Aktyorluq-etməmə (not-acting), ifaçının personajı psixoloji və fiziki cəhətdən təqlid etməyə və ya onu bütövlükdə təmsil etməyə çalışmadığı; buna baxmayaraq oxuma, hərəkət, məkanda mövcud olma, əşyalarla qarşılıqlı əlaqə və performans konteksti daxilində səhnəvi məna yarada bildiyi performans yanaşmasıdır. Scott Maisano və Matthew Brownun tədqiqatı University of Massachusetts Bostonda keçirilən “Tides, Tempests, & Shipwrecks” adlı intensiv həftəsonu kursunda Shakespeare-in The Tempest pyesinin Nantucket adasında üç gün ərzində bu anlayışla həyata keçirilməsini araşdırır. Modeldə əzbər, əvvəlcədən edilmiş məşq, ənənəvi kostyum və sabit aktyor–personaj uyğunluğu minimuma endirilir; real sahil, hava, külək, relyef, gündəlik əşyalar və iştirakçıların öz təcrübələri isə performansın fəal komponentlərinə çevrilir.

Tədqiqatın əsas nəzəri dayağı Michael Kirby-nin aktyorluq ilə aktyorluq-etməmə arasında qəti ikilik deyil, mərhələli spektr olduğu fikridir. Kirby-nin şkalasında “non-matrixed performing”dən “non-matrixed representation” və “received acting” vasitəsilə sadə və mürəkkəb aktyorluğa doğru irəliləmə nəzərdə tutulur. Nantucket performansı bu spektrin tək bir nöqtəsində qalmır. İştirakçılar bəzi anlarda sadəcə özləri kimi hərəkət edir, bəzi anlarda mətnin və ya mühitin yaratdığı bədii çərçivəyə görə personaj kimi qavranılır, bəzi anlarda isə kiçik təqlid hərəkətləri ilə birbaşa aktyorluğa yaxınlaşırlar.

Tədqiqat eyni zamanda postdramatik teatr yanaşmasından yararlanır. Ənənəvi dramatik teatrda aktyor, dekorasiya və səhnə əsasən qapalı bədii dünyanı təmsil etmək üçün təşkil edildiyi halda, Nantucketdəki tətbiqdə Shakespeare-in bədii adası real Nantucketin üzərinə tam şəkildə yerləşdirilmir. Real sahil, real külək, real yorğunluq, adanın müstəmləkəçilik və balina ovu tarixi, Wampanoag keçmişi, Qaradərili icmaların tarixi və iqlim dəyişikliyinə bağlı sahil həssaslığı pyeslə yanaşı mövcudluğunu saxlayır. Beləliklə, Nantucket sadəcə “The Tempestin adası rolunu oynayan” dekorasiya deyil.

Məqalənin ən mühüm etik töhfələrindən biri Calibanın səhnələşdirilməsi ilə bağlıdır. Müəlliflər Calibanı qrotesk, heyvansı və ya irqləşdirilmiş fiziki xüsusiyyətlərlə bütövlükdə canlandırmağın əsrlər boyu personaja yüklənmiş müstəmləkəçi stereotipləri istəmədən yenidən istehsal edə biləcəyini müdafiə edirlər. “Non-matrixed Caliban” yanaşmasında iştirakçı personajın sözlərini oxuya bilər, lakin Calibanın tarixən yaradılmış “başqa” bədənini təqlid etməyə məcbur deyil. Beləliklə, irq və müstəmləkəçilik müzakirədən çıxarılmır; əksinə, personajı kimin və hansı dillə “canavar”, “kölə”, “ağa” və ya “insan” kimi müəyyən etdiyi daha görünən olur.

Tədqiqatın əsas şərh məhdudiyyəti bunun nəzarət olunan təhsil eksperimenti olmamasıdır. Müəlliflər üç illik tətbiq, tələbə refleksiyaları, foto və video sənədləri əsasında performans–pedaqogika yanaşmasını müzakirə edirlər; modelin öyrənmə nəticələrində konkret kəmiyyət yaxşılaşmaları yaratdığına dair statistik sübut təqdim edilmir.

Tədqiqatın çıxış nöqtəsi: Shakespeare oynanmadan performans edilə bilərmi?

Məqalə adi Shakespeare performansının əsas fərziyyəsini sorğulayır: Bir teatr əsərinin performans sayılması üçün aktyorların personaja çevrilməsi, rollarını əzbərləməsi, məşq etməsi və bədii dünyanı səhnədə mümkün qədər ardıcıl şəkildə yenidən yaratması həqiqətən zəruridirmi?

Müəlliflərin qeyd etdiyi ədəbiyyat boşluğu da məhz buradadır. Michael Kirby-nin 1972-ci il tarixli “On Acting and Not-Acting” əsərindən bəri aktyorluğun olmadığı və ya minimuma endirildiyi çoxsaylı performans formaları müzakirə olunsa da, Shakespeare-i məqsədli şəkildə çox az aktyorluqla həyata keçirən tətbiqlər və onlar haqqında akademik qiymətləndirmələr daha məhduddur.

UMass Bostondakı “Tides, Tempests, & Shipwrecks” kursu əvvəlcə ədəbiyyat tələbələri üçün Nantucket Field Stationda təşkil edilən intensiv pedaqoji səfər kimi başlamışdır. Lakin tələbələrin The Tempest əsərinin hamısını real sahil boyunca, müxtəlif məkanlara hərəkət edərək və əvvəlcədən hazırlanmış teatral istehsal vasitələrindən istifadə etmədən oxumaları zamanla performans təcrübəsinə çevrilmişdir.

