Faol tanaffuslar (Active Breaks, ABs) uzoq davom etadigan harakatsizlikni boʻlib turish va kundalik jismoniy faollikni oshirish maqsadida qoʻllanadigan qisqa harakat davrlaridir. Ushbu bir tomonlama koʻr, sinf darajasida randomizatsiyalangan nazoratli tadqiqot faol tanaffuslarning faqat jismoniy dozasini emas, balki ular qanday oʻqitilishini ham markazga qoʻyib, Oʻqitish uslublari spektri (Spectrum of Teaching Styles, STS) asosida tuzilgan tanaffus mashgʻulotlarining 9–10 yoshli bolalarning Jismoniy savodxonlik (Physical Literacy, PL) sohalariga ta’sirini baholadi. Olti sinfdagi 139 bola tajriba guruhi (n=66) yoki an’anaviy tanaffus nazorat guruhiga (n=73) ajratildi. Tajriba guruhi sakkiz hafta davomida haftasiga uch kun, kuniga taxminan 10 daqiqalik ikkita seans bilan jami 48 faol tanaffusda qatnashdi.

Jismoniy savodxonlik jismoniy kompetentlik va jismoniy faollik bilan bir qatorda kognitiv va affektiv komponentlarni ham qamrab oladigan koʻp oʻlchovli tuzilmadir. Tadqiqotda jismoniy koʻrsatkichlar; joyidan uzunlikka sakrash, 4×10 m shuttle run, 6 Daqiqalik Yurish Testi, 1 kg tibbiy toʻp uloqtirish va TGMD-2 Gross Motor Quotient bilan; kundalik jismoniy faollik PAQ-C bilan; jismoniy oʻzini idrok etish PSP bilan; jismoniy faollikdan olinadigan zavq PACES bilan; selektiv diqqat esa oʻzgartirilgan Bell Test bilan baholandi.

Umumiy Time × Group MANOVA oʻzaro ta’siri ahamiyatli edi (p<0,001; ηp²=0,483). Tajriba guruhi nazorat guruhiga nisbatan pastki ekstremitalarning portlovchi koʻrsatkichi, chaqqonlik, Gross Motor Quotient, jismoniy faollik darajasi, ijobiy zavq, jismoniy oʻzini idrok etish va selektiv diqqat oʻlchovlarida koʻproq ijobiy oʻzgarish koʻrsatdi. Eng katta bir oʻzgaruvchili ta’sir selektiv diqqatning tezkor qismida kuzatildi (ηp²=0,244). Biroq 6 Daqiqalik Yurish Testi, tibbiy toʻp uloqtirish va PACESning manfiy subshkalasida ahamiyatli Time × Group oʻzaro ta’siri aniqlanmadi.

Natijalarning muhim cheklovi mavjud: tajriba guruhi STS bilan tuzilgan faol tanaffuslarni bajargan paytda nazorat guruhi an’anaviy tanaffusni davom ettirdi. Oʻqitish uslubi manipulyatsiyasini oʻz ichiga olmaydigan uchinchi faol tanaffus guruhi boʻlmagani sababli kuzatilgan yutuqlarning qanchasi jismoniy faollikning oʻziga, qanchasi esa STS pedagogikasiga xos ekanini ushbu tadqiqot yordamida ajratib boʻlmaydi. Tadqiqot, shuningdek, faqat olti sinf, bitta mintaqaviy kontekst va qisqa muddatli sakkiz haftalik kuzatuvdan iborat.

Tadqiqot muammosi

Maktab oʻquvchilarining kun davomida uzoq vaqt oʻtirishi nafaqat umumiy jismoniy faollikka, balki motor koʻnikmalar rivoji va ayrim kognitiv-affektiv jarayonlarga ham ta’sir qilishi mumkin. Shu sababli maktab jismoniy faollikni kundalik hayotga singdirish uchun muhim amaliy muhitdir. Faol tanaffuslar uzoq va alohida sport darslarini qoʻshish oʻrniga maktab kunidagi qisqa vaqt oraligʻida harakat imkoniyatini yaratishni maqsad qiladi.

Oldingi tadqiqotlar faol tanaffuslar jismoniy faollik, diqqat va sinf ichidagi xulq-atvor kabi natijalarga foyda keltirishi mumkinligini koʻrsatsa-da, jismoniy tayyorgarlik va motor rivojlanish natijalari koʻproq geterogendir. Bundan tashqari, adabiyotlarning katta qismi “necha daqiqa, qanchalik intensiv va haftasiga necha marta?” savollariga e’tibor qaratgan boʻlsa, harakat vazifasi qaysi pedagogik usul bilan oʻqitilishi kamroq oʻrganilgan.

