Dayanıqlılıq yönümlü STEM təhsili elm, texnologiya, mühəndislik və riyaziyyat öyrənməsini ekoloji, sosial və iqtisadi dayanıqlılıq problemləri ilə əlaqələndirərək şagird və tələbələrin yalnız texniki bilik deyil, həm də sistem düşüncəsi, tənqidi düşünmə, əməkdaşlıq, etik mühakimə və real həyat problemlərini həll etmə səriştələri inkişaf etdirməsini məqsəd qoyan inteqrasiya olunmuş təhsil yanaşmasıdır. Sergio Nogales-Delgado və Ismael Montero Fernándezin icmalı bu sahənin 2005–2025 dövründəki inkişafını Scopus əsaslı təsviri nəşr təhlili ilə 80 tədqiqatdan ibarət strukturlaşdırılmış narrativ sintezi birləşdirərək araşdırır və tədqiqat sahəsini kontekst, girişlər, proseslər, nəticələr və təsir olmaqla beş komponentli konseptual çərçivədə təşkil edir.

Scopus axtarışı 15 dekabr 2025-ci ildə aparılmış və ilkin mərhələdə 867 qeyd tapılmışdır. İki müəllifin müstəqil başlıq və xülasə skrininqi nəticəsində 131 nəşr tam mətn üzrə qiymətləndirməyə götürülmüş, ətraflı uyğunluq yoxlamasından sonra yekun sintezdə 80 tədqiqat saxlanılmışdır. İcmal PRISMA prinsiplərindən istifadə etsə də, əvvəlcədən qeydiyyata alınmış tam sistematik icmal protokolu və ya meta-analiz deyildir.

Tədqiqatların təsnifatı göstərir ki, ali təhsil 25/80 tədqiqatla sahədə ən çox araşdırılan təhsil səviyyəsidir. Erkən uşaqlıq təhsili 6/80 tədqiqatla ən az təmsil olunan səviyyədir; 14/80 tədqiqat müəllim hazırlığına və ya peşəkar inkişafa açıq şəkildə yönəlmişdir. Layihə Əsaslı Öyrənmə (Project-Based Learning, PjBL) 16/80 tədqiqatla ən çox bildirilən pedaqoji strategiyadır.

Dayanıqlılığın üç əsas ölçüsü bərabər təmsil olunmur. Ekoloji dayanıqlılıq 46/80 tədqiqatın əsas fokusudur; sosial ölçü 19/80, iqtisadi ölçü isə yalnız 7/80 tədqiqatda açıq şəkildə ön plana çıxır. Buna görə sahədə “dayanıqlılıq” anlayışı çox vaxt ekoloji problemlərlə daha güclü əlaqələndirilir, sosial ədalət, iqtisadi dayanıqlılıq və bunların birlikdə nəzərdən keçirilməsi isə daha məhdud qalır.

İcmalın əsas nəticəsi odur ki, sahə sürətlə böyüsə də, konseptual və tətbiqi baxımdan hələ də parçalanmışdır. Aktiv öyrənmə, real həyat problemləri, fənlərarası əməkdaşlıq, müəllim hazırlığı və rəqəmsal texnologiyalar mühüm imkanlar təqdim edir; lakin dayanıqlılığın kurikuluma yalnız əlavə mövzu kimi yerləşdirilməsi, müəllimlərin yetərincə hazırlanmaması, institusional maneələr, qiymətləndirmə problemləri və qeyri-bərabər çıxış transformasiyanın geniş miqyasda tətbiqini məhdudlaşdırır.

Tədqiqat süni intellektin, virtual laboratoriyaların və ya oyunlaşdırmanın avtomatik olaraq daha yaxşı öyrənmə yaratdığını sübut etmir. Texnoloji alətlərin dəyəri onların pedaqoji metod, etik istifadə, əlçatanlıq, müəllim səriştəsi və dayanıqlılıq məqsədləri ilə necə inteqrasiya edilməsindən asılıdır.

Tədqiqatın əsas problemi

Dayanıqlılıq problemləri tək bir fənnin sərhədləri daxilində həll edilə bilməz. İqlim dəyişikliyi, enerji keçidi, su ehtiyatlarının idarə edilməsi, urbanizasiya, biomüxtəliflik, resurs səmərəliliyi və ekoloji ədalət kimi problemlər eyni vaxtda elmi bilikləri, mühəndislik dizaynını, məlumat təhlilini, iqtisadi qərarları və ictimai dəyərləri gündəmə gətirir.

STEM təhsilinin ənənəvi forması isə bir çox təhsil sistemində hələ də elm, texnologiya, mühəndislik və riyaziyyatın paralel, lakin bir-birindən ayrı fənlər kimi tədrisinə əsaslana bilər. Mənbə tədqiqat dayanıqlılığın bu parçalanmış struktura sadəcə yeni bir “mövzu” kimi əlavə edilməsinin yetərsiz olduğunu vurğulayır.

Əsas ehtiyac dayanıqlılığın öyrənmə məqsədlərini, layihə dizaynını, qiymətləndirməni, müəllim hazırlığını və institusional siyasəti formalaşdıran transversal prinsipə çevrilməsidir.

Dayanıqlılıq Yönümlü STEM Təhsili Nədir?

Dayanıqlılıq yönümlü STEM təhsili elm, texnologiya, mühəndislik və riyaziyyat biliklərini ekoloji, sosial və iqtisadi dayanıqlılıq problemləri üzərində fənlərarası, tətbiqi və dəyər əsaslı şəkildə birləşdirən; texniki həllər yaratmaqla yanaşı sistem düşüncəsini, etik məsuliyyəti, əməkdaşlığı və uzunmüddətli ictimai təsirləri də öyrənmə məqsədlərinə daxil edən təhsil yanaşmasıdır.