Tətbiq 2023, 2024 və 2025-ci illərin may ayında üç dəfə həyata keçirilmişdir. Hər həftəsonunda iki müəllim və təxminən səkkiz–on bakalavr tələbəsi üç gün və iki gecə Nantucketdə qalmışdır. Məqalənin təşəkkür bölməsində üç il ərzində ümumilikdə 29 tələbə-performansçının töhfəsi qeydə alınmışdır. Bu rəqəm eksperimental “nümunə həcmi” deyil, tətbiqdə iştirak edən tələbə icmasının sənədləşdirilməsidir.

Aktyorluq-Etməmə (Not-Acting) Nədir?

Aktyorluq-etməmə, ifaçının personajı təqlid etmək, psixoloji olaraq “olmaq” və ya bədii kimliyi bütövlükdə təmsil etmək cəhdini minimuma endirərkən, real hərəkətlərinin performans kontekstində məna qazanmasına imkan verən yanaşmadır; Kirby-nin nəzəriyyəsində aktyorluq və aktyorluq-etməmə kəskin iki qütb deyil, təmsil və təqlidin dərəcə-dərəcə artdığı spektrdir.

Kirby-nin spektri

Kirby-nin modeli “aktyorluq var/yoxdur” tipli ikili ayrımı problematikləşdirir. Əsas sual ifaçının davranışında nə qədər təqlid, təmsil və bədii kimlik istehsalının olmasıdır.

Bu şkala məqalənin metodunu anlamağın açarıdır. Nantucketdə tələbələr daimi olaraq “not-acting” mövqeyində saxlanılmır. Üç gün irəlilədikcə bəzi tələbələr personajların psixoloji vəziyyətlərini getdikcə daha çox hiss etməyə və kiçik aktyorluq elementləri əlavə etməyə başlayır. Lakin strukturun məqsədi onları peşəkar və ya mürəkkəb aktyorluğa çatdırmaq deyil.

İlk səhnə: Fırtına həqiqətən küləkli olanda

The Tempestin açılışındakı gəmi qəzası səhnəsi ənənəvi səhnədə səs, işıq, dekorasiya və aktyorluqla “fırtına” kimi təmsil edilir. Nantucketdə isə tələbələr sahildə bir-birindən nəzərəçarpacaq məsafələrdə yerləşdirilir. Real okean səsi və küləyə görə bir-birlərinə səslərini çatdırmaq üçün həqiqətən qışqırmalı olurlar.

Buradakı fərq vacibdir. Tələbələr dənizçilərin fırtına içində qışqırmasını təqlid etməyə məcbur deyillər; fiziki mühit onları yüksək səslə danışmağa vadar edir. Təmsil edilməli şəraitlə real şərait qismən üst-üstə düşür, lakin tələbələr yenə də özlərini dənizçi personajların “içində” itirmirlər.

Bu vəziyyət məqalənin əsas məntiqini göstərir: təbii mühit səhnə effektini təqlid etmir; performansın real şərtlərini yaradır.

Prospero və Miranda masaları: Personajı tək bir bədənə sabitləməmək

İkinci mühüm nümunədə tələbələr sahildən yuxarıdakı piknik masalarına keçirlər. Beş tələbə Mirandanın, digər beş tələbə Prosperonun replikalarını növbə ilə oxuyur. Cümlə və dialoqlardan sonra qrup mətnin mənasını, niyyətini və müxtəlif deyilmə biçimlərini müzakirə edir.

Bu quruluşda tək bir “Prospero aktyoru” və ya tək bir “Miranda aktyoru” yoxdur. Eyni personaj bir neçə müxtəlif tələbənin səsi və şərhi ilə çoxalır. Bir Miranda istehzalı, digəri itaətkar; bir Prospero qoruyucu, digəri əmrverici və ya qəddar kimi qavranıla bilər.

Buna görə pedaqoji təhlil ilə performans bir-birinə axır. Mətnin anlaşılması üçün aparılan sinif müzakirəsi eyni zamanda səhnəvi hadisəyə çevrilir.

Ariel və aktyorluğa kiçik keçid

Ariel səhnəsində tələbələr yalnız mətni oxumurlar; onlardan qollarını qanad kimi hərəkət etdirmək tələb olunur. Kirby-nin tərifinə görə burada təqlid və təmsil fəal şəkildə başladığı üçün hətta bu kiçik hərəkət də aktyorluğun sərhədinə keçiddir.

Müəlliflərin diqqət çəkdiyi məqam odur ki, çox kiçik bədən təqlidi hərəkəti tələbələr tərəfindən personajı “bədənləndirmək” baxımından gözləniləndən daha güclü yaşana bilər. Bu müşahidə aktyorluğun miqdarı ilə personaja subyektiv yaxınlıq arasında sadə və xətti münasibət qurmağın mümkün olmadığını düşündürür.

Nantucketin “Sea-Marge”i Niyə Pyesin Səhnəsinə və Tərəfdaşına Çevrilir?

Nantucketin “sea-marge”i sadəcə The Tempestin bədii adasını təmsil edən dekorasiya deyil; külək, dalğa, qum, uçurum, temperatur, səs, yerimə məsafəsi, bitkilər və təsadüfi hadisələr ifaçıların nə edə biləcəyini birbaşa dəyişdirdiyi üçün mühit performansın maddi şərtlərini yaradan fəal tərəfdaşa çevrilir.

“Sea-marge” nə deməkdir?