Ushbu tadqiqot mazkur boʻshliqni Jismoniy savodxonlik modeli va Oʻqitish uslublari spektri orqali koʻrib chiqdi. Asosiy gʻoya shundan iboratki, faol tanaffus faqat mashq dozasi emas, balki motor, kognitiv va affektiv oʻrganishni yoʻnaltira oladigan qisqa pedagogik muhit hamdir.

Jismoniy Savodxonlik Nima?

Jismoniy savodxonlik — shaxsning jismonan faol hayotni davom ettirishini qoʻllab-quvvatlaydigan jismoniy kompetentlik va jismoniy faollik xulq-atvorlari; motivatsiya, oʻziga ishonch va zavq kabi affektiv xususiyatlar; bilim, tushunish, strategik fikrlash va qaror qabul qilish kabi kognitiv jarayonlar oʻzaro bogʻliq holda koʻrib chiqiladigan yaxlit tuzilmadir.

Tadqiqotda Jismoniy savodxonlikning uch sohasi

Faol Tanaffuslar Ushbu Tadqiqotda Qanday Qoʻllandi?

Tajriba guruhidagi bolalar sakkiz hafta davomida haftasiga uch kun, maktab kunidagi ikki alohida tanaffusda taxminan 10 daqiqalik faol tanaffuslarda qatnashdilar; shu tariqa haftasiga olti va jami 48 seans oʻtkazildi. Har bir seans reproduktiv va produktiv oʻqitish uslublaridan ikkitasini birlashtirib, ritm, kinestetik differensiallash, motor-postural naqshlar, motor kombinatsiya, muvozanat yoki fanlararo vazifalardan biriga yoʻnaltirilgan edi.

Oʻqitish Uslublari Spektri nima uchun muhim edi?

Oʻqitish uslublari spektri harakat vazifalarini faqat oʻqituvchining bevosita koʻrsatmalari bilan bajarish oʻrniga qaror qabul qilish mas’uliyatini turli darajada oʻqituvchi va oʻquvchi oʻrtasida taqsimlaydigan pedagogik doiradir. Tadqiqotda reproduktiv uslublar orasida buyruq va mashq; produktiv uslublar orasida yoʻnaltirilgan kashfiyot, konvergent ishlab chiqish va divergent ishlab chiqish kabi yondashuvlar qoʻllandi.

Reproduktiv uslublarda bola oldindan belgilangan harakat yechimini bajaradi. Produktiv uslublarda esa bola harakat muammosini hal qilish, variantlarni baholash yoki turli motor javoblarni ishlab chiqish uchun koʻproq kognitiv ishtirok koʻrsatishi kerak. Tadqiqotchilar ushbu ikki yondashuvni bir faol tanaffus ichida birlashtirib, jismoniy harakat bilan motor-kognitiv ishtirokni birgalikda ragʻbatlantirishni maqsad qildilar.

Oltita tematik faol tanaffus sohasi

Har bir faol tanaffus taxminan 10 daqiqa davom etdi: 1–2 daqiqa faollashtirish, 5–6 daqiqa markaziy vazifa va 1–2 daqiqa faollikni pasaytirish. Harakat vazifalari yakka tartibda yoki juftlikda bajarildi. Bolalar avvaldan tajriba qilgan asosiy harakat koʻnikmalari boshlangʻich nuqta sifatida olindi; kognitiv yuklama va yangilik reaksiya chiroqlari, koʻp vazifalilik va harakat variatsiyalari kabi muhit cheklovlari orqali bosqichma-bosqich oshirildi.

Amalga oshirish sodiqligi qanday nazorat qilindi?

Eksperimental faoliyatlar Profilaktik va moslashtirilgan sport fanlari sohasida magistr darajasiga ega tashqi mutaxassislar tomonidan amalga oshirildi va nazorat qilindi. Mutaxassislarga tajriba boshlanishidan oldin Oʻqitish uslublari spektri va faol tanaffus protokolini qoʻllash boʻyicha besh kunga taqsimlangan jami 20 soatlik nazariy va amaliy tayyorgarlik berildi.

Amalga oshirish sodiqligi oʻqituvchi qayd daftarlari va bevosita kuzatuvlar bilan nazorat qilindi. Tayyorlangan tashqi kuzatuvchilar faol tanaffus seanslarining tasodifiy tanlangan %30 qismini standartlashtirilgan tekshiruv roʻyxati bilan baholadilar. Kuzatilgan seanslarda umumiy amalga oshirish sodiqligi %85 deb xabar qilindi.

