləşdirmək üçün mühüm tətbiq mühitidir. Aktiv fasilələr uzun və ayrıca idman dərsləri əlavə etmək əvəzinə məktəb günü ərzində qısa vaxt intervallarında hərəkət imkanı yaratmağı hədəfləyir.

Əvvəlki tədqiqatlar aktiv fasilələrin fiziki aktivlik, diqqət və sinifdaxili davranış kimi nəticələrə fayda verə biləcəyini düşündürsə də, fiziki hazırlıq və motor inkişaf nəticələri daha heterogendir. Bundan əlavə, ədəbiyyatın mühüm hissəsi “neçə dəqiqə, hansı intensivlikdə və həftədə neçə dəfə?” suallarına yönəldiyi halda, hərəkət tapşırığının hansı pedaqoji metodla öyrədildiyi daha az araşdırılmışdır.

Bu tədqiqat həmin boşluğu Fiziki Savadlılıq modeli və Tədris Üslubları Spektri vasitəsilə nəzərdən keçirdi. Əsas fikir budur ki, aktiv fasilə yalnız məşq dozası deyil, eyni zamanda motor, koqnitiv və affektiv öyrənməni istiqamətləndirə bilən qısa pedaqoji mühitdir.

Fiziki Savadlılıq Nədir?

Fiziki Savadlılıq, fərdin fiziki cəhətdən aktiv həyatı davam etdirməsini dəstəkləyən fiziki səriştə və fiziki aktivlik davranışlarının; motivasiya, özünəinam və zövq kimi affektiv xüsusiyyətlərin; bilik, anlama, strateji düşünmə və qərarvermə kimi koqnitiv proseslərin qarşılıqlı əlaqəli şəkildə nəzərdən keçirildiyi bütöv bir konstruksiyadır.

Tədqiqatda Fiziki Savadlılığın üç sahəsi

Aktiv Fasilələr Bu Tədqiqatda Necə Tətbiq Edildi?

Eksperimental qrupdakı uşaqlar səkkiz həftə ərzində həftədə üç gün, məktəb gününün iki ayrı tənəffüsündə təxminən 10 dəqiqəlik aktiv fasilələrdə iştirak etdilər; beləliklə həftədə altı və ümumilikdə 48 sessiya həyata keçirildi. Hər sessiya reproduktiv və produktiv tədris üslublarından ikisini birləşdirir və ritm, kinestetik fərqləndirmə, motor-postural nümunələr, motor kombinasiya, tarazlıq və ya fənlərarası tapşırıqlardan birinə fokuslanırdı.

Tədris Üslubları Spektri niyə vacib idi?

Tədris Üslubları Spektri hərəkət tapşırıqlarını yalnız müəllimin birbaşa verdiyi əmrlərlə icra etmək əvəzinə, qərarvermə məsuliyyətini müxtəlif dərəcələrdə müəllimlə şagird arasında bölüşdürən pedaqoji çərçivədir. Tədqiqatda reproduktiv üslublar arasında əmr və məşq; produktiv üslublar arasında istiqamətləndirilmiş kəşf, konvergent istehsal və divergent istehsal kimi yanaşmalardan istifadə edildi.

Reproduktiv üslublarda uşaq əvvəlcədən müəyyən edilmiş hərəkət həllini tətbiq edir. Produktiv üslublarda isə uşaq hərəkət problemini həll etmək, seçimləri qiymətləndirmək və ya fərqli motor cavablar yaratmaq üçün daha çox koqnitiv iştirak göstərməlidir. Tədqiqatçılar bu iki yanaşmanı eyni aktiv fasilə daxilində birləşdirərək fiziki hərəkət ilə motor-koqnitiv iştirakı birlikdə stimullaşdırmağı hədəflədilər.

Altı tematik aktiv fasilə sahəsi

Hər aktiv fasilə təxminən 10 dəqiqə davam etdi: 1–2 dəqiqə aktivləşmə, 5–6 dəqiqə əsas tapşırıq və 1–2 dəqiqə deaktivləşmə. Hərəkət tapşırıqları fərdi və ya cütlük şəklində yerinə yetirildi. Uşaqların artıq təcrübə etdiyi əsas hərəkət bacarıqları başlanğıc nöqtəsi kimi istifadə edildi; koqnitiv yük və yenilik reaksiya işıqları, çoxsaylı tapşırıqlar və hərəkət variasiyaları kimi mühit məhdudiyyətləri vasitəsilə tədricən artırıldı.