Müəlliflər “sea-marge” terminini The Tempestin dördüncü pərdəsindəki ifadədən götürür və Nantucket Field Station sahilini öz səhnələri kimi müəyyən edirlər. Lakin bu səhnə sabit deyil. Pyes doqquz səhnə boyunca irəlilədikcə qrup sahil, uçurum, çəmənlik, piknik masaları və Field Station ətrafındakı müxtəlif sahələr arasında hərəkət edir.

Ənənəvi teatrda səhnə məkanı bədii aləmə xidmət edir. Nantucketdə isə bədii mətn real məkanın içinə yerləşir. Okean, quşlar, hava, ağaclar və relyefin fiziki quruluşu Shakespeare-in mətninə tabe etdirilə bilməz.

Postdramatik teatr baxımından məkan

Məqalə Hans-Thies Lehmannın postdramatik teatr yanaşmasından yararlanır. Postdramatik performansda mətn, personaj və qapalı bədii dünya səhnədəki bütün digər ünsürləri idarə edən yeganə mərkəz olmaqdan çıxa bilər. Bədən, görüntü, səs, fiziki məkan və hadisənin özü müstəqil çəki qazanır.

Nantucket bunun ifrat nümunəsini təqdim edir. Nəhəng açıq sahə ənənəvi teatrın tamaşaçı diqqətini mərkəzi səhnəyə toplamaq imkanını dağıdır. Külək bir cümləni eşidilməz edə bilər, soyuq tələbələrin əllərini sərtləşdirə bilər, qum yerimə tərzini dəyişə bilər və quş səsi mətnin önünə keçə bilər.

Müəlliflər bu “diqqət yayındıran” elementləri səhv saymırlar. Əksinə, onları performansın genişlənməsini təmin edən şərtlər kimi qəbul edirlər.

Sleep No More ilə əsas fərq

Məqalə Nantucket təcrübəsini müasir immersiv Shakespeare tətbiqlərindən Sleep No More ilə müqayisə edir. Sleep No More, Shakespeare-in Macbeth əsərindən çıxış edən, tamaşaçının çox geniş və ətraflı məkanda dolaşdığı güclü postdramatik nümunədir.

Lakin iki tətbiq mühüm şəkildə fərqlənir. Sleep No More Shakespeare-in dilini böyük ölçüdə kənarda qoyduğu halda, Nantucket komandası pyesin mətnini ixtisar etmədən oxuyur. Sleep No Moreda aktyor və tamaşaçı rolları aydın olduğu halda, Nantucketdə iştirakçılar daim bu mövqelər arasında keçir. Peşəkar hazırlanmış dekorasiya və əşyalar əvəzinə tələbələrin çantalarından, yeməklərindən və ya sahildən tapılan əşyalardan istifadə olunur.

Müəlliflərin əsas fərqləndirməsi daha dərindir: Sleep No More sözləri azaltsa da, Macbethin bədii aləmini güclü şəkildə qoruyur. Nantucket performansı isə Shakespeare-in bütün mətnini oxuyarkən belə The Tempestin qapalı bədii aləmini parçalayır. Real ada heç vaxt tamamilə Shakespeare-in adasına çevrilmir.

“Ada da aktyorluq etmir” düşüncəsi

Tədqiqatın diqqətçəkən iddialarından biri mühitin də bir növ “not-acting” daxilində olmasıdır. Nantucket sahili Shakespeare-in adasını canlandırmağa çalışmır. Dalğa səhnə effekti deyil; dalğadır. Külək dramatik atmosfer yaratmaq üçün işə salınmış maşın deyil; real küləkdir.

Bununla belə, bu real ünsürlər mətnlə qarşılaşdıqda yeni məna yaradır. Beləliklə performans reallıq ilə bədii dünya arasındakı fərqi aradan qaldırmaq əvəzinə həmin fərqin özünü məhsuldar edir.

Figure 1: Sarmaşıqla əhatə olunmuş ağac

Məqalənin ilk fotosunda Field Station gəzintisi zamanı görülmüş, sarmaşığın ətrafını bürüyərək canlılığını azaltdığı bir ağac yer alır. Bu real görüntü Prosperonun pyesdəki sarmaşıq obrazı ilə gözlənilməz assosiasiya yaradır.

Müəlliflər üçün belə qarşılaşmalar təbiəti Shakespeare-in mətninə uyğunlaşdırmaq deyil, mətnlə real mühitin təsadüfən bir-birinə cavab verə bildiyi anları fərq etməyin nümunəsidir.

Figure 2: Sahilin özü

PDF-nin üçüncü səhifəsindəki geniş Nantucket sahili fotosu tədqiqatın “sea-marge” anlayışını konkretləşdirir. Görüntü teatr dekorasiyasını deyil, performansı fiziki baxımdan müəyyən edən real coğrafiyanı sənədləşdirir.

Gündəlik əşyaların səhnəyə daxil olması

Peşəkar quruluşda səhnə əşyası adətən əvvəlcədən hazırlanır və müəyyən bir şeyi təmsil etmək üçün istehsal olunur. Nantucketdə isə soyuq pizza qutuları, tələbənin yumşaq oyuncağı, brelok, ayaqqabı bağı, çantadan çıxan əşyalar və ya sahildən tapılan budaq parçaları səhnə əşyasına çevrilə bilər.

Bu əşyaların xüsusiyyəti əvvəlki kimliklərini tam itirməmələridir. Pizza qutusu həm əvvəlki axşam birlikdə yeyilən yeməyin maddi qalığıdır, həm də pyesin sehrli ziyafət səhnəsində teatral işarəyə çevrilir.