Tadqiqot savollari va gipotezalar

Birinchi tadqiqot savoli sakkiz haftalik faol tanaffus aralashuvi an’anaviy tanaffusga nisbatan jismoniy tayyorgarlik, yirik motor koʻnikmalar va kundalik jismoniy faollik xulq-atvorlarini yaxshilaydimi, degan savol edi. Tadqiqotchilar tajriba guruhida asosiy harakat koʻnikmalari va jismoniy tayyorgarlik komponentlarida kattaroq oʻsishni kutdilar.

Ikkinchi savol produktiv oʻqitish uslublari talab qiladigan kognitiv yuk selektiv diqqatni yaxshilaydimi, degan savol edi. Gipoteza produktiv uslublar yuqoriroq kognitiv ishtirokni ta’minlab, selektiv diqqat koʻrsatkichini oshirishidan iborat edi.

Uchinchi savol Oʻqitish uslublari spektri boʻylab uslublarni tizimli ravishda oʻzgartirish harakat bilan bogʻliq psixologik omillarga qanday ta’sir qiladi, degan savol edi. Tadqiqotchilar inklyuziv va xilma-xil oʻqitish tuzilmasi jismoniy oʻzini idrok etish hamda jismoniy faollikdan olinadigan zavqni oshirishini taxmin qildilar.

Faol Tanaffuslar Qaysi Natijalarda Ahamiyatli Farq Keltirib Chiqardi?

Nazorat guruhiga nisbatan tajriba guruhida joyidan uzunlikka sakrash, 4×10 m shuttle run, Gross Motor Quotient, jismoniy faollik darajasi, jismoniy faollikdan ijobiy zavq, jismoniy oʻzini idrok etish va ham tezkor, ham umumiy selektiv diqqat uchun ahamiyatli Time × Group oʻzaro ta’sirlari aniqlandi; 6 Daqiqalik Yurish Testi, tibbiy toʻp uloqtirish va PACESning manfiy subshkalasida esa ahamiyatli guruh-vaqt oʻzaro ta’siri topilmadi.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlagan natijalar

• Sakkiz haftalik tuzilgan faol tanaffus dasturi tajriba guruhida koʻnikmaga bogʻliq ayrim jismoniy tayyorgarlik oʻlchovlarida nazorat guruhiga qaraganda koʻproq ijobiy oʻzgarish bilan bogʻliq edi.
• Gross Motor Quotient tajriba guruhida koʻproq oshdi.
• Selektiv diqqatning ham tezkor, ham umumiy oʻlchovlarida yaqqol Time × Group ta’sirlari aniqlandi.
• PAQ-C jismoniy faollik bali tajriba guruhida nazorat guruhiga nisbatan koʻproq ijobiy oʻzgardi.
• Ijobiy zavq va jismoniy oʻzini idrok etishda kichik-oʻrta kattalikdagi ahamiyatli oʻzaro ta’sirlar topildi.
• Jinsga bogʻliq turlicha aralashuv javobiga doir ahamiyatli statistik oʻzaro ta’sir aniqlanmadi.
• Qisqa va tez-tez faol tanaffuslarni maktab tanaffusiga joylashtirish amalda qoʻllanadigan pedagogik yondashuv boʻlishi mumkinligi qoʻllab-quvvatlanadi.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamagan natijalar

• Faol tanaffuslar ushbu protokol sharoitida kardiorespirator tayyorgarlikni ahamiyatli yaxshilashi koʻrsatilmadi.
• Tibbiy toʻp uloqtirishdagi oʻzgarish nazorat guruhidan ahamiyatli farq qilishi koʻrsatilmadi.
• PACESning manfiy subshkalasida aralashuvga xos ahamiyatli oʻzgarish koʻrsatilmadi.
• Kuzatilgan barcha yutuqlar faqat Oʻqitish uslublari spektridan kelib chiqqani isbotlanmadi.
• Faol tanaffuslar oʻquv dasturidagi jismoniy tarbiya yoki yuqoriroq intensivlikdagi jismoniy faollik oʻrnini bosa olishi koʻrsatilmadi.
• Uzoq muddatli jismoniy faollik odati, akademik muvaffaqiyat yoki salomatlik natijasi koʻrsatilmadi.
• Tadqiqot bolalarda morfologik mushak adaptatsiyalarini bevosita oʻlchamadi.
• Nogironligi boʻlgan bolalarda xuddi shunday ta’sir yuzaga kelishi koʻrsatilmadi; tasdiqlangan jismoniy nuqsoni boʻlgan olti bola yakuniy namunaga kiritilmadi.
• Ahamiyatli jins oʻzaro ta’siri topilmagani oʻgʻil va qiz bolalarda ta’sir matematik jihatdan teng ekanining isboti emas.

Faol Tanaffuslar Jismoniy Tarbiya Oʻrnini Bosa Oladimi?