STEM niyə dayanıqlılıq üçün təkbaşına kifayət deyil?

Texniki bilik dayanıqlılıq üçün zəruridir, lakin təkbaşına kifayət deyil. Məsələn, enerji sistemləri fizika və mühəndislik bilikləri, emissiya və material prosesləri kimya, resursların bölüşdürülməsi və optimallaşdırma riyaziyyat, texnoloji tətbiqlər isə mühəndislik və kompüter elmləri tələb edir.

Lakin hansı həllin qəbul edilə bilən olduğu yalnız texniki səmərəliliklə müəyyən edilə bilməz. Bərabər çıxış, xərc, ictimai təsirlər, ekoloji ədalət, etik məsuliyyət və uzunmüddətli nəticələr də nəzərə alınmalıdır.

Buna görə mənbə dayanıqlılıq yönümlü STEM-i sadəcə “daha çox elm öyrətmək” kimi deyil, texniki və sosial-etik ölçüləri birlikdə düşünmək qabiliyyəti kimi nəzərdən keçirir.

Yaşıl kimyanın təhsildə rolu

Mənbə yaşıl kimyadan fənlərarası yanaşmanın konkret nümunələrindən biri kimi istifadə edir. Yaşıl kimya təhlükəli maddələrin istifadəsini və yaranmasını azaltmağı və ya aradan qaldırmağı, tullantıların qarşısını almağı, enerji səmərəliliyini artırmağı, daha təhlükəsiz materiallardan istifadə etməyi və bərpa olunan xammalı dəstəkləməyi məqsəd qoyan məhsul və proses dizaynı yanaşmasıdır.

Təhsil baxımından yaşıl kimyanın əhəmiyyəti əsas kimya biliklərini real ekoloji problemlərlə əlaqələndirməsi və tələbələri sistem düşüncəsinə və çoxmeyarlı qərarvermə prosesinə yönəltməsidir.

Təhsil səviyyəsi yüksəldikcə nə dəyişir?

Mənbə Figure 2-də dayanıqlılıq inteqrasiyasını təhsil səviyyələri boyunca irəliləyən struktur kimi göstərir.

İbtidai və orta təhsildə prioritet ekoloji məlumatlılıq, əsas STEM bilikləri, yerli problemlər, layihə əsaslı fəaliyyətlər və dayanıqlı davranışlardır.

Ali təhsildə isə fənlərarası inteqrasiya, dizayn əsaslı problem həlli, real peşəkar tətbiqlər, sənaye əməkdaşlığı, sistem düşüncəsi, etik məsuliyyət və daha mürəkkəb qərarvermə bacarıqları ön plana çıxır.

Bu fərq göstərir ki, dayanıqlılıq təhsili bütün təhsil səviyyələrində eyni metodla tətbiq edilə bilməz.

Universitetlər niyə xüsusi mövqedədir?

Universitetlər yalnız dayanıqlılığı öyrədən qurumlar deyil; gələcəyin mühəndislərini, alimlərini, müəllimlərini və qərarvericilərini hazırladıqları üçün tətbiqin institusional aktorlarıdır.

Mənbə ali təhsildə yaşayan laboratoriyaların, real həyat layihələrinin, sənaye əməkdaşlığının, xidmət öyrənməsinin, dizayn əsaslı çalışmaların və fənlərarası proqramların tələbələrin peşəkar dayanıqlılıq problemləri ilə üzləşməsinə şərait yaratdığını müzakirə edir.

Buna baxmayaraq, dayanıqlılığın universitet STEM proqramlarında çox vaxt əsas prinsip deyil, ekoloji seçmə fənn və ya layihə mövzusu səviyyəsində qalması əsas problemlərdən biridir.

Tədqiqatın Beş Komponentli Konseptual Çərçivəsi Necə İşləyir?

Təklif olunan konseptual çərçivə dayanıqlılıq yönümlü STEM təhsilini bir-biri ilə əlaqəli beş səviyyədə izah edir: kontekst təhsili formalaşdıran siyasət və ictimai şərtləri, girişlər müəllim və resurs potensialını, proseslər pedaqoji tətbiqləri, nəticələr tələbələrin bilik-səriştə-dəyər qazanımlarını və təsir təhsilin daha uzunmüddətli ictimai və dayanıqlılıq nəticələrini təmsil edir.

Bu model CIPP modeli ilə eynidirmi?

Xeyr. Mənbə modelin Context–Input–Process–Product (CIPP) yanaşması ilə struktur oxşarlığını qəbul edir; lakin təklif olunan struktur təhsil proqramının performansını ölçmək üçün formal qiymətləndirmə aləti deyil.

Burada məqsəd ədəbiyyatda bir-birindən ayrı müzakirə edilən siyasəti, müəllim potensialını, pedaqoji metodu, öyrənmə nəticəsini və ictimai təsiri vahid şərh sistemi daxilində əlaqələndirməkdir.

Bundan əlavə, mənbə “product” ölçüsünü iki yerə ayıraraq qısamüddətli təhsil nəticələri ilə uzunmüddətli təsiri bir-birindən ayırır.

Əlaqələrdəki qırılma niyə vacibdir?

Mənbənin tənqidi təhlilində bir çox problem beş ölçü arasındakı əlaqə çatışmazlığı kimi oxuna bilər.

Dayanıqlılığın yalnız layihə mövzusu olaraq qalması kontekstlə pedaqoji proses arasında zəif əlaqəyə işarə edir.