Müəlliflər bu ikili təbəqəli quruluşu bir növ performativ palimpsest kimi düşünürlər. Əşyanın real həyat keçmişi silinmədən onun üzərinə yeni teatral məna yazılır.

Pizza qutusundan sehrli ziyafətə

Act 3-dəki yox olan ziyafət ənənəvi səhnədə mexaniki və ya vizual xüsusi effekt tələb edə bilər. Nantucketdə isə bu nümayişin materialı əvvəlki gecədən qalan pizza qutularıdır.

Bu seçim yalnız aşağı büdcəli həll deyil. Qutular eyni anda iki zamanı daşıyır: tələbələrin adada birlikdə keçirdiyi real axşamı və pyesin bədii ziyafətini. Buna görə peşəkar səhnə rekvizitinin verə bilməyəcəyi şəxsi və maddi keçmişi performansa daxil edir.

Ayaqqabı bağı ilə endirilən Juno

Dördüncü pərdədəki masque səhnəsi başqa problem yaradır. Jacobean teatr ənənəsində ilahə Junonun yuxarıdan enməsi ciddi səhnə mexanizmi tələb edən tamaşadır. Nantucket performansında isə kiçik yumşaq oyuncaq və ya brelok Junoya çevrilə və ayaqqabı bağı ilə ağac budağından endirilə bilər.

Bu səhnə texniki imkanın azlığının peşəkar teatrın aşağı keyfiyyətli surətinə çevrilməli olmadığını göstərir. Material çatışmazlığı performansın öz süni quruluşunu açıq şəkildə göstərən başqa bir teatral dil yaradır.

“Salvage”: Xilas edilən və yenidən istifadə olunan şeylər

Məqalənin ikinci əsas bölməsindəki “salvaged spectacle” ideyası atılmış və ya başqa məqsədlə işlədilən əşyaların teatr üçün yenidən funksionallaşdırılmasını təsvir edir. The Tempestin itki, xilasetmə və yenidən tapma mövzuları ilə bu istehsal forması arasında əlaqə qurulur.

Burada məqsəd real əşyanı görünməz edərək bədii rekvizitə çevirmək deyil. Əşyanın əvvəlki həyatının səhnədə görünməyə davam etməsi postdramatik estetikanın əsas hissəsidir.

Non-Matrixed Caliban Yanaşması Niyə Vacibdir?

Non-matrixed Caliban yanaşması aktyorun Calibanın tarix boyu müstəmləkəçi və irqləşdirilmiş təmsil ənənələri ilə əlaqələndirilən bədən, səs və davranış stereotiplərini təqlid etməyə məcbur olmamasını təmin edir; beləliklə personajın “başqalığı” təbii və ya fiziki reallıq kimi yenidən istehsal edilmək əvəzinə, Calibanı müəyyən edən sözlərin və güc münasibətlərinin necə yarandığı müzakirənin mərkəzinə çəkilir.

Calibanın səhnə tarixindəki problem

Caliban The Tempestin performans tarixində ən çox fiziki transformasiyaya məruz qalmış personajlardan biridir. Əsrlər boyu heyvanlaşdırıcı, canavarlaşdırıcı, “ibtidai” və ya açıq şəkildə irqləşdirilmiş vizual kodlarla səhnələşdirilmişdir.

Məqalənin vurğuladığı əsas problem mətndəki müstəmləkəçi təsvirlərin aktyorun bədəninə birbaşa köçürülməsidir. Kostyum, makiyaj, bədən duruşu və səs vasitəsilə aktyoru “başqa növ insan” və ya insanlığın sərhədindəki varlıq kimi göstərmək, pyesin tənqid olunmalı diskursunu vizual reallıq kimi yenidən istehsal edə bilər.

Mətndəki təsvirlə görünən bədən arasındakı fərq

Müəlliflər Farah Karim-Cooperin işindən istifadə edərək The Tempestdə mühüm fərq olduğuna diqqət çəkirlər: Avropalı personajların Caliban haqqında dedikləri ilə tamaşaçının səhnədə görə biləcəyi insan bədəni eyni şey olmaq məcburiyyətində deyil.

Bu fərq etik baxımdan kritikdir. Bir personaj başqasını “canavar” adlandıranda teatr bu sözü fiziki makiyaj və bədən dizaynı ilə təsdiqləməyə məcbur deyil. Əksinə, tamaşaçı sözün ideoloji zorakılığı ilə real insan bədəni arasındakı məsafəni görə bilər.

Niyə bir neçə fərqli Caliban?

Nantucket tətbiqində Caliban tək bir ifaçının daimi rolu deyil. Müxtəlif tələbələr müxtəlif səhnələrdə personajı oxuya bilər; eyni tələbə başqa səhnədə Prospero və ya başqa personaj ola bilər.

Bu tətbiq “Caliban bədəni” ideyasını zəiflədir. Eyni bədən bir səhnədə hakimiyyət sahibini, başqa səhnədə müstəmləkələşdiriləni təmsil etdikdə “ağa”, “kölə”, “insan” və ya “canavar” kimi kateqoriyaların bədən mahiyyətindən deyil, narrativ və hakimiyyət dilindən yarandığı daha görünən olur.

İrq müzakirəsi aradan qalxırmı?

Xeyr. Məqalə xüsusilə non-matrixed yanaşmanın irqi şərh çərçivəsindən çıxarmadığını bildirir. Dəyişən məqam irqləşdirilmiş impersonationın, yəni müəyyən “başqa” bədəni təqlid etməyin performansın zəruri hissəsi olmamasıdır.