Ushbu tadqiqot bunday xulosani qoʻllab-quvvatlamaydi; mualliflar koordinatsiya va motor-kognitiv vazifalarga urgʻu beradigan taxminan 10 daqiqalik faol tanaffuslarni oʻquv dasturidagi jismoniy tarbiya yoki yetarli miqdordagi yuqori intensivlikli jismoniy faollik oʻrnini bosuvchi amaliyot sifatida emas, balki Jismoniy savodxonlikning ayrim oʻlchamlarini qoʻllab-quvvatlashi mumkin boʻlgan qoʻshimcha “amaliyot oynasi” sifatida talqin qiladilar.

Kardiorespirator natija ushbu chegarani ayniqsa yaqqol koʻrsatadi. Tajriba guruhida koʻplab motor va kognitiv natijalar yaxshilanganiga qaramay, 6 Daqiqalik Yurish Testida ahamiyatli Time × Group farqi topilmadi. Mualliflarning talqiniga koʻra, protokolning qisqa, interval tarzidagi va asosan koordinativ-neyromotor tuzilishi uzluksiz hamda katta hajmli aerob stimul bermagan.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Ishtirokchilar va randomizatsiya

Ishtirokchilar Italiyaning Lecce viloyatidagi boshlangʻich maktabning olti sinfidan tanlandi. Dastlab 145 bola potensial jihatdan mos deb topildi. Jismoniy faollikda qatnashishga toʻsqinlik qilishi mumkin boʻlgan tasdiqlangan jismoniy buzilishlari mavjud olti bola chiqarib tashlandi va yakuniy namuna 9–10 yoshli 139 oʻquvchidan iborat boʻldi.

Dastlabki baholashdan soʻng uch sinf tasodifiy sonlar generatori bilan tajriba guruhiga, uch sinf nazorat guruhiga biriktirildi. Shunday qilib, randomizatsiya individual bola darajasida emas, sinf darajasida amalga oshirildi. Tajriba guruhida 66, nazorat guruhida 73 oʻquvchi bor edi.

Tadqiqotning a priori quvvat tahlili G*Power 3.1 yordamida amalga oshirildi. Manba minimal namuna hajmini N=23, taxminan 0,80 ta’sir kattaligi, α=0,05 va 0,95 statistik quvvat asosida xabar qiladi. Manba ushbu ta’sir kattaligi aynan qaysi oʻlchovda ta’riflanganini bu jumlada alohida batafsil koʻrsatmagani uchun Verianla uni boshqa ta’sir oʻlchoviga aylantirmaydi.

Bir tomonlama koʻrlik nimani anglatardi?

Pre-test va post-test oʻlchovlarini bajargan ekspert baholovchilar bolalarning qaysi guruhda ekanini bilmagan. Ma’lumotlarni kiritish va asosiy statistik amallarni bajargan tadqiqotchilar ham dastlabki tahlillar tugaguniga qadar guruh kodlariga nisbatan koʻr holatda saqlandi.

Aralashuvning jismoniy va koʻrinadigan tabiati sabab bolalar hamda uni amalga oshiruvchilarni koʻr qilish mumkin emas edi. Shuning uchun “bir tomonlama koʻr” atamasi aynan natija baholovchilarining guruh taqsimotini bilmasligini anglatadi.

Oʻlchash vaqti

Pre-test aralashuvdan bir hafta oldin, post-test esa sakkiz haftalik dastur tugaganidan bir hafta keyin oʻtkazildi. Koʻchirish ta’siri va jismoniy charchoqni kamaytirish uchun baholashlar tizimli tartibda bajarildi: avval kognitiv, keyin affektiv/xulq-atvor va oxirida jismoniy soha baholandi.

Jismoniy testlarda tartib TGMD-2, 1 kg tibbiy toʻp uloqtirish, joyidan uzunlikka sakrash, 4×10 m shuttle run va 6 Daqiqalik Yurish Testi koʻrinishida edi. Joyidan uzunlikka sakrash, tibbiy toʻp uloqtirish va 4×10 m testlarida ikki urinishning eng yaxshi natijasi; 6 Daqiqalik Yurish Testida esa charchoqni kamaytirish uchun bitta urinish qoʻllandi.

TGMD-2 va Gross Motor Quotient

Test of Gross Motor Development-2 oltita lokomotor va oltita obyektni boshqarish koʻnikmasini oʻz ichiga olgan. Lokomotor subtestda yugurish, gallop, hop, sakrash, joyidan uzunlikka sakrash va yon tomonga sirpanish; obyektni boshqarishda esa turgan toʻpni urish, turgan holda dribling, tutish, tepish, bosh ustidan uloqtirish va pastdan yumalatish kabi vazifalar baholandi.