Tətbiq sədaqəti necə yoxlanıldı?

Eksperimental fəaliyyətlər Qoruyucu və Adaptasiya Olunmuş İdman Elmləri sahəsində magistr dərəcəsinə malik xarici mütəxəssislər tərəfindən həyata keçirildi və nəzarət edildi. Mütəxəssislərə eksperiment başlamazdan əvvəl Tədris Üslubları Spektri və aktiv fasilə protokolunun tətbiqinə dair beş günə yayılan ümumilikdə 20 saatlıq nəzəri və praktiki təlim verildi.

Tətbiq sədaqəti müəllim qeyd dəftərləri və birbaşa müşahidələrlə izlənildi. Təlim keçmiş xarici müşahidəçilər aktiv fasilə sessiyalarının təsadüfi seçilmiş %30-unu standartlaşdırılmış yoxlama siyahısı ilə qiymətləndirdilər. Müşahidə olunan sessiyalarda ümumi tətbiq sədaqəti %85 olaraq bildirildi.

Tədqiqat sualları və hipotezlər

Birinci tədqiqat sualı səkkiz həftəlik aktiv fasilə müdaxiləsinin ənənəvi tənəffüslə müqayisədə fiziki hazırlığı, kobud motor bacarıqları və gündəlik fiziki aktivlik davranışlarını yaxşılaşdırıb-yaxşılaşdırmadığı idi. Tədqiqatçılar eksperimental qrupda əsas hərəkət bacarıqları və fiziki hazırlıq komponentlərində daha böyük artım gözləyirdilər.

İkinci sual produktiv tədris üslublarının tələb etdiyi koqnitiv yükün selektiv diqqəti yaxşılaşdırıb-yaxşılaşdırmadığı idi. Hipotez produktiv üslubların daha yüksək koqnitiv iştirak yaradaraq selektiv diqqət performansını artıracağı idi.

Üçüncü sual Tədris Üslubları Spektri boyunca üslubların sistematik dəyişdirilməsinin hərəkətlə əlaqəli psixoloji amillərə necə təsir etdiyi idi. Tədqiqatçılar inklüziv və müxtəlif tədris quruluşunun fiziki özünüqavramanı və fiziki aktivlikdən alınan zövqü artıracağını proqnozlaşdırdılar.

Aktiv Fasilələr Hansı Nəticələrdə Əhəmiyyətli Fərq Yaratdı?

