Активдүү тыныгуулар (Active Breaks, ABs) — узакка созулган кыймылсыздыкты бөлүп, күнүмдүк физикалык активдүүлүктү жогорулатуу үчүн колдонулган кыска кыймыл мезгилдери. Бул бир тараптуу сокур, класстын деңгээлинде рандомизацияланган контролдук изилдөө активдүү тыныгуулардын физикалык дозасын гана эмес, алардын кандай окутуларын да негизги орунга коюп, Окутуу стилдеринин спектри (Spectrum of Teaching Styles, STS) менен түзүмдөштүрүлгөн тыныгуу иш-аракеттеринин 9–10 жаштагы балдардын Физикалык сабаттуулук (Physical Literacy, PL) тармактарына тийгизген таасирин баалады. Алты класстагы 139 бала эксперименттик топко (n=66) же салттуу тыныгуудагы контролдук топко (n=73) бөлүндү. Эксперименттик топ сегиз жума бою жумасына үч күн, күнүнө болжол менен 10 мүнөттөн эки сессия өткөрүп, жалпысынан 48 активдүү тыныгууга катышты.

Физикалык сабаттуулук — физикалык компетенттүүлүк жана физикалык активдүүлүк менен катар когнитивдик жана аффективдик компоненттерди да камтыган көп өлчөмдүү түзүлүш. Изилдөөдө физикалык көрсөткүчтөр; ордунан узундукка секирүү, 4×10 m shuttle run, 6 Мүнөттүк Жөө Басуу Тести, 1 kg медициналык топ ыргытуу жана TGMD-2 Gross Motor Quotient менен; күнүмдүк физикалык активдүүлүк PAQ-C менен; физикалык өзүн-өзү кабылдоо PSP менен; физикалык активдүүлүктөн алынган ырахат PACES менен; тандалма көңүл буруу болсо өзгөртүлгөн Bell Test менен бааланды.

Жалпы Time × Group MANOVA өз ара таасири маанилүү болду (p<0,001; ηp²=0,483). Эксперименттик топ контролдук топко салыштырмалуу төмөнкү буттардын жарылма көрсөткүчү, шамдагайлык, Gross Motor Quotient, физикалык активдүүлүк деңгээли, оң ырахат, физикалык өзүн-өзү кабылдоо жана тандалма көңүл буруу өлчөөлөрүндө көбүрөөк оң өзгөрүү көрсөттү. Эң чоң бир өзгөрмөлүү таасир тандалма көңүл буруунун ыкчам бөлүгүндө байкалды (ηp²=0,244). Ал эми 6 Мүнөттүк Жөө Басуу Тестинде, медициналык топ ыргытууда жана PACESтин терс субшкаласында маанилүү Time × Group өз ара таасири табылган жок.

Натыйжалардын маанилүү чектөөсү бар: эксперименттик топ STS менен түзүмдөштүрүлгөн активдүү тыныгууларды аткарса, контролдук топ салттуу тыныгууну улантты. Окутуу стилин манипуляциялабаган үчүнчү активдүү тыныгуу тобу болбогондуктан, байкалган жетишкендиктердин канчасы физикалык активдүүлүктүн өзүнөн, канчасы STS педагогикасынан келип чыкканын бул изилдөө менен ажыратууга болбойт. Изилдөө ошондой эле алты классты, бир гана аймактык контекстти жана кыска мөөнөттүү сегиз жумалык байкоону камтыйт.

Изилдөө көйгөйү

Мектеп окуучуларынын күн ичинде узак убакыт отурушу жалпы физикалык активдүүлүккө гана эмес, мотордук көндүмдөрдүн өнүгүшүнө жана айрым когнитивдик-аффективдик процесстерге да таасир этиши мүмкүн. Ошондуктан мектеп физикалык активдүүлүктү күнүмдүк жашоого киргизүү үчүн маанилүү практикалык чөйрө болуп саналат. Активдүү тыныгуулар узак жана өзүнчө спорт сабактарын кошуунун ордуна мектеп күнүндөгү кыска убакыт аралыктарында кыймыл мүмкүнчүлүгүн түзүүнү максат кылат.

Мурунку изилдөөлөр активдүү тыныгуулар физикалык активдүүлүк, көңүл буруу жана класстагы жүрүм-турум сыяктуу натыйжаларга пайда бере аларын көрсөтсө да, физикалык даярдык жана мотордук өнүгүү боюнча натыйжалар бир кыйла гетерогендүү. Мындан тышкары, адабияттардын маанилүү бөлүгү “канча мүнөт, кандай интенсивдүүлүктө жана жумасына канча жолу?” деген суроолорго көңүл бурса, кыймыл тапшырмасы кайсы педагогикалык ыкма менен окутулары азыраак изилденген.