Aktiv öyrənmə tətbiq edilərkən sistem düşüncəsinin və ya etik mühakimənin ölçülməməsi proseslə nəticə arasındakı uyğunsuzluqdur.

Tələbələr dayanıqlılıq layihəsi həyata keçirərkən institusional siyasət və ya müəllim dəstəyi yetərsizdirsə, girişlərlə proseslər arasındakı əlaqə zəifdir.

Buna görə mənbə dayanıqlılığı tək bir dərs və ya fəaliyyət deyil, sistem dizaynı problemi kimi görür.

Dayanıqlılıq Üçün Hansı STEM Pedaqogikaları Önə Çıxır?

İncelənən ədəbiyyatda tələbə mərkəzli və aktiv metodlar aydın şəkildə ön plana çıxır; 80 tədqiqatlıq yekun korpusda ən çox bildirilən strategiya 16 tədqiqatla Layihə Əsaslı Öyrənmədir və bunu problem, sorğu, dizayn və real həyat kontekstlərinə əsaslanan öyrənmə yanaşmaları tamamlayır.

Layihə Əsaslı Öyrənmə

Layihə Əsaslı Öyrənmə tələbəni bir düzgün cavabı olan qısa sualdan daha çox, uzunmüddətli və çoxmərhələli real həyat problemi üzərində işləməyə yönəldir.

Bərpa olunan enerji sistemi, dayanıqlı şəhər, tullantıların azaldılması və ya yerli ekoloji problem kimi bir layihə eyni vaxtda məlumat toplama, riyazi təhlil, elmi izah, dizayn, komanda işi və qərarvermə tələb edə bilər.

Mənbənin təsnifatında PjBL-nin 16/80 tədqiqatla ən çox bildirilən metod olması dayanıqlılığın tətbiqi xarakterinə uyğundur.

Problem Əsaslı Öyrənmə

Problem Əsaslı Öyrənmə (Problem-Based Learning, PBL) öyrənməni mövzu izahı tamamlandıqdan sonra verilən tapşırıq kimi deyil, tələbənin həll etməli olduğu mürəkkəb problem ətrafında qurur.

Dayanıqlılıq kontekstində problem enerji seçimi, şəhər nəqliyyatı, su istifadəsi və ya resurs bölgüsü ola bilər. Tələbə problemi anlamaq üçün bir neçə STEM sahəsindən bilik istifadə etməlidir.

Sorğu Əsaslı Öyrənmə

Sorğu Əsaslı Öyrənmə (Inquiry-Based Learning, IBL) tələbəni yalnız hazır biliyi qəbul etməyə deyil, sual verməyə, dəlil toplamağa, hipotez və ya izah hazırlamağa və nəticələrini yenidən qiymətləndirməyə yönəldir.

Bu struktur xüsusilə ekoloji sistemlər kimi çoxdəyişənli mövzular üçün uyğundur; çünki tələbə “düzgün cavabı” deyil, dəlillə dəstəklənən izah hazırlamağı öyrənir.

Dizayn əsaslı öyrənmə

Dizayn əsaslı öyrənmə problemi təhlil etmə, mümkün həll yaratma, prototipləmə və ya modelləşdirmə, sınaq və təkmilləşdirmə dövrlərini əhatə edir.

Mənbə bu yanaşmanı dayanıqlılığın qeyri-müəyyənlik və çoxmeyarlı qərar strukturu üçün uyğun hesab edir. Həll yalnız texniki olaraq işləməli deyil; xərc, ekoloji təsir və istifadəçi ehtiyacı kimi digər meyarlara da cavab verməlidir.

Yer əsaslı və yaşayan laboratoriya yanaşmaları

Yer əsaslı öyrənmə tələbənin yaşadığı bölgədəki real ekoloji və ya ictimai problemi təhsil obyektinə çevirir.

Living Lab və ya yaşayan laboratoriya yanaşmasında kampus, məhəllə, şəhər və ya icma yalnız nümunə göstərilən yer deyil, tədqiqat və müdaxilə mühitidir.

Bu metodlar dayanıqlılıq biliyini abstrakt anlayışdan tətbiqə keçirərkən universitet, cəmiyyət və lazım gəldikdə sənaye arasında əlaqə qurulmasını təmin edir.

Aktiv öyrənmə hər şəraitdə uğurludurmu?

Mənbə belə bir nəticə vermir. Table 3 ədəbiyyatda uğur bildirən hal tədqiqatlarının üstünlük təşkil edə biləcəyini və uğursuz və ya məhdud tətbiqlərin daha az araşdırıldığını xüsusi olaraq tənqid edir.

Sinif ölçüsü, resurslar, müəllimin təcrübəsi, dərs müddəti, institusional dəstək və qiymətləndirmə sistemi kimi şərtlər metodların təsirini dəyişə bilər.

Buna görə gələcəkdə müqayisəli və uzunmüddətli tədqiqatlara ehtiyac vardır.

Rəqəmsal Texnologiya və Süni İntellekt Dayanıqlılıq Yönümlü STEM Təhsilində Necə İstifadə Olunur?

Rəqəmsal texnologiya bu icmalda dayanıqlılıq təhsilini avtomatik şəkildə yaxşılaşdıran müstəqil həll deyil; mürəkkəb sistemləri modelləşdirmə, ssenariləri sınaqdan keçirmə, məlumat təhlili, fərdiləşdirilmiş geribildirim, əməkdaşlıq və çıxış təmin edə bilən təhsil girişi və pedaqoji proses asanlaşdırıcısıdır; təsiri müəllim səriştəsi, metodoloji inteqrasiya, etik istifadə və rəqəmsal çıxış şərtlərindən asılıdır.