Nəzarət qrupu ilə müqayisədə eksperimental qrupda yerindən uzunluğa tullanma, 4×10 m shuttle run, Gross Motor Quotient, fiziki aktivlik səviyyəsi, müsbət fiziki aktivlik zövqü, fiziki özünüqavrama və həm sürətli, həm də ümumi selektiv diqqət üçün əhəmiyyətli Time × Group qarşılıqlı təsirləri aşkar edildi; 6 Dəqiqəlik Yerimə Testi, tibbi top atışı və PACES-in mənfi alt şkalasında isə əhəmiyyətli qrup-zaman qarşılıqlı təsiri tapılmadı.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Səkkiz həftəlik strukturlaşdırılmış aktiv fasilə proqramı eksperimental qrupda bacarıqla əlaqəli bəzi fiziki hazırlıq göstəricilərində nəzarət qrupundan daha müsbət dəyişikliklə əlaqəli idi.
• Gross Motor Quotient eksperimental qrupda daha çox artdı.
• Selektiv diqqətin həm sürətli, həm də ümumi ölçmələrində aydın Time × Group təsirləri aşkar edildi.
• PAQ-C fiziki aktivlik balı eksperimental qrupda nəzarət qrupuna nisbətən daha müsbət dəyişdi.
• Müsbət zövq və fiziki özünüqavramada kiçik-orta böyüklükdə əhəmiyyətli qarşılıqlı təsirlər aşkar edildi.
• Cinsiyyətlə əlaqəli fərqli müdaxilə cavabına dair əhəmiyyətli statistik qarşılıqlı təsir müəyyən edilmədi.
• Qısa və tez-tez aktiv fasilələrin məktəb tənəffüsünə daxil edilməsinin tətbiq oluna bilən pedaqoji yanaşma ola biləcəyi dəstəklənir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Aktiv fasilələrin bu protokol çərçivəsində kardiorespirator hazırlığı əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırdığı göstərilmədi.
• Tibbi top atışındakı dəyişikliyin nəzarət qrupundan əhəmiyyətli dərəcədə fərqli olduğu göstərilmədi.
• PACES-in mənfi alt şkalasında müdaxiləyə məxsus əhəmiyyətli dəyişiklik göstərilmədi.
• Müşahidə olunan bütün nailiyyətlərin yalnız Tədris Üslubları Spektrindən qaynaqlandığı sübut edilmədi.
• Aktiv fasilələrin kurikulumdaxili bədən tərbiyəsinin və ya daha yüksək intensivlikli fiziki aktivliyin yerini tuta biləcəyi göstərilmədi.
• Uzunmüddətli fiziki aktivlik vərdişi, akademik nailiyyət və ya sağlamlıq nəticəsi göstərilmədi.
• Tədqiqat uşaqlarda morfoloji əzələ adaptasiyalarını birbaşa ölçmədi.
• Əlilliyi olan uşaqlarda eyni təsirin yarandığı göstərilmədi; sertifikatlaşdırılmış fiziki əlilliyi olan altı uşaq yekun seçməyə daxil edilmədi.
• Əhəmiyyətli cinsiyyət qarşılıqlı təsirinin aşkar edilməməsi oğlan və qız uşaqlarında təsirin riyazi cəhətdən ekvivalent olduğunun sübutu deyil.

Aktiv Fasilələr Bədən Tərbiyəsini Əvəz Edə Bilərmi?

Bu tədqiqat belə bir nəticəni dəstəkləmir; müəlliflər koordinasiya və motor-koqnitiv tapşırıqlara üstünlük verən təxminən 10 dəqiqəlik aktiv fasilələri kurikulumdaxili bədən tərbiyəsini və ya kifayət qədər yüksək intensivlikli fiziki aktivliyi əvəz edən tətbiq kimi deyil, Fiziki Savadlılığın bəzi ölçülərini dəstəkləyə bilən tamamlayıcı “tətbiq pəncərəsi” kimi şərh edirlər.

Kardiorespirator nəticə bu məhdudiyyəti xüsusilə göstərir. Eksperimental qrupda bir çox motor və koqnitiv nəticə yaxşılaşsa da, 6 Dəqiqəlik Yerimə Testində əhəmiyyətli Time × Group fərqi tapılmadı. Müəlliflərin şərhinə görə, protokolun qısa, fasiləli və əsasən koordinativ-neyromotor quruluşu davamlı və yüksək həcmli aerob stimul təmin etməmişdir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

İştirakçılar və randomizasiya

İştirakçılar İtaliyanın Lecce vilayətində bir ibtidai məktəbin altı sinfindən seçildi. Başlanğıcda 145 uşaq potensial olaraq uyğun hesab edildi. Fiziki aktivlikdə iştirak etməyə mane ola biləcək sertifikatlaşdırılmış fiziki pozuntuları olan altı uşaq xaric edildi və yekun seçmə 9–10 yaşlı 139 şagirddən ibarət oldu.

İlkin qiymətləndirmədən sonra üç sinif təsadüfi ədəd generatoru ilə eksperimental qrupa, üç sinif isə nəzarət qrupuna təyin edildi. Beləliklə, randomizasiya fərdi uşaq səviyyəsində deyil, sinif səviyyəsində həyata keçirildi. Eksperimental qrupda 66, nəzarət qrupunda 73 şagird var idi.

Tədqiqatın a priori güc analizi G*Power 3.1 ilə aparıldı. Mənbə minimum seçmə ölçüsünü N=23, təxminən 0,80 təsir ölçüsü, α=0,05 və 0,95 statistik güc əsasında bildirir. Mənbə həmin təsir ölçüsünün hansı konkret miqyasda müəyyən edildiyini bu cümlədə ayrıca təfərrüatlandırmadığı üçün Verianla bunu başqa təsir ölçüsünə çevirmir.