Бул изилдөө ушул боштукту Физикалык сабаттуулук модели жана Окутуу стилдеринин спектри аркылуу карады. Негизги ой — активдүү тыныгуу көнүгүүнүн дозасы гана эмес, мотордук, когнитивдик жана аффективдик үйрөнүүнү багыттай ала турган кыска педагогикалык чөйрө да болуп саналат.

Физикалык Сабаттуулук Деген Эмне?

Физикалык сабаттуулук — адамдын физикалык жактан активдүү жашоону улантуусун колдогон физикалык компетенттүүлүк жана физикалык активдүүлүк жүрүм-турумдары; мотивация, өзүнө ишенүү жана ырахат сыяктуу аффективдик өзгөчөлүктөр; билим, түшүнүү, стратегиялык ой жүгүртүү жана чечим кабыл алуу сыяктуу когнитивдик процесстер өз ара байланышта каралган бирдиктүү түзүлүш.

Изилдөөдө Физикалык сабаттуулуктун үч тармагы

Бул Изилдөөдө Активдүү Тыныгуулар Кантип Колдонулду?

Эксперименттик топтогу балдар сегиз жума бою жумасына үч күн, мектеп күнүнүн эки башка тыныгуусунда болжол менен 10 мүнөттүк активдүү тыныгууларга катышты; ошентип жумасына алты жана жалпысынан 48 сессия өткөрүлдү. Ар бир сессия репродуктивдүү жана продуктивдүү окутуу стилдеринин экөөсүн айкалыштырып, ритм, кинестетикалык дифференциация, мотордук-постуралдык үлгүлөр, мотордук комбинация, тең салмак же дисциплиналар аралык тапшырмалардын бирине багытталды.

Окутуу Стилдеринин Спектри эмне үчүн маанилүү болду?

Окутуу стилдеринин спектри — кыймыл тапшырмаларын мугалимдин түздөн-түз берген буйруктары менен гана аткаруунун ордуна, чечим кабыл алуу жоопкерчилигин ар кандай деңгээлде мугалим менен окуучунун ортосунда бөлүштүргөн педагогикалык алкак. Изилдөөдө репродуктивдүү стилдердин арасында буйрук жана көнүгүү; продуктивдүү стилдердин арасында багытталган ачылыш, конвергенттик өндүрүү жана дивергенттик өндүрүү сыяктуу ыкмалар колдонулду.

Репродуктивдүү стилдерде бала алдын ала белгиленген кыймыл чечимин аткарат. Продуктивдүү стилдерде болсо бала кыймыл көйгөйүн чечүү, варианттарды баалоо же ар кандай мотордук жоопторду жаратуу үчүн көбүрөөк когнитивдик катышууга тийиш. Изилдөөчүлөр бул эки ыкманы бир активдүү тыныгуу ичинде айкалыштырып, физикалык кыймыл менен мотордук-когнитивдик катышууну бир убакта стимулдаштырууну максат кылышкан.

Алты тематикалык активдүү тыныгуу тармагы

Ар бир активдүү тыныгуу болжол менен 10 мүнөт созулду: 1–2 мүнөт активдештирүү, 5–6 мүнөт негизги тапшырма жана 1–2 мүнөт активдүүлүктү басаңдатуу. Кыймыл тапшырмалары жеке же жуп болуп аткарылды. Балдар буга чейин өздөштүргөн негизги кыймыл көндүмдөрү баштапкы чекит катары колдонулду; когнитивдик жүк жана жаңылык реакция жарыктары, көп тапшырмалуу аракеттер жана кыймыл вариациялары сыяктуу чөйрөлүк чектөөлөр аркылуу акырындык менен көбөйтүлдү.

Ишке ашыруунун тактыгы кантип көзөмөлдөндү?

Эксперименттик иш-аракеттер Профилактикалык жана адаптацияланган спорт илимдери тармагында магистр даражасына ээ тышкы адистер тарабынан жүргүзүлүп жана көзөмөлдөндү. Адистерге эксперимент башталганга чейин Окутуу стилдеринин спектри жана активдүү тыныгуу протоколун колдонуу боюнча беш күнгө бөлүнгөн жалпы 20 сааттык теориялык жана практикалык окутуу берилди.

Ишке ашыруунун тактыгы мугалимдердин журналдары жана түз байкоолор аркылуу көзөмөлдөндү. Даярдалган тышкы байкоочулар активдүү тыныгуу сессияларынын кокусунан тандалган %30ун стандартташтырылган текшерүү тизмеси менен баалашты. Байкалган сессияларда жалпы ишке ашыруу тактыгы %85 деп билдирилди.