Simulyasiya və virtual laboratoriyalar

Enerji sistemi, ekoloji proses və ya şəhər inkişafı kimi mürəkkəb strukturların sinifdə fiziki şəkildə qurulması çox vaxt mümkün deyil.

Simulyasiyalar və virtual laboratoriyalar tələbələrə alternativ ssenariləri müqayisə etməyə, sistem komponentlərinin bir-birinə necə təsir etdiyini araşdırmağa və qeyri-müəyyənlik şəraitində qərar verməyə imkan yarada bilər.

Süni intellekt

Mənbə süni intellekt dəstəkli mühitlərin fərdiləşdirmə, məlumat təhlili, geribildirim və mürəkkəb dayanıqlılıq ssenarilərinin araşdırılmasında istifadə oluna biləcəyini müzakirə edir.

Bununla belə, mənbə AI istifadəsini birtərəfli “tərəqqi” hekayəsi kimi təqdim etmir. Məlumat məxfiliyi, alqoritmik qərəz, məsuliyyətli istifadə, müəllim hazırlığı və bərabər çıxış həll edilməli problemlərdir.

Oyunlaşdırma

Oyunlaşdırılmış və ssenari əsaslı mühitlər tələbəyə resurs idarəçiliyini, siyasət seçimini və ya ekoloji qərarların nəticələrini daha interaktiv şəkildə araşdırmağa kömək edə bilər.

Mənbənin vurğusu xal və nişan kimi səthi oyun elementlərindən daha çox tələbənin sistem daxilində qərar-nəticə əlaqəsini təcrübədən keçirməsidir.

Açıq təhsil resursları və onlayn əməkdaşlıq

Açıq təhsil resursları və onlayn əməkdaşlıq platformaları müxtəlif coğrafiyalardakı tələbələrin biliyə və ortaq layihələrə çıxışını artıra bilər.

Lakin rəqəmsal infrastrukturun qeyri-bərabər paylanması bu alətlərin mövcud bərabərsizlikləri azaltmaq əvəzinə gücləndirməsi riskini yarada bilər.

Texnoloji determinizm riski

Table 3-dəki mühüm tədqiqat boşluqlarından biri AI, simulyasiya və oyunlaşdırmanın çox vaxt nəticələri öz-özünə yaxşılaşdıracağı fərziyyəsidir.

Mənbəyə görə texnologiyanın təhsil təsiri onun texniki inkişaf etmişliyindən daha çox pedaqoji dizayn daxilində necə yerləşdirilməsindən asılıdır.

Səhv inteqrasiya edilmiş qabaqcıl texnologiya mənalı tədris vasitəsi əvəzinə bahalı və ya diqqəti yayındıran əlavə elementə çevrilə bilər.

Müəllim niyə mərkəzdə qalır?

Texnologiya artdıqca müəllimin rolu aradan qalxmır. Əksinə, mənbə müəllimlərin fənlərarası məzmunu, aktiv öyrənməni, texnologiyanı və dayanıqlılıq biliklərini birlikdə idarə edə bilməsini kritik giriş kimi görür.

Figure 9 müəllim hazırlığını dörd əsas istiqamətdə ümumiləşdirir: davamlı peşəkar inkişaf, pedaqoji innovasiya, texnoloji inteqrasiya və əməkdaşlıq şəbəkələri.

Buna görə müəllim təhsili birdəfəlik proqram təminatı kursu kimi deyil, institusional şəkildə dəstəklənən davamlı peşəkar inkişaf prosesi kimi düşünülməlidir.

Bərabərlik və gender

Mənbə qadınların STEM sahələrində yetərincə təmsil olunmamasını dayanıqlılıq təhsilinin yalnız insan resursu deyil, həm də bərabərlik problemi kimi nəzərdən keçirir.

Yekun korpusda təxminən 10 tədqiqat gender bərabərsizliyinə açıq şəkildə yönəlmişdir.

Figure 10 bərabərsizlikləri yalnız fərdi tələbə seçimi kimi deyil, çıxış, rol modeli, institusional struktur, sosial-iqtisadi fərq və dəstək sistemləri ilə əlaqəli problemlər kimi təqdim edir.

Dayanıqlılıq yalnız ətraf mühit demək deyil

Tədqiqatın ən diqqətçəkən kəmiyyət nəticələrindən biri dayanıqlılığın üç ölçüsü arasındakı tarazsızlıqdır.

Bu tarazsızlıq dayanıqlılıq təhsilinin ekoloji komponentinin nisbətən güclü, sosial və iqtisadi komponentlərinin isə daha az inteqrasiya olunduğunu göstərir.

STEM-in iqtisadi rəqabət məqsədi ilə dayanıqlılıq arasında gərginlik varmı?

Mənbə belə bir konseptual gərginliyi açıq şəkildə müzakirə edir. STEM təhsili tarixən innovasiya, iqtisadi artım və işçi qüvvəsinə olan ehtiyaclarla əsaslandırılmışdır.

Dayanıqlılıq yanaşması isə istehlak, ekoloji sərhədlər, bərabərlik və uzunmüddətli ictimai məsuliyyət kimi məsələlərdə iqtisadi rəqabət məntiqinin tənqidi qiymətləndirilməsini tələb edə bilər.

Buna görə tədqiqat STEM-in dayanıqlılığa xidmət etməsi üçün “daha çox texnologiya” istehsalından kənara çıxaraq təhsil məqsədlərinin də yenidən düşünülməli olduğunu müdafiə edir.