Tək-korluq nə demək idi?

Ön-test və son-test ölçmələrini həyata keçirən ekspert qiymətləndiricilər uşaqların hansı qrupda olduğunu bilmirdilər. Məlumat daxil etmə və əsas statistik əməliyyatları həyata keçirən tədqiqatçılar da ilkin təhlillər tamamlanana qədər qrup kodlarına kor saxlanıldı.

Müdaxilənin fiziki və görünən xarakterinə görə uşaqların və tətbiqçilərin korlaşdırılması mümkün deyildi. Buna görə “tək-kor” ifadəsi xüsusilə nəticə qiymətləndiricilərinin qrup təyinatına kor saxlanmasını ifadə edir.

Ölçmə vaxtı

Ön-test müdaxilədən bir həftə əvvəl, son-test isə səkkiz həftəlik proqram başa çatdıqdan bir həftə sonra həyata keçirildi. Daşıma təsirini və fiziki yorğunluğu azaltmaq üçün qiymətləndirmələr sistematik ardıcıllıqla aparıldı: əvvəlcə koqnitiv, sonra affektiv/davranış və sonda fiziki sahə qiymətləndirildi.

Fiziki testlərdə ardıcıllıq TGMD-2, 1 kg-lıq tibbi top atışı, yerindən uzunluğa tullanma, 4×10 m shuttle run və 6 Dəqiqəlik Yerimə Testi şəklində idi. Yerindən uzunluğa tullanma, tibbi top atışı və 4×10 m testlərində iki cəhdin ən yaxşı nəticəsi; 6 Dəqiqəlik Yerimə Testində isə yorğunluğu azaltmaq üçün bir cəhd istifadə edildi.

TGMD-2 və Gross Motor Quotient

Test of Gross Motor Development-2 altı lokomotor və altı obyektə nəzarət bacarığını əhatə edirdi. Lokomotor alt testdə qaçma, gallop, hoppanma, sıçrama, yerindən uzunluğa tullanma və yana sürüşmə; obyektə nəzarətdə isə sabit topa vurma, sabit driblinq, tutma, təpik vurma, baş üzərindən atma və altdan yuvarlama kimi tapşırıqlar qiymətləndirildi.

Hər performans meyarı düzgün yerinə yetirildikdə 1, yerinə yetirilmədikdə 0 olaraq ballandırıldı. İki cəhdin meyar balları bacarıq balına, bacarıq balları isə alt şkalanın xam balına çevrildi. Standart balların birləşdirilməsi ilə 46–160 aralığında Gross Motor Quotient (GMQ) yaradıldı. Bu tədqiqatda ümumi motor səriştə göstəricisi kimi GMQ istifadə edildi.

PAQ-C, PSP və PACES

PAQ-C-nin italyanca versiyası son yeddi gündə orta və yüksək intensivlikli fiziki aktivlik haqqında doqquz sualdan ibarət idi. PAQ-C birbaşa dəqiqə və ya MET ölçmür; 1-in çox aşağı, 5-in isə çox yüksək aktivliyi təmsil etdiyi indeks yaradır.

Physical Self-Perception (PSP) şkalası uşaqların sürət, qüvvə və koordinasiya kimi fiziki xüsusiyyətlər baxımından özlərini nə qədər səriştəli qavradıqlarını altı maddə ilə qiymətləndirdi.

Physical Activity Enjoyment Scale (PACES) fiziki aktivlik zamanı alınan zövqü ölçdü. İtalyanca versiya 16 maddədən ibarət idi: doqquz müsbət (PACES_P) və yeddi mənfi (PACES_N) ifadə ehtiva edirdi.

Selektiv diqqət necə ölçüldü?

Dəyişdirilmiş Bell Test sıx vizual stimullar arasında hədəf kimi müəyyən edilmiş stilizə edilmiş zənglərin tapılmasına əsaslanan kağız-qələm neyropsixoloji testidir. Uşaqlara hədəflərlə birlikdə qum saatı, göbələk və lövbər kimi yayındırıcıların olduğu dörd səhifə təqdim edildi.