Har bir ishlash mezoni toʻgʻri bajarilganda 1, bajarilmaganda 0 bilan baholandi. Ikki urinishning mezon ballari koʻnikma balliga, koʻnikma ballari esa subshkalaning xom balliga aylantirildi. Standart ballar birlashtirilishi orqali 46–160 oraligʻida Gross Motor Quotient (GMQ) hosil qilindi. Ushbu tadqiqotda umumiy motor kompetentlik koʻrsatkichi sifatida GMQ qoʻllandi.

PAQ-C, PSP va PACES

PAQ-Cning italyancha versiyasi soʻnggi yetti kundagi oʻrta va yuqori intensivlikdagi jismoniy faollik haqida toʻqqiz savoldan iborat edi. PAQ-C toʻgʻridan-toʻgʻri daqiqa yoki METni oʻlchamaydi; 1 juda past, 5 esa juda yuqori faollikni ifodalaydigan indeks hosil qiladi.

Physical Self-Perception (PSP) shkalasi bolalarning tezlik, kuch va koordinatsiya kabi jismoniy xususiyatlari boʻyicha oʻzlarini qanchalik kompetent deb his qilishlarini olti band bilan baholadi.

Physical Activity Enjoyment Scale (PACES) jismoniy faollik paytida olinadigan zavqni oʻlchadi. Italyancha versiya 16 banddan iborat edi: toʻqqiz ijobiy (PACES_P) va yetti manfiy (PACES_N) ifodani oʻz ichiga olgan.

Selektiv diqqat qanday oʻlchandi?

Oʻzgartirilgan Bell Test zich vizual stimullar orasidan maqsad sifatida belgilangan stilizatsiyalangan qoʻngʻiroqlarni topishga asoslangan qogʻoz-qalam neyropsixologik testidir. Bolalarga maqsadlar bilan birga qum soati, qoʻziqorin va langar kabi chalgʻituvchi obyektlar boʻlgan toʻrt sahifa taqdim etildi.

Umumiy vaqt ikki daqiqa edi. Dastlabki 30 soniya ichida topilgan maqsadlar “Quick” oʻlchovini, ikki daqiqaning barchasida topilgan maqsadlarning jami esa “Total” oʻlchovini tashkil etdi.

Statistik tahlil

Ma’lumotlar avval chet qiymatlar va normal taqsimot nuqtai nazaridan tekshirildi. Tavsifiy natijalar guruh va jins boʻyicha oʻrtacha ± standart ogʻish shaklida xabar qilindi.

Asosiy tahlil 2 (Time) × 2 (Group) aralash dizaynli MANOVA edi. Jins aralashuv ta’sirini oʻzgartiradimi yoki yoʻqmi, baholash uchun qoʻshimcha ravishda 2 (Group) × 2 (Time) × 2 (Gender) MANOVA oʻtkazildi. Time subyekt ichidagi; Group va Gender subyektlararo omillar edi.

Kovariatsiya matritsasi bir xilligi farazidagi mumkin boʻlgan buzilishlarga nisbatan barqarorroq boʻlgani sabab asosiy koʻp oʻzgaruvchili statistika sifatida Pillai's Trace qoʻllandi. Keyin har bir bogʻliq oʻzgaruvchi uchun aralash takroriy oʻlchov ANOVAlari oʻtkazildi.

Ta’sir kattaliklari qisman eta-kvadrat (ηp²) bilan xabar qilindi: taxminan 0,01 kichik, 0,06 oʻrta va 0,14 katta ta’sir deb tasniflandi. Guruh farqlari uchun %95 ishonch intervallari hisoblandi. Koʻp sonli p qiymatlariga Holm–Bonferroni ketma-ket tuzatishi qoʻllandi. Statistik ahamiyatlilik chegarasi p<0,05 edi. Tahlillar IBM SPSS Statistics 29-versiyasi bilan bajarildi.

Pre-test va post-test natijalari

Boshlangʻichda nazorat va tajriba guruhlari oʻrtasida oʻrganilgan natija oʻzgaruvchilari boʻyicha ahamiyatli farq topilmadi.

Koʻp oʻzgaruvchili umumiy ta’sir

Pillai's Trace asosidagi Time × Group koʻp oʻzgaruvchili oʻzaro ta’siri ahamiyatli edi: F=8,159, p<0,001 va ηp²=0,483. Manbaning ta’sir kattaligi tasnifiga koʻra, bu qiymat katta umumiy ta’sirni ifodalaydi.