Dayanıqlılıq səriştəsi nədir?

Dayanıqlılıq səriştəsi tələbənin yalnız dayanıqlılıq haqqında məlumata malik olması deyil; mürəkkəb sistemləri anlaması, gələcək nəticələri qabaqcadan görə bilməsi, dəyər və etik problemləri müzakirə edə bilməsi, strategiya hazırlaya bilməsi, başqaları ilə əməkdaşlıq edə bilməsi və real problemlərdə inteqrasiya olunmuş həll yarada bilməsi deməkdir.

Mənbə UNESCO və Wiek və həmkarlarının çərçivələrinə əsaslanaraq sistem düşüncəsini, qabaqgörənliyi, normativ/etik düşünməni, strateji səriştəni, əməkdaşlığı, tənqidi düşünməni, özünüdərki və inteqrasiya olunmuş problem həllini ön plana çıxarır.

Bu səriştələri klassik imtahanla ölçmək niyə çətindir?

Çoxseçimli və ya yalnız düzgün nəticəyə yönələn imtahanlar tələbənin sistemdəki qarşılıqlı əlaqələri görmə, müxtəlif maraqlı tərəflərlə işləmə, etik dilemmanı əsaslandırma və ya real həyat problemində həllin nəticələrini ölçüb-biçmə qabiliyyətini tam qiymətləndirə bilmir.

Buna görə mənbə portfolio, reflektiv gündəlik, layihə qiymətləndirilməsi, həmyaşıd qiymətləndirməsi, performans tapşırığı və səriştə rubrikası kimi daha autentik metodların istifadəsini müzakirə edir.

Bununla belə, sahə üzrə müxtəlif təhsil səviyyələri və mədəni kontekstlər arasında ötürülə bilən vahid standartlaşdırılmış qiymətləndirmə sistemi hələ mövcud deyil.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqat sualları

İcmal üç tədqiqat sualı əsasında qurulmuşdur:

1. Dayanıqlılıq yönümlü STEM təhsili üzrə tədqiqatlar zamanla necə inkişaf etmişdir?
2. Dayanıqlılığı STEM təhsilinə inteqrasiya etmək üçün hansı pedaqoji yanaşmalar ən çox istifadə edilmişdir?
3. Ədəbiyyatda hansı faydalar, çətinliklər və tədqiqat boşluqları müəyyən edilmişdir?

Scopus axtarış strategiyası

Mənbə axtarışın 15 dekabr 2025-ci ildə Scopus-da aparıldığını bildirir.

Əsas sorğu:

TITLE-ABS-KEY ("STEM education" AND "sustainability")

Mənbədə dərc edilən tam sorğuda əlavə olaraq aşağıdakı filtrlər vardır:

AND PUBYEAR > 2005

AND PUBYEAR < 2025

AND (LIMIT-TO (DOCTYPE,"ar") OR LIMIT-TO (DOCTYPE,"re"))

AND LIMIT-TO (LANGUAGE,"English")

Metodoloji uyğunsuzluq qeydi: Məqalənin mətni və Figure 4 dövrü “2005–2025” kimi müəyyən edir. Bununla yanaşı, dərc edilmiş sorğudakı >2005 və <2025 şərtləri sərhəd illərini texniki olaraq istisna edir. Bu fərq mənbə daxilində həll olunmadığı üçün Verianla tərəfindən səssizcə düzəldilməmişdir.

Daxiletmə və istisna meyarları

Daxil edilən nəşrlərin dayanıqlılığın STEM təhsilinə inteqrasiyasını birbaşa nəzərdən keçirməsi; pedaqoji yanaşma, kurikulum dizaynı və ya təhsil tətbiqi ilə əlaqəli olması; resenziyalı jurnal məqaləsi və ya icmal xarakterli olması tələb olunur.

Yalnız STEM təhsilini araşdıran, lakin dayanıqlılıq əlaqəsi qurmayan tədqiqatlar, yalnız dayanıqlılığı araşdırıb STEM ilə mənalı əlaqə qurmayan tədqiqatlar, həmçinin konfrans xülasələri, redaksiya yazıları və ya resenziyasız sənədlər istisna edilmişdir.

Tədqiqatlar Necə Seçildi və Kodlaşdırıldı?

Scopus axtarışından əldə edilən 867 qeyd iki müəllif tərəfindən müstəqil şəkildə başlıq və xülasə üzrə yoxlanmış, 131 nəşr tam mətn qiymətləndirməsinə keçirilmiş və son uyğunluq yoxlamasından sonra 80 tədqiqat yekun sintezə daxil edilmişdir; bu tədqiqatlar təhsil səviyyəsi, dayanıqlılıq fokusu, STEM ölçüsü, pedaqoji strategiya və bildirilən təhsil nəticəsi olmaqla beş analitik ölçüdə kodlaşdırılmışdır.

PRISMA istifadəsi nə deməkdir?

Məqalə tədqiqatların müəyyənləşdirilməsi, skrininqi, uyğunluğunun qiymətləndirilməsi və daxil edilməsi proseslərini daha şəffaf etmək üçün PRISMA hesabat prinsiplərindən istifadə etmişdir.

Lakin tədqiqat əvvəlcədən qeydiyyata alınmamış və tam sistematik icmal protokoluna əməl etməmişdir. Müəlliflər bunu şüurlu metodoloji seçim kimi izah edir; sahənin fənn, metod və anlayış baxımından heterogen olması səbəbindən strukturlaşdırılmış narrativ sintezin daha uyğun olduğunu müdafiə edirlər.