Bu fərq son dərəcə vacibdir. Problem görməzdən gəlinmir; onu təmsil etmək üçün eyni vizual və fiziki stereotipləri yenidən istehsal etmə məcburiyyəti rədd edilir.

Yanaşmanın öz məhdudiyyəti

Non-matrixed sistem aktyorla personaj arasında mütləq divar da yaratmır. Məqalədə bir tələbə sabit rol olmamasına baxmayaraq Calibanı bir neçə dəfə oxuduqca personajla getdikcə daha çox eyniləşdiyini və sonradan Caliban adından sonet yazdığını bildirir.

Bu nümunə tədqiqatın mühüm nüansını göstərir: aktyorluq-etməmə personajla emosional əlaqə qurulmasını qadağan etmir. Yalnız bu əlaqənin əvvəlcədən “bədənləndirilmiş” personaj dizaynı tərəfindən məcburi edilməsinin qarşısını alır.

Nantucket niyə “boş səhnə” deyil?

Məqalənin son bölməsi performans etikasını Calibandan adanın özünə qədər genişləndirir. Müəlliflər Nantucketin Shakespeare üçün istifadə edilə biləcək boş, tarixsiz ərazi kimi qəbul edilməsini xüsusilə rədd edirlər.

Tələbələr səfərdən əvvəl adanın balina ovu iqtisadiyyatı, yerli Wampanoag tarixi və populyar Nantucket təsəvvürünün kənarda qoyduğu sosial keçmiş barədə mətnlər oxuyurlar.

Bu tarixi təbəqə The Tempestin müstəmləkələşdirmə, mülkiyyət, xidmət, ağalıq və ada üzərində hüquq məsələlərini real Nantucket tarixi ilə sadə şəkildə eyniləşdirmək üçün istifadə edilmir. Lakin iki kontekstin bir-birini sorğulamasına imkan verir.

Balina ovu və kapitalizm

Nantucketin on doqquzuncu əsrdəki balina ovu iqtisadiyyatı ada ilə dəniz arasındakı münasibətin yalnız romantik təbiət təcrübəsi olmadığını xatırladır. Təbiət eyni zamanda iqtisadi hasilat, əmək və qlobal ticarət sahəsi olmuşdur.

Tələbələrin Nantucket Whaling Museum ziyarəti buna görə səfər proqramından kənar turist fasiləsi deyil, performansın tarixi kontekstlərindən biridir. Bir tələbənin muzey təcrübəsini Arielin Prospero tərəfindən daim tapşırıqlandırılması ilə əlaqələndirməsi müəlliflərin “mətn–mənlik–məkan” üçbucağı adlandırdığı pedaqoji qarşılıqlı əlaqə növünü göstərir.

Wampanoag və Qaradərili Nantucket tarixi

Məqalə adanın tarixini Avropalı köçkünlərin “kəşf etdiyi” boş coğrafiya hekayəsinə endirməməyin vacibliyini vurğulayır. Wampanoag mövcudluğu, Avropalıların gəlişindən sonra baş verən xəstəlik, yoxsulluq və məcburi əmək prosesləri; yerli və Afrikalı köləlik tarixləri, eləcə də adadakı köləlik əleyhinə hərəkatlar bu çərçivənin bir hissəsidir.

Nantucketin New Guinea məhəlləsindəki tarixi Qaradərili icmaların mövcudluğu da populyar, varlı və ağ Nantucket obrazının natamam olduğunu göstərir.

İqlim dəyişikliyi və adanın gələcəyi

Müəlliflər adanın yalnız keçmişini deyil, gələcəyini də performans təcrübəsinə daxil edirlər. Dəniz səviyyəsinin qalxması, sahil eroziyası, fırtına dalğalanmaları, sahil daşqınları və eelgrass yaşayış yerlərinin itirilməsi Nantucketin iqlim dəyişikliyinə qarşı həssaslığını görünən edir.

Buna görə üç günlük təcrübədə təbiəti müşahidə etmək yalnız Shakespeare-in mətninə uyğun səhnə dekoru tapmaq fəaliyyəti deyil. Tələbələrdən real adanı onun öz ekoloji və tarixi mövcudluğu daxilində görmələri istənilir.

Figure 5: Dəftərdəki müşahidə rəsmləri

Hər tələbəyə Shakespeare mətni ilə yanaşı boş Moleskine dəftərinin verilməsi bu pedaqoji seçimin konkret vasitəsidir. Tələbələr pyeslə birbaşa qarşılığı olmayan quşları, bitkiləri, sahil strukturlarını və ya başqa müşahidələri qeyd edə bilərlər.

PDF-nin 19-cu səhifəsindəki Figure 5-də yer alan quş rəsmləri tələbənin yalnız Shakespeare-i şərh etmədiyini; Shakespeare oxunarkən real adanı da müşahidə etdiyini sənədləşdirir.

Sandbox yanaşması

Məqalənin son bölməsindəki “Shakespeare as Sandbox” anlayışı performansın hamısını əvvəlcədən müəyyən edilmiş tək teatral məqsədə bağlamamağı ifadə edir. Video oyunlarındakı sandbox quruluşuna bənzər şəkildə iştirakçılar müəyyən edilmiş ümumi çərçivə daxilində mühitlə qarşılıqlı əlaqəyə girə və öz kiçik hərəkətlərini inkişaf etdirə bilərlər.

Ferdinand və Mirandanı oxuyan iki tələbənin son səhnədə növbələrini gözləyərkən real Jenga oynaması və daha sonra sahildəki dəniz qabıqlarından personajlarının baş hərflərini daşıyan ürək yaratması buna nümunədir.