Ümumi müddət iki dəqiqə idi. İlk 30 saniyə ərzində tapılan hədəflər “Quick” göstəricisini, iki dəqiqənin hamısında tapılan hədəflərin cəmi isə “Total” göstəricisini təşkil etdi.

Statistik təhlil

Məlumatlar əvvəlcə kənar qiymətlər və normal paylanma baxımından yoxlanıldı. Təsviri nəticələr qrup və cinsiyyətə görə orta ± standart sapma şəklində təqdim edildi.

Əsas təhlil 2 (Time) × 2 (Group) qarışıq dizaynlı MANOVA idi. Cinsiyyətin müdaxilə təsirini dəyişdirib-dəyişdirmədiyini qiymətləndirmək üçün əlavə olaraq 2 (Group) × 2 (Time) × 2 (Gender) MANOVA həyata keçirildi. Time subyekt-daxili; Group və Gender isə subyektlərarası amillər idi.

Kovariasiya matrisinin homogenliyi fərziyyəsinin mümkün pozuntularına daha dayanıqlı olduğu üçün əsas çoxdəyişənli statistika kimi Pillai's Trace istifadə edildi. Daha sonra hər asılı dəyişən üçün qarışıq təkrarlanan ölçmə ANOVA-ları aparıldı.

Təsir ölçüləri qismən eta-kvadrat (ηp²) ilə bildirildi: təxminən 0,01 kiçik, 0,06 orta və 0,14 böyük təsir kimi təsnif edildi. Qrup fərqləri üçün %95 etibar intervalları hesablandı. Çoxsaylı p qiymətlərinə Holm–Bonferroni ardıcıl düzəlişi tətbiq edildi. Statistik əhəmiyyətlilik həddi p<0,05 idi. Təhlillər IBM SPSS Statistics versiya 29 ilə aparıldı.

Ön-test və son-test nəticələri

Başlanğıcda nəzarət və eksperimental qruplar arasında araşdırılan nəticə dəyişənləri baxımından əhəmiyyətli fərq tapılmadı.

Çoxdəyişənli ümumi təsir

Pillai's Trace əsasında Time × Group çoxdəyişənli qarşılıqlı təsiri əhəmiyyətli idi: F=8,159, p<0,001 və ηp²=0,483. Mənbənin təsir ölçüsü təsnifatına görə bu dəyər böyük ümumi təsiri təmsil edir.

Təkdəyişənli təhlillərdə ən yüksək ηp² dəyəri Selektiv Diqqət — Quick nəticəsində 0,244 idi. Bunun ardınca 4×10 m shuttle run üçün 0,172, ümumi selektiv diqqət üçün 0,168 və yerindən uzunluğa tullanma üçün 0,129 gəldi. GMQ üçün ηp²=0,082 idi.

PAQ-C/PAL, müsbət PACES və PSP nəticələrində təsir ölçüləri müvafiq olaraq 0,049, 0,044 və 0,043 səviyyəsində idi. Bunlar statistik baxımdan əhəmiyyətli olsa da, bəzi fiziki və koqnitiv nəticələrdə müşahidə olunan təsirlərdən daha kiçik idi.

Kardiorespirator performans niyə fərqli idi?

6 Dəqiqəlik Yerimə Testində hər iki qrup ön-testdən son-testə artım göstərdi; lakin dəyişimin böyüklüyü qruplar arasında fərqli deyildi (p=0,946; ηp²=0,004). Buna görə tədqiqatın aktiv fasilə müdaxiləsi üçün spesifik kardiorespirator üstünlük göstərdiyi deyilə bilməz.

Müəlliflər təxminən 10 dəqiqəlik fasiləli, koordinasiya, ritm, motor kombinasiya və postural nəzarətə fokuslanan proqramın uzunmüddətli aerob yüklənmə təmin etmədiyini müzakirə edirlər. Bu mexanizm izahı fizioloji şərhdir; tədqiqatda birbaşa kardiovaskulyar adaptasiya və ya əzələ morfologiyası ölçülməmişdir.