Изилдөө суроолору жана гипотезалар

Биринчи изилдөө суроосу сегиз жумалык активдүү тыныгуу кийлигишүүсү салттуу тыныгууга салыштырмалуу физикалык даярдыкты, ири мотордук көндүмдөрдү жана күнүмдүк физикалык активдүүлүк жүрүм-турумдарын жакшыртабы деген суроо болду. Изилдөөчүлөр эксперименттик топто негизги кыймыл көндүмдөрү жана физикалык даярдык компоненттери көбүрөөк жогорулайт деп күтүштү.

Экинчи суроо продуктивдүү окутуу стилдери талап кылган когнитивдик жүк тандалма көңүл бурууну жакшыртабы деген суроо болду. Гипотеза продуктивдүү стилдер жогорку когнитивдик катышууну камсыздап, тандалма көңүл буруунун көрсөткүчүн жогорулатат деген божомол эле.

Үчүнчү суроо Окутуу стилдеринин спектри боюнча стилдерди системалуу өзгөртүү кыймылга байланышкан психологиялык факторлорго кандай таасир этери жөнүндө болду. Изилдөөчүлөр камтуучу жана ар түрдүү окутуу түзүмү физикалык өзүн-өзү кабылдоону жана физикалык активдүүлүктөн алынган ырахатты жогорулатат деп божомолдошту.

Активдүү Тыныгуулар Кайсы Натыйжаларда Маанилүү Айырма Жаратты?

Контролдук топко салыштырмалуу эксперименттик топто ордунан узундукка секирүү, 4×10 m shuttle run, Gross Motor Quotient, физикалык активдүүлүк деңгээли, физикалык активдүүлүктөн оң ырахат, физикалык өзүн-өзү кабылдоо жана тандалма көңүл буруунун ыкчам да, жалпы да көрсөткүчтөрү үчүн маанилүү Time × Group өз ара таасирлери табылды; 6 Мүнөттүк Жөө Басуу Тестинде, медициналык топ ыргытууда жана PACESтин терс субшкаласында маанилүү топ-убакыт өз ара таасири табылган жок.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• Сегиз жумалык түзүмдөштүрүлгөн активдүү тыныгуу программасы эксперименттик топто көндүмгө байланыштуу айрым физикалык даярдык өлчөөлөрүндө контролдук топко караганда көбүрөөк оң өзгөрүү менен байланышкан.
• Gross Motor Quotient эксперименттик топто көбүрөөк өстү.
• Тандалма көңүл буруунун ыкчам жана жалпы өлчөөлөрүндө айкын Time × Group таасирлери табылды.
• PAQ-C физикалык активдүүлүк упайы эксперименттик топто контролдук топко салыштырмалуу көбүрөөк оң өзгөрдү.
• Оң ырахатта жана физикалык өзүн-өзү кабылдоодо кичине-орточо көлөмдөгү маанилүү өз ара таасирлер табылды.
• Жыныска байланыштуу ар башка кийлигишүү жооптору боюнча маанилүү статистикалык өз ара таасир аныкталган жок.
• Кыска жана тез-тез активдүү тыныгууларды мектеп тыныгуусуна киргизүү колдонууга мүмкүн болгон педагогикалык ыкма болушу мүмкүн экени колдоого алынат.

Изилдөө колдобогон жыйынтыктар

• Активдүү тыныгуулар бул протоколдо кардиореспиратордук даярдыкты маанилүү жакшыртары көрсөтүлгөн жок.
• Медициналык топ ыргытуудагы өзгөрүү контролдук топтон маанилүү айырмаланары көрсөтүлгөн жок.
• PACESтин терс субшкаласында кийлигишүүгө мүнөздүү маанилүү өзгөрүү көрсөтүлгөн жок.
• Байкалган бардык жетишкендиктер Окутуу стилдеринин спектринен гана келип чыкканы далилденген жок.
• Активдүү тыныгуулар окуу программасындагы дене тарбияны же жогорку интенсивдүүлүктөгү физикалык активдүүлүктү алмаштыра алары көрсөтүлгөн жок.
• Узак мөөнөттүү физикалык активдүүлүк адаты, академиялык ийгилик же ден соолук натыйжасы көрсөтүлгөн жок.
• Изилдөө балдардагы морфологиялык булчуң адаптацияларын түз өлчөгөн жок.
• Майыптыгы бар балдарда ушундай эле таасир болору көрсөтүлгөн жок; тастыкталган физикалык бузулуусу бар алты бала акыркы үлгүгө киргизилген эмес.
• Маанилүү жыныстык өз ара таасирдин табылбашы уул жана кыз балдарда таасир математикалык жактан эквиваленттүү экенинин далили эмес.