Bu hərəkətlərə Shakespeare-in mətnində birbaşa göstəriş yoxdur. Lakin pyes kontekstində baş verdiklərinə görə “received acting” xüsusiyyəti qazana bilərlər.

Figure 6: Dəniz qabıqlarından ürək

PDF-nin 20-ci səhifəsindəki dəniz qabığı ürəyi məqalənin son nəzəri sualını vizuallaşdırır: Shakespeare performansı olmaq üçün personajın uğurla təmsil edilməsi lazımdırmı, yoxsa performansın şərtlərini yaradan diqqət, münasibət və hərəkətlər şəbəkəsi kifayət edə bilərmi?

Müəlliflərin cavabı ikinci varianta yaxındır. Performansın mənası yalnız personajı “uğurla canlandırmaqda” deyil; bədənlər, məkan, əşyalar və ortaq diqqət arasında qurulan münasibətdədir.

Bu Təcrübə Shakespeare Təhsilində Nəyi Dəyişir?

Tədqiqatın təklif etdiyi model Shakespeare təhsilində mətni sinifdə izah edilən, sonra ayrıca səhnədə təmsil olunan obyekt olmaqdan çıxararaq oxuma, müzakirə, hərəkət, mühiti fərq etmə, improvizə edilmiş əşya istifadəsi və performansı eyni pedaqoji hadisənin hissələrinə çevirir; lakin tədqiqat bu yanaşmanın ənənəvi tədrisdən ölçülə bilən şəkildə üstün olduğunu kəmiyyət baxımından sübut etmir.

Performans və pedaqogikanın birləşməsi

Prospero–Miranda masa səhnəsində tələbələr bir tərəfdən mətni səsləndirir, digər tərəfdən cümlələrin mənasını və personaj motivasiyalarını müzakirə edirlər. Normal sinif şəraitində “təhlil”, məşq salonunda isə “aktyorluq” kimi ayrılan proseslər eyni hadisənin içinə yerləşir.

Bu yanaşmanın məqsədi tələbəni peşəkar aktyora çevirmək deyil. Ədəbiyyat tələbəsinin mətnlə fiziki, səsli, sosial və ekoloji səviyyələrdə münasibət qurmasını təmin etməkdir.

İştirakçı niyə daim tamaşaçı və ya daim aktyor deyil?

Sabit rollar aradan qaldırıldıqda tələbələr bəzi səhnələrdə danışır, bəzilərində izləyir, sonra başqa personajları oxuyurlar. Beləliklə aktyor–tamaşaçı ayrımı da keçirici olur.

Bu vəziyyət Augusto Boalın “spect-actor” ideyası ilə də kəsişir. Məqalədə bəzi iştirakçılar səhnəni yalnız izləmək əvəzinə, hərəkətin daha az basqıcı və ya istismarçı şəkildə həyata keçirilməsi üçün müdaxilə təklifləri verirlər.

Əzbərsiz oxuma niyə çatışmazlıq sayılmır?

Ənənəvi teatrda aktyorun mətnə baxması adətən hazırlığın tamamlanmamasının göstəricisidir. Bu tədqiqatda kitabların əldə olması performansın şüurlu hissəsidir.

Mətnin görünməsi aktyorun bütövlükdə personaja çevrildiyi illüziyanı azaldır. İştirakçının eyni anda həm özü, həm Shakespeare-in sözlərini oxuyan şəxs, həm də müvəqqəti olaraq müəyyən personajla əlaqələndirilən ifaçı olması mümkün olur.

Peşəkarlıq ilə uğur eynimənalıdırmı?

Müəlliflərin yanaşmasında daha çox aktyorluq, daha bahalı dekorasiya və ya daha yüksək texniki qüsursuzluq avtomatik olaraq daha yaxşı performans demək deyil.

Nantucket təcrübəsinin elmi-ədəbi dəyəri məhz bəzi şeylərin nəzarət edilə bilməməsində ortaya çıxır: hava dəyişə bilər, səs itə bilər, istifadə olunacaq rekvizit son anda tapıla bilər və tələbənin mətnlə münasibəti performans zamanı dəyişə bilər.

Bu nəzarətsizlik peşəkar teatrın yerinə təklif olunan universal model deyil. Tədqiqatın diqqəti konkret universitet kursuna və konkret məkana məxsus performans formasına yönəlir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat dizaynı

Tədqiqat University of Massachusetts Bostondakı İngilis dili bölməsinin son kurs tələbələri üçün illik intensiv həftəsonu kursu əsasında inkişaf edən tətbiqyönümlü performans/pedaqogika araşdırmasıdır. Tətbiq 2023, 2024 və 2025-ci illərdə Nantucket Field Stationda təkrarlanmışdır.

Hər tətbiqdə iki müəllim və təxminən səkkiz–on bakalavr tələbəsi üç gün ərzində The Tempesti başdan sona oxuyur və doqquz səhnə üçün Field Station ətrafında müxtəlif məkanlara keçir.

Metodun əsas prinsipləri: əzbərin olmaması, əvvəlcədən məşqin edilməməsi, ənənəvi kostyumdan istifadə olunmaması, sabit rolların olmaması, Shakespeare-in mətninin ixtisar edilməməsi, iştirakçıların aktyor və tamaşaçı mövqeləri arasında dəyişməsi və real mühitin performansı dəyişdirməsinə imkan verilməsidir.