Təsviri nəşr təhlili

Scopus məlumatlarından illik nəşr sayı, mövzu sahəsi bölgüsü, istinad sayları, müəllif məhsuldarlığı və h-indeks kimi göstəricilər çıxarılmışdır. Məlumatlar elektron cədvəl proqramı ilə işlənmiş; başlıq, xülasə və açar söz tezliklərindən əlavə olaraq söz buludu yaradılmışdır.

Bu təhlil co-citation, co-occurrence və ya clustering daxil etmədiyinə görə hərtərəfli bibliometriya kimi şərh edilməməlidir.

Nəşr sayları necə dəyişdi?

Figure 4 dayanıqlılıq və STEM təhsilini birlikdə nəzərdən keçirən nəşrlərin xüsusilə son dövrdə nəzərəçarpacaq dərəcədə artdığını göstərir.

Mənbə son beş ildəki artımı sürətli və sürətlənən tədqiqat marağı kimi şərh edir və son iki ildə ən azı 50 məqalənin dərc edildiyini bildirir.

Müəlliflər bu artımı 2030 Agenda, SDG-lər, Paris Agreement, European Green Deal və UNESCO-nun ESD çərçivəsi kimi beynəlxalq siyasət inkişafları ilə tarixi baxımdan əlaqələndirirlər. Bu əlaqə izahedici kontekstdir; birbaşa səbəb-nəticə təhlili aparılmamışdır.

Mövzu sahələri

Sosial Elmlərin ən böyük kateqoriya olması sahənin yalnız texniki dayanıqlılıq tətbiqlərindən deyil, həm də tədris, öyrənmə, institut və ictimai dəyişiklik problemlərindən ibarət olduğunu göstərir.

Ən çox istinad alan tədqiqatlar

Mənbənin Table 1-i Scopus 2025 görünüşündəki on yüksək istinadlı tədqiqatı siyahıya alır. İlk üç yerdə Clark və Buttonun 2011-ci il transdisiplinar dayanıqlılıq təhsili tədqiqatı 113 istinad; Derting və həmkarlarının STEM ali təhsilində müəllim heyətinin peşəkar inkişafı tədqiqatı 80 istinad; Gamage və həmkarlarının STEM ali təhsil proqramlarına dayanıqlılığın yerləşdirilməsini araşdıran 2022-ci il tədqiqatı isə 43 istinadla yer alır.

Bu rəqəmlər sabit universal istinad dəyərləri deyil; Scopus-dan 2025-ci ildə götürülmüş mənbə anlıq görüntüsüdür.

Ən məhsuldar tədqiqatçılar

Table 2-də Elzomor, González-Gómez və Jeong hər biri yeddi nəşrlə siyahıya alınan ən məhsuldar tədqiqatçılar arasındadır. Blake və Norouzi hər biri altı; Mitra, Nagchaudhuri, Pradhananga və Parrish isə hər biri beş tədqiqatla onları izləyir.

Figure 6 bu tədqiqatçıların tək bir STEM fənnində cəmlənmədiyini; mühəndislik, sosial elmlər, ətraf mühit elmləri, enerji, kompüter elmləri və digər sahələrə yayıldığını göstərir.

Söz buludu nə göstərir?

Figure 7 başlıq, xülasə və açar sözlərdən yaradılmış təsviri söz bulududur. Sözün ölçüsü termin tezliyinə görə dəyişir.

Terminlərin bir qrupu müəllim, tələbə, öyrənmə, layihə/problem əsaslı metod, fənlərarasılıq, gender, əməkdaşlıq və kurikulum dizaynına; ikinci qrup isə SDG-lər, biokütlə və bərpa olunan enerji kimi dayanıqlılıq tətbiqlərinə yönəlir.

Söz buludu kəmiyyət əlaqəsi və ya konseptual şəbəkə təhlili deyil; sahədə tez-tez istifadə olunan anlayışların vizual xülasəsidir.

Yekun 80 tədqiqatın təhsil səviyyəsi

Mənbə ibtidai və orta təhsil tədqiqatlarının da olduğunu, lakin bu iki səviyyə üçün burada ayrıca tam say bölgüsü vermədiyini bildirir. Buna görə Verianla mənbədə olmayan rəqəmləri tamamlamamışdır.

Pedaqoji strategiyalar

Layihə Əsaslı Öyrənmə 16/80 tədqiqatla açıq şəkildə ən çox bildirilən metoddur.

PBL, IBL və Dizayn Əsaslı Öyrənmə də nəzərəçarpacaq dərəcədə görünür; lakin mənbə bu üç yanaşma üçün ayrıca dəqiq tədqiqat sayları vermir.

Oyun əsaslı öyrənmə, xidmət öyrənməsi, praktika icmaları, rəqəmsal simulyasiyalar, generativ süni intellekt və açıq təhsil resursları daha yeni meyllər kimi göstərilir.

Tədqiqat metodlarının bölgüsü

Bu kateqoriyalar mənbədə müstəqil təsnifat başlıqları kimi verilmişdir. Mənbə bütün 80 tədqiqat üçün qalan kateqoriyaları eyni dəqiqliklə təfərrüatlandırmadığı üçün Verianla çatışmayan cəmi təxmin edərək doldurmamışdır.

Ən çox bildirilən tətbiq problemi

Müəllim hazırlığı və peşəkar inkişaf 28 tədqiqatda görünən problem kimi ön plana çıxır.

Bunu kurikulum inteqrasiyası, fənlərarası əməkdaşlıq, dayanıqlılıq səriştələrinin qiymətləndirilməsi, institusional dəstək və təşkilati dəyişikliyə müqavimət kimi problemlər tamamlayır.