Активдүү Тыныгуулар Дене Тарбиянын Ордун Баса Алабы?

Бул изилдөө мындай жыйынтыкты колдобойт; авторлор координация жана мотордук-когнитивдик тапшырмаларга басым жасаган болжол менен 10 мүнөттүк активдүү тыныгууларды окуу программасындагы дене тарбиянын же жетиштүү көлөмдөгү жогорку интенсивдүү физикалык активдүүлүктүн ордун баскан практика катары эмес, Физикалык сабаттуулуктун айрым өлчөмдөрүн колдой ала турган кошумча “практикалык терезе” катары чечмелешет.

Кардиореспиратордук натыйжа бул чектөөнү өзгөчө көрсөтөт. Эксперименттик топто көптөгөн мотордук жана когнитивдик натыйжалар жакшырганына карабастан, 6 Мүнөттүк Жөө Басуу Тестинде маанилүү Time × Group айырмасы табылган жок. Авторлордун түшүндүрмөсү боюнча, протоколдун кыска, интервалдуу жана негизинен координациялык-нейромотордук түзүлүшү үзгүлтүксүз жана жогорку көлөмдөгү аэробдук стимул берген эмес.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Катышуучулар жана рандомизация

Катышуучулар Италиянын Lecce провинциясындагы бир башталгыч мектептин алты классынан тандалды. Башында 145 бала потенциалдуу ылайыктуу деп табылды. Физикалык активдүүлүккө катышууга тоскоол боло турган тастыкталган физикалык бузулуусу бар алты бала чыгарылып, акыркы үлгү 9–10 жаштагы 139 окуучудан түзүлдү.

Баштапкы баалоодон кийин үч класс кокустук сан генератору менен эксперименттик топко, үч класс контролдук топко дайындалды. Ошентип, рандомизация жеке бала деңгээлинде эмес, класс деңгээлинде жүргүзүлдү. Эксперименттик топто 66, контролдук топто 73 окуучу бар эле.

Изилдөөнүн a priori кубаттуулук анализи G*Power 3.1 менен жүргүзүлдү. Булак минималдуу үлгү көлөмүн N=23, болжол менен 0,80 таасир көлөмү, α=0,05 жана 0,95 статистикалык кубаттуулук негизинде билдирет. Булак бул таасир көлөмүнүн кайсы конкреттүү шкалада аныкталганын ушул сүйлөмдө өзүнчө тактабагандыктан, Verianla аны башка таасир өлчөмүнө айландырбайт.

Бир тараптуу сокурлук эмнени билдирген?

Алдын-ала тест жана кийинки тест өлчөөлөрүн жүргүзгөн эксперт баалоочулар балдардын кайсы топто экенин билишкен эмес. Маалымат киргизүүнү жана негизги статистикалык операцияларды жүргүзгөн изилдөөчүлөр да алдын ала талдоолор аяктаганга чейин топ коддоруна карата сокур бойдон калышты.

Кийлигишүүнүн физикалык жана көрүнүктүү мүнөзүнө байланыштуу балдарды жана ишке ашыруучуларды сокур кылуу мүмкүн болгон эмес. Ошондуктан “бир тараптуу сокур” деген сөз айкашы натыйжа баалоочуларынын топтук дайындоону билбегенин билдирет.

Өлчөө убактысы

Алдын-ала тест кийлигишүүдөн бир жума мурда, кийинки тест сегиз жумалык программа аяктагандан бир жума кийин жүргүзүлдү. Ташуу таасирин жана физикалык чарчоону азайтуу үчүн баалоолор системалуу тартипте жүргүзүлдү: адегенде когнитивдик, андан кийин аффективдик/жүрүм-турумдук жана акырында физикалык тармак бааланды.

Физикалык тесттердин тартиби TGMD-2, 1 kg медициналык топ ыргытуу, ордунан узундукка секирүү, 4×10 m shuttle run жана 6 Мүнөттүк Жөө Басуу Тести болду. Ордунан узундукка секирүүдө, медициналык топ ыргытууда жана 4×10 m тесттеринде эки аракеттин эң жакшы натыйжасы; 6 Мүнөттүк Жөө Басуу Тестинде болсо чарчоону азайтуу үчүн бир аракет колдонулду.

TGMD-2 жана Gross Motor Quotient

Test of Gross Motor Development-2 алты локомотордук жана алты объектти башкаруу көндүмүн камтыган. Локомотордук субтестте чуркоо, gallop, секирип жылуу, секирүү, ордунан узундукка секирүү жана капталга жылуу; объектти башкарууда кыймылсыз топту уруу, кыймылсыз дриблинг, кармоо, тебүү, баш үстүнөн ыргытуу жана астынан тоголотуу сыяктуу тапшырмалар бааланды.