Bir oʻzgaruvchili tahlillarda eng yuqori ηp² qiymati Selektiv Diqqat — Quick natijasida 0,244 edi. Keyingi oʻrinlarda 4×10 m shuttle run uchun 0,172, umumiy selektiv diqqat uchun 0,168 va joyidan uzunlikka sakrash uchun 0,129 qayd etildi. GMQ uchun ηp²=0,082 edi.

PAQ-C/PAL, ijobiy PACES va PSP natijalaridagi ta’sir kattaliklari mos ravishda 0,049, 0,044 va 0,043 darajasida edi. Ular statistik jihatdan ahamiyatli boʻlsa-da, ayrim jismoniy va kognitiv natijalarda kuzatilgan ta’sirlardan kichikroq edi.

Kardiorespirator koʻrsatkich nima uchun boshqacha edi?

6 Daqiqalik Yurish Testida har ikki guruh ham pre-testdan post-testga oʻsish koʻrsatdi; biroq oʻzgarish kattaligi guruhlar oʻrtasida farq qilmadi (p=0,946; ηp²=0,004). Shuning uchun tadqiqot faol tanaffus aralashuvi uchun oʻziga xos kardiorespirator afzallik koʻrsatdi, deb aytib boʻlmaydi.

Mualliflar taxminan 10 daqiqalik interval tarzidagi, koordinatsiya, ritm, motor kombinatsiya va postural nazoratga yoʻnaltirilgan dastur uzoq davom etuvchi aerob yuklama bermaganini muhokama qiladilar. Ushbu mexanizm izohi fiziologik talqindir; tadqiqotda bevosita kardiovaskulyar adaptatsiya yoki mushak morfologiyasi oʻlchanmagan.

Selektiv diqqat topilmasi

Tajriba guruhida Bell Test Quick bali 54,94 ± 12,25-dan 72,08 ± 14,08-ga oshgan boʻlsa, nazorat guruhida 53,86 ± 12,99-dan 61,58 ± 11,01-ga oshdi. Time × Group ta’siri p<0,001 va ηp²=0,244 edi.

Umumiy diqqat balida tajriba guruhi 127,24 ± 9,07-dan 132,45 ± 6,42-ga, nazorat guruhi esa 127,46 ± 7,50-dan 128,63 ± 6,63-ga oʻzgardi. Oʻzaro ta’sir yana ahamiyatli edi (p<0,001; ηp²=0,168).

Mualliflar produktiv oʻqitish uslublari bolalarni motor yechimlarni kashf etishga undashi kognitiv yuk va ijro funksiyalarini oshirishi mumkinligini ilgari suradilar. Biroq tadqiqot bevosita nerv faolligini oʻlchamagani uchun “koʻproq neyron ishtiroki” kuzatilgan biologik natija emas, balki xulq-atvor topilmalariga doir nazariy izohdir.

Jins aralashuv ta’sirini oʻzgartirdimi?

Asosiy Gender ta’siri ahamiyatli edi (p<0,001; ηp²=0,299), ya’ni ayrim boshlangʻich natijalarda oʻgʻil va qiz bolalar oʻrtasida farqlar mavjud edi. Bunga qarshi ravishda Time × Gender oʻzaro ta’siri p=0,573 va Time × Group × Gender oʻzaro ta’siri p=0,128 bilan ahamiyatli emas edi.

Bu natija tadqiqot namunasida aralashuvga javob jins boʻyicha farq qilishiga doir statistik dalil yoʻqligini koʻrsatadi. Biroq tadqiqot ekvivalentlik sinovi boʻlmagani uchun uni “oʻgʻil va qiz bolalarda ta’sirlar aniq bir xil” degan xulosaga aylantirmaslik kerak.

Manba ichidagi hisobot qaydi: PACES_N

Manbaning muhokama matnida manfiy zavqning kamayishiga doir ijobiy ifoda boʻlishiga qaramay, asosiy Time × Group jadvalida PACES_N uchun p=0,721 va ηp²=0,001 xabar qilingan. Shu sababli Verianlaning ilmiy yadrosida aralashuvga xos ahamiyatli PACES_N kamayishi da’vo qilinmaydi. Ahamiyatli affektiv natijalar ijobiy PACES bali va jismoniy oʻzini idrok etish orqali bayon qilingan.

Manba ichidagi hisobot qaydi: Jadval 5

Manbaning Jadval 5 satrida Time × Group × Gender oʻzaro ta’siriga tegishli F qiymati matn/PDF ajratmasida “155” shaklida koʻrinsa-da, ayni satrda p=0,128 va ηp²=0,153 xabar qilingan. Bu kombinatsiya aniq terish yoki ajratib olish noaniqligini keltirib chiqargani uchun F qiymati taxmin bilan tuzatilmagan. Ishonchli ilmiy xulosa uch tomonlama oʻzaro ta’sir p=0,128 bilan statistik jihatdan ahamiyatli emasligidir.