İcmalın Müəyyən Etdiyi Ən Kritik Tədqiqat Boşluqları Hansılardır?

İcmal göstərir ki, əsas problem ayrı-ayrı uğurlu layihələrin azlığı deyil, dayanıqlılığı STEM təhsilinin əsas strukturuna bağlayan bütöv və ölçülə bilən modellərin yetərsizliyidir; mənbə xüsusilə kurikulum inteqrasiyası, müəllim hazırlığı, qiymətləndirmə, rəqəmsal texnologiyaların tənqidi araşdırılması, kontekstual müxtəliflik, bərabərlik və uzunmüddətli təsirlərdə nəzərəçarpan tədqiqat boşluqlarını müəyyən edir.

Şəkillərin elmi rolu

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

Dayanıqlılıq yönümlü STEM təhsili sürətlə böyüyən və getdikcə daha fənlərarası xarakter alan tədqiqat sahəsidir.

Tələbə mərkəzli, real həyatla əlaqəli və aktiv pedaqogikalar ədəbiyyatda aydın şəkildə ön plana çıxır.

Ekoloji dayanıqlılıq sosial və xüsusilə iqtisadi ölçülərdən daha güclü təmsil olunur.

Müəllim hazırlığı və institusional dəstək dayanıqlılıq inteqrasiyasının əsas girişləridir.

Dayanıqlılıq səriştələrinin klassik bilik imtahanlarından daha geniş qiymətləndirmə metodları ilə ölçülməsinə ehtiyac vardır.

Rəqəmsal texnologiyalar mühüm imkanlar təqdim etsə də, onların təsiri pedaqoji inteqrasiya, etik istifadə və çıxış şərtlərindən asılıdır.

Sahə sürətlə genişlənsə də, nəzəri parçalanma, məhdud uzunmüddətli dəlil və tətbiqlər arasında aşağı müqayisəolunma problemləri davam edir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

İcmal hər hansı tək pedaqoji metodun bütün təhsil səviyyələrində qəti şəkildə ən yaxşı olduğunu sübut etmir.

PjBL-nin ən çox istifadə edilən metod olması PjBL-nin hər şəraitdə ən yüksək öyrənmə təsirinə malik olduğu demək deyil.

AI və ya başqa rəqəmsal alətin tələbələrin öyrənmə nailiyyətlərini avtomatik və ya səbəb-nəticə əsasında artırdığı göstərilməmişdir.

Ekoloji dayanıqlılığın daha çox araşdırılması sosial və ya iqtisadi dayanıqlılığın elmi baxımdan daha az əhəmiyyətli olduğu demək deyil.

Scopus nəticələri bütün dünya ədəbiyyatını təmsil etmir; başqa verilənlər bazalarında və ya ingilis dilindən başqa dillərdəki nəşrlərdə fərqli nümunələr ola bilər.

İcmal meta-analiz olmadığı üçün müxtəlif pedaqogikaların standartlaşdırılmış təsir ölçülərini müqayisə etmir.

Tədqiqatın güclü tərəfləri

Birinci güclü tərəf dayanıqlılıq yönümlü STEM-i tək bir təhsil səviyyəsi və ya tək pedaqoji metodla məhdudlaşdırmayıb erkən uşaqlıqdan ali təhsilə və müəllim hazırlığına uzanan səviyyələrarası perspektivdən istifadə etməsidir.

İkinci güclü tərəf təsviri Scopus görünüşünü 80 tədqiqatlıq məzmun sintezi ilə birləşdirməsidir.

Üçüncü güclü tərəf parçalanmış ədəbiyyatı beş komponentli konseptual çərçivədə təşkil edərək müəllim hazırlığı, kurikulum, pedaqoji proses, öyrənmə nəticəsi və ictimai təsir arasındakı əlaqələri görünən etməsidir.

Dördüncü güclü tərəf rəqəmsal texnologiyaları yalnız müsbət innovasiya kimi təqdim etməməsi; çıxış, etika, qərəz və pedaqoji uyğunluq problemlərini də müzakirə etməsidir.

Beşinci güclü tərəf Table 3 vasitəsilə tədqiqat boşluqlarını yalnız sıralamaq əvəzinə hər boşluğu konkret gələcək tədqiqat istiqamətləri ilə uyğunlaşdırmasıdır.

Əsas məhdudiyyətlər

Tək verilənlər bazası: Axtarış yalnız Scopus-da aparılmışdır; Web of Science, ERIC və ya IEEE Xplore-da olan bəzi tədqiqatlar nəzərdən qaça bilər.

Dil məhdudiyyəti: Yalnız ingilis dilində nəşrlər daxil edilmişdir. Yerli dayanıqlılıq təhsilinin milli və regional jurnallarda başqa dillərdə dərc edilməsi səbəbindən dil qərəzi mümkündür.

Nəşr qərəzi: Müsbət təhsil nəticələri bildirən tətbiqlərin neytral və ya uğursuz tətbiqlərdən daha çox dərc edilməsi mümkündür.

İcmal növü: Tədqiqat tam sistematik icmal və ya meta-analiz deyil və bütün ədəbiyyatı eksiksiz əhatə etməyi məqsəd qoymur.

Sürətlə inkişaf edən sahə: AI, rəqəmsal öyrənmə və dayanıqlılıq təhsili sürətlə dəyişdiyi üçün yeni tədqiqatlar bəzi nəticələri qısa müddətdə genişləndirə və ya dəyişdirə bilər.