Ар бир аткаруу критерийи туура аткарылганда 1, аткарылбаганда 0 деп бааланды. Эки аракеттин критерий упайлары көндүм упайына, көндүм упайлары болсо субшкаланын чийки упайына айландырылды. Стандарттык упайларды бириктирүү менен 46–160 аралыгындагы Gross Motor Quotient (GMQ) түзүлдү. Бул изилдөөдө жалпы мотордук компетенттүүлүктүн көрсөткүчү катары GMQ колдонулду.

PAQ-C, PSP жана PACES

PAQ-Cнин итальянча версиясы акыркы жети күндөгү орточо жана жогорку интенсивдүү физикалык активдүүлүк жөнүндө тогуз суроодон турду. PAQ-C түздөн-түз мүнөттү же METти өлчөбөйт; 1 өтө төмөн, 5 өтө жогорку активдүүлүктү билдирген индекс түзөт.

Physical Self-Perception (PSP) шкаласы балдардын ылдамдык, күч жана координация сыяктуу физикалык өзгөчөлүктөрү боюнча өздөрүн канчалык компетенттүү деп кабыл аларын алты пункт менен баалады.

Physical Activity Enjoyment Scale (PACES) физикалык активдүүлүк учурунда алынган ырахатты өлчөдү. Итальянча версия 16 пункттан турду: тогуз оң (PACES_P) жана жети терс (PACES_N) билдирүүнү камтыды.

Тандалма көңүл буруу кантип өлчөндү?

Өзгөртүлгөн Bell Test — көп сандагы көрүү стимулдарынын арасынан максат катары белгиленген стилдештирилген коңгуроолорду табууга негизделген кагаз-калем нейропсихологиялык тест. Балдарга максаттар менен кошо кум саат, козу карын жана казык сыяктуу алаксытуучулар камтылган төрт барак берилди.

Жалпы убакыт эки мүнөт болду. Алгачкы 30 секунд ичинде табылган максаттар “Quick” өлчөмүн, эки мүнөттүн ичинде табылган бардык максаттардын жалпы саны “Total” өлчөмүн түздү.

Статистикалык талдоо

Маалыматтар адегенде четки маанилер жана нормалдуу бөлүштүрүү жагынан текшерилди. Сыпаттамалык натыйжалар топ жана жыныс боюнча орточо ± стандарттык четтөө түрүндө билдирилди.

Негизги талдоо 2 (Time) × 2 (Group) аралаш дизайндагы MANOVA болду. Жыныс кийлигишүүнүн таасирин өзгөртөбү же жокпу баалоо үчүн кошумча 2 (Group) × 2 (Time) × 2 (Gender) MANOVA жүргүзүлдү. Time субъект-ичиндеги; Group жана Gender субъекттер аралык факторлор болду.

Ковариация матрицасынын бир тектүүлүгү божомолунун мүмкүн болгон бузулууларында туруктуураак болгондуктан, негизги көп өзгөрмөлүү статистика катары Pillai's Trace колдонулду. Андан соң ар бир көз каранды өзгөрмө үчүн аралаш кайталанма өлчөө ANOVAлары жүргүзүлдү.

Таасир көлөмдөрү жарым-жартылай эта-квадрат (ηp²) менен билдирилди: болжол менен 0,01 кичине, 0,06 орточо жана 0,14 чоң таасир деп классификацияланды. Топтор аралык айырмалар үчүн %95 ишеним интервалдары эсептелди. Көптөгөн p маанилерине Holm–Bonferroni ырааттуу түзөтүүсү колдонулду. Статистикалык маанилүүлүк чеги p<0,05 болду. Талдоолор IBM SPSS Statistics 29-версиясы менен жүргүзүлдү.

Алдын-ала тест жана кийинки тест натыйжалары

Баштапкы учурда контролдук жана эксперименттик топтордун ортосунда изилденген жыйынтык өзгөрмөлөрү боюнча маанилүү айырма табылган жок.

Көп өзгөрмөлүү жалпы таасир

Pillai's Trace негизиндеги Time × Group көп өзгөрмөлүү өз ара таасири маанилүү болду: F=8,159, p<0,001 жана ηp²=0,483. Булактын таасир көлөмү классификациясына ылайык, бул мааниси чоң жалпы таасирди билдирет.

Бир өзгөрмөлүү талдоолордо эң жогорку ηp² мааниси Тандалма Көңүл Буруу — Quick натыйжасында 0,244 болду. Андан кийин 4×10 m shuttle run үчүн 0,172, жалпы тандалма көңүл буруу үчүн 0,168 жана ордунан узундукка секирүү үчүн 0,129 болду. GMQ үчүн ηp²=0,082 болду.