Selektiv diqqət nəticəsi

Eksperimental qrupda Bell Test Quick balı 54,94 ± 12,25-dən 72,08 ± 14,08-ə yüksələrkən nəzarət qrupunda 53,86 ± 12,99-dan 61,58 ± 11,01-ə yüksəldi. Time × Group təsiri p<0,001 və ηp²=0,244 idi.

Ümumi diqqət balında eksperimental qrup 127,24 ± 9,07-dən 132,45 ± 6,42-yə, nəzarət qrupu isə 127,46 ± 7,50-dən 128,63 ± 6,63-ə dəyişdi. Qarşılıqlı təsir yenə əhəmiyyətli idi (p<0,001; ηp²=0,168).

Müəlliflər produktiv tədris üslublarının uşaqları motor həllər kəşf etməyə məcbur etməsinin koqnitiv yükü və icraedici prosesləri artıra biləcəyini irəli sürürlər. Lakin tədqiqat birbaşa sinir aktivliyini ölçmədiyi üçün “daha çox neural engagement” müşahidə edilmiş bioloji nəticə deyil, davranış nəticələrinə dair nəzəri izahdır.

Cinsiyyət müdaxilənin təsirini dəyişdirdimi?

Əsas Gender təsiri əhəmiyyətli idi (p<0,001; ηp²=0,299), yəni bəzi başlanğıc nəticələrində oğlan və qız uşaqları arasında fərqlər var idi. Bunun əksinə, Time × Gender qarşılıqlı təsiri p=0,573 və Time × Group × Gender qarşılıqlı təsiri p=0,128 ilə əhəmiyyətli deyildi.

Bu nəticə tədqiqat seçməsində müdaxiləyə cavabın cinsiyyətə görə fərqli olduğuna dair statistik sübut olmadığını göstərir. Bununla belə, tədqiqat ekvivalentlik sınağı olmadığı üçün bunu “oğlan və qız uşaqlarında təsirlər dəqiq eynidir” nəticəsinə çevirmək olmaz.

Mənbədaxili hesabat qeydi: PACES_N

Mənbənin müzakirə mətnində mənfi zövqün azalmasına dair müsbət ifadə olmasına baxmayaraq, əsas Time × Group cədvəlində PACES_N üçün p=0,721 və ηp²=0,001 bildirilib. Buna görə Verianla-nın elmi nüvəsində müdaxiləyə məxsus əhəmiyyətli PACES_N azalması iddia edilmir. Əhəmiyyətli affektiv nəticələr müsbət PACES balı və fiziki özünüqavrama üzərindən təqdim edilmişdir.

Mənbədaxili hesabat qeydi: Cədvəl 5

Mənbənin Cədvəl 5 sətrində Time × Group × Gender qarşılıqlı təsirinə aid F dəyəri mətn/PDF çıxarışında “155” kimi görünsə də, eyni sətirdə p=0,128 və ηp²=0,153 bildirilib. Bu kombinasiya aşkar tipoqrafik və ya çıxarış qeyri-müəyyənliyi yaratdığı üçün F dəyəri təxmin edilərək düzəldilməyib. Etibarlı elmi nəticə üçlü qarşılıqlı təsirin p=0,128 ilə statistik olaraq əhəmiyyətli olmamasıdır.

Sinif səviyyəsində randomizasiya

Randomizasiya fərdi səviyyədə deyil, sinif səviyyəsində aparıldığı üçün eyni sinifdəki şagirdlərin ölçmələri tam müstəqil olmaya bilər. Tədqiqatçılar əsas nəticələr üçün siniflərarası korrelyasiya əmsalını (ICC) başlanğıcda hesablayıb və ICC-nin 0,05-in altında olduğunu bildirərək klasterləşmə təsirinin kiçik olduğunu qiymətləndiriblər.

Bununla belə, müəlliflər daha çox sinfi əhatə edən böyük tədqiqatların sinif səviyyəsindəki klasterləşməni çoxsəviyyəli və ya qarışıq-təsirli modellərlə birbaşa nəzərə almalı olduğunu bildirirlər.