Sinf darajasidagi randomizatsiya

Randomizatsiya individual darajada emas, sinf darajasida amalga oshirilgani uchun bir sinfdagi oʻquvchilarning oʻlchovlari toʻliq mustaqil boʻlmasligi mumkin. Tadqiqotchilar asosiy natijalar uchun sinflararo korrelyatsiya koeffitsiyentini (ICC) boshlangʻichda hisoblab, ICC 0,05 dan past ekanini xabar qilgan va klasterlanish ta’sirini kichik deb baholagan.

Shunga qaramay, mualliflar koʻproq sinflarni qamrab oladigan katta tadqiqotlarda sinf darajasidagi klasterlanishni koʻp darajali yoki aralash ta’sirli modellar yordamida bevosita hisobga olish kerakligini ta’kidlaydilar.

Eng muhim dizayn cheklovi: faol nazorat guruhi yoʻq edi

Tajriba guruhi ham koʻproq tuzilgan harakatlarni bajardi, ham Oʻqitish uslublari spektri asosida pedagogik jihatdan tartibga solingan vazifalarni amalga oshirdi. Nazorat guruhi esa an’anaviy, tuzilmagan tanaffusni davom ettirdi.

Demak, tajriba va nazorat oʻrtasida bir vaqtning oʻzida ikki asosiy narsa oʻzgardi: harakatning tuzilishi va pedagogik oʻqitish shakli. Oʻqitish uslublarisiz standart faol tanaffus bajaradigan uchinchi guruh boʻlmagani sababli STS faol tanaffusning umumiy ta’siriga qanchalik qoʻshimcha hissa qoʻshgani bevosita oʻlchanmadi.

Shu sababli “natijalarni STS yuzaga keltirdi” degan ifodadan koʻra “STS bilan tuzilgan faol tanaffus paketi an’anaviy tanaffusga qaraganda koʻproq ijobiy natijalar berdi” degan talqin toʻgʻriroqdir. Mualliflar kelajakda an’anaviy tanaffus, standart faol tanaffus va STSga asoslangan faol tanaffusdan iborat uch tarmoqli randomizatsiyalangan tadqiqotlarni tavsiya qiladilar.

Boshqa cheklovlar

• Namuna faqat 139 oʻquvchi va olti sinfdan iborat boʻlgan.
• Ishtirokchilar bitta mintaqaviy maktab kontekstidan kelgan.
• Aralashuv atigi sakkiz hafta davom etgan.
• Oʻrta va uzoq muddatli kuzatuv mavjud emas.
• Ijtimoiy-iqtisodiy holat tizimli ravishda nazorat qilinmagan.
• Ovqatlanish odatlari kuzatilmagan.
• Aralashuv davrida maktabdan tashqari sport ishtirokidagi oʻzgarishlar kuzatilmagan.
• PAQ-C jismoniy faollikni obyektiv daqiqa yoki MET sifatida emas, oʻz-oʻzini xabar qilishga asoslangan indeks sifatida oʻlchagan.
• Aralashuvlar maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan tashqi mutaxassislar tomonidan amalga oshirilgan; odatiy maktab sharoitida oʻqituvchi amaliyoti xuddi shu natijani berishi bevosita sinovdan oʻtkazilmagan.
• Tasdiqlangan jismoniy buzilishlari boʻlgan olti bola yakuniy namunaga kiritilmagani sababli natijalarni nogironligi boʻlgan bolalarga toʻgʻridan-toʻgʻri umumlashtirib boʻlmaydi.

Tadqiqotning pedagogik hissasi

Tadqiqotning muhim yondashuvi tanaffusni faqat boʻsh vaqt yoki energiyani chiqarish davri sifatida emas, balki jismoniy, kognitiv va affektiv oʻrganish qisqa muddatlarda qoʻllab-quvvatlanishi mumkin boʻlgan ta’lim muhiti sifatida koʻrib chiqishidir.

Ikkinchi hissa motor vazifalarni geografiya, tarix, italyan tili va ingliz tili kabi fan mazmunlari bilan birlashtirishdir. Ushbu tuzilma jismoniy faollikni mustaqil maktab faoliyati boʻlishdan chiqarib, fanlararo oʻrganish vositasi sifatida loyihalashni maqsad qilgan.