PAQ-C/PAL, оң PACES жана PSP натыйжаларындагы таасир көлөмдөрү тиешелүүлүгүнө жараша 0,049, 0,044 жана 0,043 деңгээлинде болду. Булар статистикалык жактан маанилүү болгону менен, айрым физикалык жана когнитивдик натыйжаларда байкалган таасирлерден кичине болду.

Кардиореспиратордук көрсөткүч эмне үчүн башкача болду?

6 Мүнөттүк Жөө Басуу Тестинде эки топ тең алдын-ала тесттен кийинки тестке чейин өсүш көрсөттү; бирок өзгөрүүнүн көлөмү топтор арасында айырмаланган жок (p=0,946; ηp²=0,004). Демек, изилдөө активдүү тыныгуу кийлигишүүсү үчүн өзгөчө кардиореспиратордук артыкчылык көрсөткөн деп айтууга болбойт.

Авторлор болжол менен 10 мүнөттүк интервалдуу, координацияга, ритмге, мотордук комбинацияга жана постуралдык көзөмөлгө багытталган программа узакка созулган аэробдук жүктөм бербегенин талкуулашат. Бул механизмди түшүндүрүү физиологиялык интерпретация болуп саналат; изилдөөдө түздөн-түз жүрөк-кан тамыр адаптациясы же булчуң морфологиясы өлчөнгөн эмес.

Тандалма көңүл буруу боюнча жыйынтык

Эксперименттик топто Bell Test Quick упайы 54,94 ± 12,25тен 72,08 ± 14,08ге көтөрүлсө, контролдук топто 53,86 ± 12,99дан 61,58 ± 11,01ге көтөрүлдү. Time × Group таасири p<0,001 жана ηp²=0,244 болду.

Жалпы көңүл буруу упайында эксперименттик топ 127,24 ± 9,07ден 132,45 ± 6,42ге, контролдук топ 127,46 ± 7,50дөн 128,63 ± 6,63кө өзгөрдү. Өз ара таасир дагы маанилүү болду (p<0,001; ηp²=0,168).

Авторлор продуктивдүү окутуу стилдери балдарды мотордук чечимдерди издеп табууга мажбурлоосу когнитивдик жүктү жана аткаруучу процесстерди күчөтүшү мүмкүн деп божомолдошот. Бирок изилдөө түздөн-түз нервдик активдүүлүктү өлчөбөгөндүктөн, “көбүрөөк neural engagement” байкалган биологиялык натыйжа эмес, жүрүм-турумдук жыйынтыктарды теориялык түшүндүрүү болуп саналат.

Жыныс кийлигишүүнүн таасирин өзгөрттүбү?

Негизги Gender таасири маанилүү болду (p<0,001; ηp²=0,299), башкача айтканда, айрым баштапкы натыйжаларда уул жана кыз балдардын ортосунда айырмалар болгон. Ал эми Time × Gender өз ара таасири p=0,573 жана Time × Group × Gender өз ара таасири p=0,128 менен маанилүү болгон жок.

Бул натыйжа изилдөөнүн үлгүсүндө кийлигишүүгө жооп жыныска жараша айырмаланат деген статистикалык далил жок экенин көрсөтөт. Бирок изилдөө эквиваленттүүлүк сыноосу болбогондуктан, муну “уул жана кыз балдарда таасирлер так бирдей” деген жыйынтыкка айландырбоо керек.

Булак ичиндеги отчеттук эскертүү: PACES_N

Булактын талкуу бөлүгүндө терс ырахаттын азайышы жөнүндө оң билдирүү болгонуна карабастан, негизги Time × Group таблицасында PACES_N үчүн p=0,721 жана ηp²=0,001 билдирилген. Ошондуктан Verianlaнын илимий өзөгүндө кийлигишүүгө мүнөздүү маанилүү PACES_N азайышы айтылбайт. Маанилүү аффективдик натыйжалар оң PACES упайы жана физикалык өзүн-өзү кабылдоо аркылуу берилген.

Булак ичиндеги отчеттук эскертүү: Таблица 5

Булактын Таблица 5 сабында Time × Group × Gender өз ара таасирине тиешелүү F мааниси текст/PDF чыгарууда “155” болуп көрүнгөнүнө карабастан, ошол эле сапта p=0,128 жана ηp²=0,153 билдирилген. Бул айкалыш ачык терүү же чыгаруу бүдөмүктүгүн жараткандыктан, F мааниси болжол менен оңдолгон эмес. Ишенимдүү илимий жыйынтык — үч тараптуу өз ара таасир p=0,128 менен статистикалык жактан маанилүү эмес.