Üç günlük pedaqoji axın

Mənbə fiqurlarının metodoloji funksiyası

Birinci əsas nəticə: Aktyorluq azaldıldıqda performans yox olmur

Məqalənin əsas nəticəsi aktyorluğun azaldılmasının Shakespeare performansını avtomatik olaraq boşaltmamasıdır. Əksinə, təmsil yükü personajdan başqa ünsürlərə yayılır.

Bədən, səs, məsafə, hava, relyef, gündəlik əşyalar və iştirakçıların real sosial münasibətləri performans yaratmağa başlayır.

İkinci əsas nəticə: Real məkan bədii məkana tabe olmaq məcburiyyətində deyil

Nantucket Field Station Shakespeare-in adasının realist dekorasiyasına çevrilmir. Shakespeare-in adası ilə Nantucket eyni vaxtda mövcud olur.

Bu ikiqat təbəqə iştirakçının həm pyes daxilindəki assosiasiyaları, həm də adanın öz tarixini və ekologiyasını fərq etməsinə imkan verir.

Üçüncü əsas nəticə: Maddi məhdudluq yaradıcı üstünlüyə çevrilə bilər

Peşəkar səhnə mexanizminin olmaması pyesdəki sehrli hadisələrin yox edilməsi demək deyil. Pizza qutuları, ayaqqabı bağı və ya yumşaq oyuncaq kimi materiallar teatral funksiya qazanarkən öz real həyat keçmişlərini də qoruyur.

Müəlliflərin iddiasına görə bu maddi gərginlik postdramatik performansın dəyərli xüsusiyyətidir; məqsəd bahalı səhnə dizaynının aşağı büdcəli oxşarını yaratmaq deyil.

Dördüncü əsas nəticə: Calibanı daha az “oynamaq” tənqidi məkan aça bilər

Calibanı tək bir bədən, kostyum və fiziki stereotip üzərindən sabitləməmək personajın tarixi irqləşdirilmiş və müstəmləkəçi təmsil irsini səhnədə yenidən təbii reallıq kimi istehsal etmək riskini azaldır.

Bu yanaşma personajın müstəmləkəçilik kontekstini aradan qaldırmır. Əksinə, tamaşaçının və iştirakçının personajı müəyyən edən sözləri, hakimiyyəti və səhnə ənənəsini sorğulamasını hədəfləyir.

Beşinci əsas nəticə: Pedaqogika ilə performans arasındakı ayrım keçirici olur

Mətnin izahı, ucadan oxunması, bədənlə sınanması, mühit daxilində hərəkət və iştirakçıların bir-biri ilə müzakirəsi ayrı mərhələlər kimi aparılmır.

Müəlliflərin nəticə bölməsindəki əsas formullaşdırmasına görə performans personaj istehsalından daha geniş sahəyə keçir; oxuma, hərəkət, gözləmə, fərq etmə və etmə bərabər ağırlıq daşıya bilər.

Altıncı əsas nəticə: Shakespeare mətni yeganə idarəedici çərçivə olmaqdan çıxır

Bu yanaşma Shakespeare-in mətnini dəyərsizləşdirmir; mətn tam şəkildə oxunur. Lakin mətn bütün mühiti və iştirakçıların kimliklərini içinə alan yeganə hakim bədii aləmə çevrilmir.

Real ada və real insanlar pyes tərəfindən udulmur. The Tempest onların daxilində və yanında mövcud olur.

Tədqiqatın dediyi

Tədqiqat minimum aktyorluqla həyata keçirilən məkana xas The Tempest tətbiqinin Shakespeare performansı, ədəbiyyat pedaqogikası və postdramatik teatr baxımından məhsuldar model yarada biləcəyini müdafiə edir. Bundan əlavə, mühitin və maddi əşyaların performansın məna istehsalında mərkəzi rol oynaya biləcəyini və Calibanın non-matrixed formada işlənməsinin tarixi müstəmləkəçi/irqləşdirilmiş təmsil formalarını sorğulamaq üçün etik alət təqdim edə biləcəyini irəli sürür.

Tədqiqatın demədiyi

Tədqiqat not-acting metodunun bütün Shakespeare tədrisində ənənəvi sinif və ya teatr metodlarından üstün olduğunu sübut etmir. Öyrənmə nəticələrində konkret faiz artımları, imtahan uğuru, qalıcı öyrənmə, psixoloji təsir və ya standartlaşdırılmış təhsil nəticələri ölçülməmişdir.

Tədqiqat həmçinin peşəkar aktyorluğun, personaj canlandırmanın və ya ənənəvi dramatik teatrın yanlış olduğunu irəli sürmür. Müzakirə olunan məsələ fərqli pedaqoji və performativ rejimin hansı imkanları açmasıdır.

Güclü tərəflər

Tədqiqatın güclü tərəflərindən biri nəzəriyyə ilə praktikanın birbaşa kəsişməsidir. Kirby və Lehmannın performans anlayışları abstrakt səviyyədə saxlanmır; konkret səhnə, bədən və məkan nümunələri üzərindən sınaqdan keçirilir.

İkinci güclü tərəf tələbələrin yazılı və şifahi refleksiyalarının, fotoların və videoların məqalənin arqumentinə müşayiət etməsidir. Bu materiallar sistemli eksperimental məlumat deyil, lakin tətbiqin necə işlədiyini görünən edir.

Üçüncü güclü tərəf məkana xas Shakespeare işini yalnız “təbiətin içində gözəl teatr” səviyyəsində saxlamamasıdır. Nantucketin yerli tarixi, irq, balina ovu iqtisadiyyatı və iqlim həssaslığı performansın tənqidi çərçivəsinə daxil edilir.