Uchinchi hissa faol tanaffuslarning nafaqat fiziologik “dozasi”ni, balki pedagogik “qanday” savolini ham oʻlchanadigan tadqiqot oʻzgaruvchisiga aylantirish urinishidir. Biroq uchinchi faol nazorat guruhi yoʻqligi sababli bu pedagogik komponentning mustaqil kattaligi hali aniqlanmagan.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Enhancing Physical Literacy Domains Through the Spectrum of Teaching Styles in Recess-Based Active Breaks: A Single-Blind Randomized Controlled Trial

Mualliflar: Domenico Monacis; Giacomo Pascali; Dario Colella.

Mas’ul muallif: Domenico Monacis.

Muassasalar:

• Department of Education and Sports Sciences, Pegaso University, Naples, Italy.
• Department of Biological and Environmental Sciences and Technologies, University of Salento, Lecce, Italy.
• Scientific Laboratory on Teaching Methods for Physical Education and Motor Assessment, University of Salento, Lecce, Italy.

Jurnal: Children.

Nashriyot: MDPI.

Nashr ma’lumoti: 2026; Jild 13; Son 5; Maqola 634.

DOI: 10.3390/children13050634

Rasmiy DOI havolasi: https://doi.org/10.3390/children13050634

Sanalar: Yuborilgan 5 Mart 2026; tahrir 23 Aprel 2026; qabul 29 Aprel 2026; nashr 1 May 2026.

Manba turi: Bir tomonlama koʻr, randomizatsiyalangan nazoratli maktab aralashuvi tadqiqoti; randomizatsiya sinf darajasida amalga oshirilgan.

Namuna: Italiyaning Lecce viloyatidagi olti boshlangʻich maktab sinfidan 9–10 yoshli 139 oʻquvchi; tajriba guruhi n=66, nazorat guruhi n=73.

Aralashuv: Sakkiz hafta; haftasiga uch kun; kuniga taxminan 10 daqiqalik ikkita faol tanaffus; jami 48 seans. Aralashuv Oʻqitish uslublari spektri doirasida reproduktiv va produktiv uslublarni birlashtirgan.

Nazorat: An’anaviy, tuzilmagan tanaffus.

Koʻrlik: Natija baholovchilari guruh taqsimotiga nisbatan koʻr saqlandi; aralashuv tabiatiga koʻra bolalar va uni amalga oshiruvchilarni koʻr qilish mumkin emas edi.

Asosiy statistika: 2×2 mixed-design MANOVA; ikkilamchi 2×2×2 Gender tahlili; Pillai's Trace; oʻzgaruvchi boʻyicha mixed ANOVA; Holm–Bonferroni tuzatishi; ηp² ta’sir kattaligi; p<0,05 ahamiyatlilik chegarasi.

Dasturiy ta’minot: IBM SPSS Statistics 29; namuna quvvati uchun G*Power 3.1.

Etika: Tadqiqot Helsinki deklaratsiyasiga muvofiq oʻtkazilgan va Pegaso University Ethics Committee tomonidan PROT/E 002466 raqami bilan 29 Mart 2024 sanasida tasdiqlangan.

Xabardor qilingan rozilik: Ishtirokchi bolalarning ota-onalari yoki qonuniy vasiylaridan xabardor qilingan rozilik olingan.

Moliyalashtirish: Tashqi moliyalashtirish olinmagan.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Maxfiylik sabablari bilan ma’lumotlar ommaga ochiq emas; asosli soʻrov boʻyicha mas’ul muallifdan olish mumkinligi koʻrsatilgan.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Mualliflar manfaatlar toʻqnashuvi haqida xabar bermagan.

Muallif hissalari: Konseptuallashtirish G.P.; metodologiya D.M. va D.C.; dasturiy ta’minot va formal tahlil D.M.; tadqiqot G.P.; ma’lumotlar kuratsiyasi D.M. va G.P.; dastlabki qoralama G.P. va D.M.; koʻrib chiqish va tahrirlash D.C.; nazorat D.C.; loyiha boshqaruvi D.M.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY) ochiq kirish litsenziyasi.

Asosiy talqin chegarasi: Tadqiqot STS bilan tuzilgan faol tanaffus paketini an’anaviy tanaffus bilan taqqoslagan. Oʻqitish uslubi manipulyatsiyasisiz faol nazorat guruhi boʻlmagani sababli STSning jismoniy faollikning umumiy ta’siridan mustaqil hissasini hisoblab boʻlmaydi.

Manba ichidagi hisobot qaydi: Muhokamadagi manfiy zavq haqidagi ifoda asosiy inferensiya jadvalidagi PACES_N p=0,721 natijasi bilan mos emas; shu sababli u ahamiyatli aralashuv ta’siri sifatida ishlatilmagan. Shuningdek, Gender uch tomonlama oʻzaro ta’sir satridagi F qiymati manba ajratmasida noaniq boʻlgani uchun taxmin qilinib tuzatilmagan.