Класс деңгээлиндеги рандомизация

Рандомизация жеке деңгээлде эмес, класс деңгээлинде жүргүзүлгөндүктөн, бир класстагы окуучулардын өлчөөлөрү толук көз карандысыз болбошу мүмкүн. Изилдөөчүлөр негизги натыйжалар үчүн класстар аралык корреляция коэффициентин (ICC) баштапкы учурда эсептеп, ICC 0,05тен төмөн экенин билдирип, кластерлешүү таасирин кичине деп баалашкан.

Ошого карабастан, авторлор көбүрөөк класстарды камтыган чоң изилдөөлөр класс деңгээлиндеги кластерлешүүнү көп деңгээлдүү же аралаш-таасир моделдери менен түз эсепке алышы керек экенин белгилешет.

Эң маанилүү дизайн чектөөсү: активдүү контролдук топ болгон эмес

Эксперименттик топ көбүрөөк түзүмдөштүрүлгөн кыймылдарды да аткарды, Окутуу стилдеринин спектри менен педагогикалык жактан уюштурулган тапшырмаларды да ишке ашырды. Контролдук топ болсо салттуу, түзүмдөштүрүлбөгөн тыныгууну улантты.

Ошентип, эксперимент менен контролдун ортосунда бир эле учурда эки негизги нерсе өзгөрдү: кыймылдын түзүмдөштүрүлүшү жана педагогикалык окутуу формасы. Окутуу стилдерин колдонбостон стандарттык активдүү тыныгуу жасаган үчүнчү топ болбогондуктан, STS активдүү тыныгуунун жалпы таасирине канча кошумча салым кошкону түз өлчөнгөн жок.

Ошондуктан “натыйжаларды STS жаратты” деген билдирүүдөн көрө “STS менен түзүмдөштүрүлгөн активдүү тыныгуу пакети салттуу тыныгууга караганда көбүрөөк оң натыйжаларды берди” деген интерпретация туурараак. Авторлор келечекте салттуу тыныгуу, стандарттык активдүү тыныгуу жана STS негизиндеги активдүү тыныгуу камтылган үч бутактуу рандомизацияланган изилдөөлөрдү сунушташат.

Башка чектөөлөр

• Үлгү болгону 139 окуучу жана алты класстан турган.
• Катышуучулар бир гана аймактык мектеп контекстинен келген.
• Кийлигишүү болгону сегиз жумага созулган.
• Орто жана узак мөөнөттүү байкоо жок.
• Социалдык-экономикалык абал системалуу көзөмөлдөнгөн эмес.
• Тамактануу адаттары көзөмөлдөнгөн эмес.
• Кийлигишүү мезгилинде мектептен тышкаркы спортко катышуудагы өзгөрүүлөр көзөмөлдөнгөн эмес.
• PAQ-C физикалык активдүүлүктү объективдүү мүнөт же MET катары эмес, өзүн-өзү билдирүүгө негизделген индекс катары өлчөгөн.
• Кийлигишүүлөр атайын даярдыктан өткөн тышкы адистер тарабынан ишке ашырылган; кадимки мектеп шартында мугалимдин колдонушу ошол эле натыйжаны берери түз сыналган эмес.
• Тастыкталган физикалык бузулуусу бар алты бала акыркы үлгүгө киргизилбегендиктен, натыйжаларды майыптыгы бар балдарга түз жалпылоо бул эксперименттен мүмкүн эмес.

Изилдөөнүн педагогикалык салымы

Изилдөөнүн маанилүү ыкмасы тыныгууну жөн гана бош убакыт же энергияны чыгаруу мезгили катары эмес, физикалык, когнитивдик жана аффективдик үйрөнүүнү кыска мөөнөттөрдө колдоого боло турган билим берүү чөйрөсү катары кароодо.

Экинчи салым — мотордук тапшырмаларды география, тарых, итальян тили жана англис тили сыяктуу сабак мазмундары менен айкалыштыруу. Бул түзүм физикалык активдүүлүктү өз алдынча мектептик иш-аракет болуудан чыгарып, дисциплиналар аралык үйрөнүүнүн куралы катары долбоорлоону максат кылган.

Үчүнчү салым — активдүү тыныгуулардын физиологиялык “дозасын” гана эмес, педагогикалык “кантип” деген суроону да өлчөөгө боло турган изилдөө өзгөрмөсүнө айландыруу аракети. Бирок үчүнчү активдүү контролдук топтун жоктугунан бул педагогикалык компоненттин өз алдынча көлөмү азырынча аныкталган эмес.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска изилдөө: Enhancing Physical Literacy Domains Through the Spectrum of Teaching Styles in Recess-Based Active Breaks: A Single-Blind Randomized Controlled Trial

Авторлор: Domenico Monacis; Giacomo Pascali; Dario Colella.