Uzunmüddətli dəlil: Ədəbiyyatda kəşfiyyat xarakterli və hal əsaslı tədqiqatların üstünlüyünə görə uzunmüddətli təhsil nəticələri məhduddur.

Yenidən istehsal oluna bilmə

Mənbə Scopus sorğusunu, axtarış tarixini, seçim meyarlarını, tədqiqat saylarının axınını və kodlaşdırma ölçülərini bildirir.

Supplementary Table S1 axtarış strategiyasını, Supplementary Table S2 isə tematik təhlildə istifadə olunan kodlaşdırma kateqoriyalarını və təriflərini təqdim edir.

Bununla belə, dərc olunmuş Scopus il filtri ilə mətndə göstərilən “2005–2025” dövrünün uyğunsuzluğu birbaşa yenidən istehsalda açıq şəkildə nəzərə alınmalıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Research Trends in Sustainability-Oriented STEM Education

Müəlliflər: Sergio Nogales-Delgado; Ismael Montero Fernández.

Məsul müəllif: Sergio Nogales-Delgado.

Qurumlar: Department of Applied Physics, University of Extremadura, Badajoz, Spain; Department of Analytical Chemistry, Faculty of Science, Universidad de Extremadura, Badajoz, Spain.

Jurnal: Education Sciences.

Nəşriyyat/platforma: MDPI.

Biblioqrafik qeyd: Education Sciences, 2026, 16(9), Article 1393.

DOI: 10.3390/educsci16091393.

Nəşr prosesi: Qəbul tarixi 17 iyun 2026; reviziya 26 avqust 2026; qəbul 26 avqust 2026; nəşr 28 avqust 2026.

Mənbə növü: Resenziyalı, dərc olunmuş strukturlaşdırılmış narrativ icmal; PRISMA prinsiplərindən istifadə edir, lakin tam sistematik icmal və ya meta-analiz deyil.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Verilənlər bazası: Scopus.

Axtarış tarixi: 15 dekabr 2025.

İlkin qeyd: 867.

Tam mətn qiymətləndirilməsi: 131 tədqiqat.

Yekun sintez: 80 tədqiqat.

Skrininq metodu: Başlıq/xülasə və tam mətn mərhələlərində iki müəllifin müstəqil qiymətləndirməsi; fikir ayrılıqlarının müzakirə və konsensusla həlli.

Kodlaşdırma ölçüləri: Təhsil səviyyəsi, dayanıqlılıq fokusu, STEM ölçüsü, pedaqoji strategiya və bildirilən təhsil nəticəsi.

Nəşr təhlili: İllik nəşr sayı, mövzu sahəsi, istinad göstəriciləri, məhsuldar tədqiqatçılar, h-indeks və açar söz tezliyi.

Bibliometrik məhdudiyyət: Co-citation, co-occurrence və ya clustering təhlili aparılmamışdır; nəşr təhlili hərtərəfli bibliometriya deyil, təsviri görünüş kimi qiymətləndirilməlidir.

Konseptual çərçivə: Context → Inputs → Processes → Outputs → Impact.

Mənbədaxili metodoloji uyğunsuzluq: Mətn və şəkillər tədqiqat dövrünü 2005–2025 kimi müəyyən etdiyi halda, dərc olunmuş Scopus sorğusunda PUBYEAR > 2005 və PUBYEAR < 2025 şərtləri vardır. Bu fərq mənbədə izah edilməmişdir.

Əlavə materiallar: Supplementary Table S1 axtarış sorğusunu və əlaqəli axtarış məlumatını; Supplementary Table S2 tematik kodlaşdırma çərçivəsini və kateqoriya təriflərini ehtiva edir.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma və metodologiya Sergio Nogales-Delgado; doğrulama, formal təhlil, tədqiqat, resurslar, məlumat kurasiyası, ilkin layihənin yazılması və nəzərdən keçirilməsi hər iki müəllif; vizuallaşdırma Sergio Nogales-Delgado; nəzarət hər iki müəllif tərəfindən həyata keçirilmişdir.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat xarici maliyyə almamışdır.

Etik komitə: Tətbiq edilmir.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq edilmir.

Məlumatların əlçatanlığı: İcmalın məlumatları Scopus-dan əldə edilən biblioqrafik qeydlərdir. Axtarış strategiyası və daxil edilən tədqiqatlara dair materiallar şəffaflıq və yenidən istehsal oluna bilmə məqsədilə əlavə materiallarda təqdim edilmişdir.

Maraqların toqquşması: Mənbədə maraqların toqquşmasının olmadığı bildirilmişdir.

Əsas şərh məhdudiyyəti: Bu tədqiqat müxtəlif pedaqoji metodların standartlaşdırılmış təsir ölçülərini ölçən meta-analiz deyil. Nəticələr ədəbiyyatın strukturu, təkrarlanan mövzular və mənbə tədqiqatların bildirdiyi təcrübələrin strukturlaşdırılmış sintezidir.

Müəllif hüquqları və təkrar istifadə qeydi: Mənbə tədqiqat CC BY lisenziyalıdır. Bu Verianla mətni məqalə paraqraflarının mexaniki Azərbaycan dilinə tərcüməsi deyil; mənbənin metodu, rəqəmləri, konseptual çərçivəsi, şəkilləri, cədvəlləri, nəticələri və məhdudiyyətləri qorunaraq müstəqil tədris strukturunda yenidən izah edilmişdir. Mənbə şəkilləri piksel-piksel kopyalamaq əvəzinə elmi əlaqələr qorunaraq orijinal Verianla sxemləri şəklində yenidən qurula bilər.