Ən mühüm dizayn məhdudiyyəti: aktiv nəzarət qrupu yox idi

Eksperimental qrup həm daha çox strukturlaşdırılmış hərəkət etdi, həm də Tədris Üslubları Spektri ilə pedaqoji olaraq təşkil edilmiş tapşırıqları yerinə yetirdi. Nəzarət qrupu isə ənənəvi, strukturlaşdırılmamış tənəffüsə davam etdi.

Beləliklə, eksperimental və nəzarət qrupları arasında eyni anda iki əsas şey dəyişdi: hərəkətin strukturlaşdırılması və pedaqoji tədris forması. Tədris üslublarından istifadə edilmədən standart aktiv fasilə edən üçüncü qrup olmadığı üçün STS-nin aktiv fasilənin ümumi təsirinə nə qədər əlavə töhfə verdiyi birbaşa ölçülə bilmədi.

Buna görə “nəticələri STS yaratdı” ifadəsindən daha düzgün şərh “STS ilə strukturlaşdırılmış aktiv fasilə paketi ənənəvi tənəffüsdən daha müsbət nəticələr yaratdı” şəklindədir. Müəlliflər gələcəkdə ənənəvi tənəffüs, standart aktiv fasilə və STS əsaslı aktiv fasilədən ibarət üçqollu randomizə edilmiş tədqiqatları tövsiyə edirlər.

Digər məhdudiyyətlər

• Seçmə yalnız 139 şagird və altı sinifdən ibarət idi.
• İştirakçılar yalnız bir regional məktəb kontekstindən gəlmişdilər.
• Müdaxilə yalnız səkkiz həftə davam etdi.
• Orta və uzunmüddətli izləmə yoxdur.
• Sosial-iqtisadi vəziyyət sistematik şəkildə nəzarət edilməyib.
• Qidalanma vərdişləri izlənilməyib.
• Müdaxilə dövründə məktəbdənkənar idman iştirakındakı dəyişikliklər izlənilməyib.
• PAQ-C fiziki aktivliyi obyektiv dəqiqə və ya MET kimi deyil, özünühəsabata əsaslanan indeks kimi ölçüb.
• Müdaxilələr xüsusi təlim keçmiş xarici mütəxəssislər tərəfindən tətbiq edilib; adi məktəb şəraitində müəllim tətbiqinin eyni nəticəni yaradıb-yaratmadığı birbaşa sınaqdan keçirilməyib.
• Sertifikatlaşdırılmış fiziki pozuntuları olan altı uşaq yekun seçməyə daxil edilmədiyi üçün nəticələri əlilliyi olan uşaqlara birbaşa ümumiləşdirmək bu eksperiment əsasında mümkün deyil.

Tədqiqatın pedaqoji töhfəsi

Tədqiqatın mühüm yanaşması tənəffüsü yalnız sərbəst vaxt və ya enerjini boşaltma dövrü kimi deyil, fiziki, koqnitiv və affektiv öyrənmənin qısa müddətlərlə dəstəklənə biləcəyi təhsil sahəsi kimi nəzərdən keçirməsidir.

İkinci töhfə motor tapşırıqların coğrafiya, tarix, italyan dili və ingilis dili kimi dərs məzmunları ilə birləşdirilməsidir. Bu struktur fiziki aktivliyi müstəqil məktəb fəaliyyətindən çıxarıb fənlərarası öyrənmə vasitəsi kimi dizayn etməyi hədəfləmişdir.

Üçüncü töhfə aktiv fasilələrin yalnız fizioloji “dozasını” deyil, pedaqoji “necə” sualını da ölçülə bilən tədqiqat dəyişəninə çevirmə cəhdidir. Bununla belə, üçüncü aktiv nəzarət qrupunun olmaması səbəbindən bu pedaqoji komponentin müstəqil böyüklüyü hələ müəyyən edilməyib.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Enhancing Physical Literacy Domains Through the Spectrum of Teaching Styles in Recess-Based Active Breaks: A Single-Blind Randomized Controlled Trial

Müəlliflər: Domenico Monacis; Giacomo Pascali; Dario Colella.

Məsul müəllif: Domenico Monacis.