Жооптуу автор: Domenico Monacis.

Мекемелер:

• Department of Education and Sports Sciences, Pegaso University, Naples, Italy.
• Department of Biological and Environmental Sciences and Technologies, University of Salento, Lecce, Italy.
• Scientific Laboratory on Teaching Methods for Physical Education and Motor Assessment, University of Salento, Lecce, Italy.

Журнал: Children.

Басмакана: MDPI.

Жарыялоо маалыматы: 2026; Том 13; Сан 5; Макала 634.

DOI: 10.3390/children13050634

Расмий DOI шилтемеси: https://doi.org/10.3390/children13050634

Күндөр: Жөнөтүлгөн 5 Март 2026; оңдолгон 23 Апрель 2026; кабыл алынган 29 Апрель 2026; жарыяланган 1 Май 2026.

Булактын түрү: Бир тараптуу сокур, рандомизацияланган контролдук мектептик кийлигишүү изилдөөсү; рандомизация класс деңгээлинде жүргүзүлгөн.

Үлгү: Италиянын Lecce провинциясындагы алты башталгыч мектеп классынан 9–10 жаштагы 139 окуучу; эксперименттик топ n=66, контролдук топ n=73.

Кийлигишүү: Сегиз жума; жумасына үч күн; күнүнө болжол менен 10 мүнөттүк эки активдүү тыныгуу; жалпысынан 48 сессия. Кийлигишүү Окутуу стилдеринин спектринин алкагында репродуктивдүү жана продуктивдүү стилдерди айкалыштырган.

Контроль: Салттуу, түзүмдөштүрүлбөгөн тыныгуу.

Сокурлоо: Натыйжа баалоочулары топтук дайындоого карата сокур кармалды; кийлигишүүнүн мүнөзүнө байланыштуу балдарды жана ишке ашыруучуларды сокурлоо мүмкүн болгон эмес.

Негизги статистика: 2×2 mixed-design MANOVA; кошумча 2×2×2 Gender талдоосу; Pillai's Trace; өзгөрмө боюнча mixed ANOVA; Holm–Bonferroni түзөтүүсү; ηp² таасир көлөмү; p<0,05 маанилүүлүк чеги.

Программалык камсыздоо: IBM SPSS Statistics 29; үлгүнүн кубаттуулугу үчүн G*Power 3.1.

Этика: Изилдөө Хельсинки декларациясына ылайык жүргүзүлүп, Pegaso University Ethics Committee тарабынан PROT/E 002466 номери менен 29 Март 2024 күнү бекитилген.

Маалымдалган макулдук: Катышкан балдардын ата-энелеринен же мыйзамдуу камкорчуларынан маалымдалган макулдук алынган.

Каржылоо: Тышкы каржылоо алынган эмес.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Купуялык себептеринен маалыматтар коомчулукка ачык эмес; негиздүү өтүнүч боюнча жооптуу автордон алууга болору көрсөтүлгөн.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор кызыкчылыктардын кагылышы жок экенин билдиришкен.

Авторлордун салымы: Концептуалдаштыруу G.P.; методология D.M. жана D.C.; программалык камсыздоо жана формалдуу талдоо D.M.; изилдөө G.P.; маалыматтарды курациялоо D.M. жана G.P.; алгачкы долбоор G.P. жана D.M.; карап чыгуу жана редакциялоо D.C.; көзөмөл D.C.; долбоорду башкаруу D.M.

Лицензия: Creative Commons Attribution (CC BY) ачык жеткиликтүүлүк лицензиясы.

Негизги интерпретациялык чектөө: Изилдөө STS менен түзүмдөштүрүлгөн активдүү тыныгуу пакетин салттуу тыныгуу менен салыштырган. Окутуу стилин манипуляциялабаган активдүү контролдук топ болбогондуктан, STSтин физикалык активдүүлүктүн жалпы таасиринен көз карандысыз салымын эсептөө мүмкүн эмес.

Булак ичиндеги отчеттук эскертүү: Талкуудагы терс ырахат боюнча билдирүү негизги инференция таблицасындагы PACES_N p=0,721 натыйжасына шайкеш келбейт; ошондуктан маанилүү кийлигишүү таасири катары колдонулган эмес. Ошондой эле Gender үч тараптуу өз ара таасир сабындагы F мааниси булак чыгарылышында бүдөмүк болгондуктан болжол менен оңдолгон эмес.