Əsas məhdudiyyətlər

Tədqiqat konkret universitet, kurs, ada və tədris komandası daxilində inkişaf etmişdir. Nantucketin fiziki və tarixi şərtləri metodun özünün mühüm hissəsidir; buna görə tətbiq başqa kampusda eyni nəticələri verəcək universal protokol kimi qiymətləndirilə bilməz.

Tələbə ifadələri təcrübənin dəyərini göstərmək üçün istifadə olunsa da, tədqiqat əvvəlcədən müəyyən edilmiş kodlaşdırma sistemi, müqayisəli nəzarət qrupu və ya kəmiyyət qiymətləndirilməsi istifadə etmir.

Performansın üç illik təkrarı tətbiqin davamlılığını göstərir, lakin uzunmüddətli təhsil nəticələri, tələbələrin sonrakı Shakespeare oxu bacarıqları və ya başqa əsərlərə transfer təsiri araşdırılmamışdır.

Non-matrixed Caliban yanaşması da bütün təmsil problemlərini avtomatik həll etmir. Mənbə bir tələbənin Calibanla güclü şəkildə eyniləşə bilməsini göstərməklə aktyor–personaj münasibətinin tam nəzarət edilə bilmədiyini özü ortaya qoyur.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: The Tempest at the Sea-Marge: Not-Acting on Nantucket

Müəlliflər: Scott Maisano; Matthew Brown.

Qurum: Department of English, University of Massachusetts Boston, 100 Morrissey Boulevard, Boston, Massachusetts, USA.

Məsul müəlliflər: Scott Maisano və Matthew Brown.

Jurnal: Humanities.

Nəşriyyat/platforma: MDPI.

Biblioqrafik qeyd: Humanities, 2026, 15(6), Article 72.

DOI: 10.3390/h15060072.

Yayın prosesi: Qəbul tarixi 5 dekabr 2025; reviziya 14 may 2026; qəbul 16 may 2026; nəşr 25 may 2026.

Mənbə növü: Rəyli, nəşr olunmuş humanitar elmlər məqaləsi; tətbiqyönümlü performans və pedaqogika araşdırması.

Xüsusi buraxılış: Shakespearean Performance: Contemporary Approaches, Findings, and Practices.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Əsas nəzəri çərçivə: Michael Kirby-nin acting/not-acting spektri; Hans-Thies Lehmannın postdramatik teatr yanaşması; məkana xas və immersiv performans müzakirələri.

Əsas tətbiq: University of Massachusetts Bostondakı “Tides, Tempests, & Shipwrecks” kursu çərçivəsində Nantucket Field Stationda üç gün və iki gecə davam edən, Shakespeare-in The Tempest mətninin hamısının müxtəlif real məkanlarda oxunub performans edildiyi illik iş.

Tətbiq illəri: 2023, 2024 və 2025.

İştirak strukturu: Hər tətbiqdə iki müəllim və təxminən səkkiz–on bakalavr tələbəsi. Məqalə üç il ərzində töhfə verən 29 tələbə-performansçını təşəkkür bölməsində adları ilə qeyd edir. Bu məlumat statistik tədqiqat nümunəsi kimi qiymətləndirilməməlidir.

Mənbə materialı: Shakespeare-in The Tempest əsərinin Arden 3 Revised nəşri, performans təcrübəsi, tələbə yazılı/şifahi refleksiyaları, foto və video sənədləri, mühit müşahidələri və performans nəzəriyyəsi ədəbiyyatı.

Supplementary Materials: 2023 Nantucket səfərinin montaj videosu olan Video S1 və 2024-cü ilin Act 2, Scene 1 performansından fraqment olan Video S2 təqdim edilmişdir.

Yeni məlumat: Məqalə yeni məlumatın yaradılmadığını və ya təhlil edilmədiyini, məlumat paylaşımının tədqiqat üçün tətbiq edilə bilmədiyini bildirir.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma, metodologiya, formal təhlil, tədqiqat, resurslar, məlumatların kurasiyası, ilk qaralama, nəzərdən keçirmə/redaktə və vizuallaşdırma Scott Maisano və Matthew Brown tərəfindən birgə həyata keçirilmişdir.

Maliyyələşdirmə: Məqalənin rəsmi Funding bəyanatında tədqiqatın xarici maliyyələşdirmə almadığı göstərilir. Ayrı Acknowledgments bölməsində isə CLA Dean's Office və English Departmentın kurs üçün tələbə nəqliyyatı, yemək, yerləşmə, materiallar və əlavə xərcləri dəstəklədiyi açıqlanır. Tədqiqat maliyyələşdirməsi ilə kurs logistika dəstəyi bir-birindən ayrılmalıdır.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşması bildirməyiblər.

Əsas metodoloji məhdudiyyət: Tədqiqat nəzarət olunan təhsil eksperimenti və ya kəmiyyət təsir təhlili deyil. Nəticələr konkret məkana xas üç illik performans praktikasının nəzəri və pedaqoji şərhidir.

Müəllif hüququ və təkrar istifadə qeydi: Mənbə CC BY lisenziyalı olsa da, bu Verianla mətni mənbə məqaləsinin abzaslarının mexaniki Azərbaycan dilinə tərcüməsi deyil. Nəzəri quruluş, metod, nümunələr, vizual sübut və şərh məhdudiyyətləri qorunaraq müstəqil tədris dili ilə yenidən qurulmuşdur. Shakespeare mətnindən və mənbə məqaləsindəki uzun birbaşa sitatlardan qaçınılmışdır.