Qurumlar:

• Department of Education and Sports Sciences, Pegaso University, Naples, Italy.
• Department of Biological and Environmental Sciences and Technologies, University of Salento, Lecce, Italy.
• Scientific Laboratory on Teaching Methods for Physical Education and Motor Assessment, University of Salento, Lecce, Italy.

Jurnal: Children.

Nəşriyyat: MDPI.

Nəşr məlumatı: 2026; Cild 13; Say 5; Məqalə 634.

DOI: 10.3390/children13050634

Rəsmi DOI keçidi: https://doi.org/10.3390/children13050634

Tarixlər: Təqdim 5 Mart 2026; düzəliş 23 Aprel 2026; qəbul 29 Aprel 2026; nəşr 1 May 2026.

Mənbə növü: Tək-kor, randomizə edilmiş nəzarətli məktəb müdaxiləsi tədqiqatı; randomizasiya sinif səviyyəsində həyata keçirilmişdir.

Seçmə: İtaliyanın Lecce vilayətindəki altı ibtidai məktəb sinfindən 9–10 yaşlı 139 şagird; eksperimental qrup n=66, nəzarət qrupu n=73.

Müdaxilə: Səkkiz həftə; həftədə üç gün; gündə təxminən 10 dəqiqəlik iki aktiv fasilə; ümumilikdə 48 sessiya. Müdaxilə Tədris Üslubları Spektri çərçivəsində reproduktiv və produktiv üslubları birləşdirmişdir.

Nəzarət: Ənənəvi, strukturlaşdırılmamış tənəffüs.

Korluq: Nəticə qiymətləndiriciləri qrup təyinatına kor saxlanıldı; müdaxilənin xarakterinə görə uşaqları və tətbiqçiləri korlaşdırmaq mümkün deyildi.

Əsas statistika: 2×2 mixed-design MANOVA; ikincili 2×2×2 Gender təhlili; Pillai's Trace; dəyişən üzrə mixed ANOVA; Holm–Bonferroni düzəlişi; ηp² təsir ölçüsü; p<0,05 əhəmiyyətlilik həddi.

Proqram təminatı: IBM SPSS Statistics 29; seçmə gücü üçün G*Power 3.1.

Etika: Tədqiqat Helsinki Bəyannaməsinə uyğun aparılmış və Pegaso University Ethics Committee tərəfindən PROT/E 002466 nömrəsi ilə 29 Mart 2024 tarixində təsdiqlənmişdir.

Məlumatlandırılmış razılıq: İştirakçı uşaqların valideynlərindən və ya qanuni qəyyumlarından məlumatlandırılmış razılıq alınmışdır.

Maliyyələşdirmə: Xarici maliyyələşdirmə alınmamışdır.

Məlumatların əlçatanlığı: Məxfilik səbəblərinə görə məlumatlar ictimaiyyətə açıq deyil; əsaslandırılmış sorğu əsasında məsul müəllifdən əldə edilə biləcəyi bildirilmişdir.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşması bildirməmişlər.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma G.P.; metodologiya D.M. və D.C.; proqram təminatı və formal təhlil D.M.; tədqiqat G.P.; məlumatların kurasiyası D.M. və G.P.; ilkin layihə G.P. və D.M.; nəzərdən keçirmə və redaktə D.C.; nəzarət D.C.; layihə idarəetməsi D.M.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY) açıq giriş lisenziyası.

Əsas şərh məhdudiyyəti: Tədqiqat STS ilə strukturlaşdırılmış aktiv fasilə paketini ənənəvi tənəffüslə müqayisə etmişdir. Tədris üslubu manipulyasiyası olmayan aktiv nəzarət qrupu olmadığından STS-nin fiziki aktivliyin ümumi təsirindən müstəqil töhfəsi hesablana bilməz.

Mənbədaxili hesabat qeydi: Müzakirədəki mənfi zövq ifadəsi əsas inferensiya cədvəlindəki PACES_N p=0,721 nəticəsi ilə uyğun deyil; buna görə əhəmiyyətli müdaxilə təsiri kimi istifadə edilməyib. Həmçinin Gender üçlü qarşılıqlı təsir sətrindəki F dəyəri mənbə çıxarışında qeyri-müəyyən olduğundan təxmin edilərək düzəldilməyib.