дигарии Рикёрӣ, дар маъное, ки дар ин таҳқиқот истифода шудааст, мафҳуми ахлоқӣ ва фалсафиест, ки инсони дигареро ифода мекунад, ки шахс дар ҷанбаи муносибатии хушбахтӣ ва ҷустуҷӯи зиндагии хуб бо ӯ рӯ ба рӯ мешавад. Anné Hendrik Verhoef ва Edmund Terem Ugar таҳқиқ мекунанд, ки оё системаҳои зеҳни сунъӣ ва роботҳои иҷтимоии инсонмонанд, ҳатто агар ба хушбахтӣ ва некӯаҳволии инсонҳо саҳм гузошта тавонанд, метавонанд дар ҳамон категорияи “дигар”-и инсонии Рикёр ҷой дода шаванд ё не. Таҳқиқот таҷриба ё таҳлили нави додаҳо анҷом намедиҳад; он фалсафаи хушбахтии Рикёр, натиҷаҳои муносибатии аз Harvard Study of Adult Development овардашуда ва адабиёти муносибатҳои инсон–технологияро ба таври фалсафӣ ба ҳам меорад.

Дар фаҳмиши хушбахтии Рикёр се меҳвари ба ҳам пайваста барҷастаанд: амалӣ сохтани зиндагии худ, барқарор кардани муносибатҳои дӯстӣ ва мутақобила бо одамони наздик ва ҳамзистӣ бо одамони дуртар бар пояи адолат. Муаллифон эътироф мекунанд, ки ҳарчи бештар намоён шудани зеҳни сунъӣ ва роботҳои иҷтимоӣ дар соҳаҳое чун дӯстӣ, нигоҳубин, муошират, дастгирии эҳсосӣ ва хизматрасонии иҷтимоӣ ҳудуди мафҳуми “дигар”-ро норавшан мекунад. Бо вуҷуди ин, натиҷае, ки мақола ҳимоя мекунад, ин аст, ки саҳм гузоштани артефактҳои технологӣ ба хушбахтии инсон онҳоро ба маънои Рикёрӣ “дигар”-и инсонӣ намекунад.

Ин натиҷа бо чор далел асоснок карда мешавад. Муаллифон бар онанд, ки эҳсосот ва рафтори инсонмонанди роботҳои иҷтимоӣ симулятсия мебошанд; муаррифӣ ва фурӯши зеҳни сунъӣ ҳамчун агенти инсонмонанд то андозае аз муболиғаи тиҷоратӣ иборат аст; AI ва роботҳои иҷтимоии мавҷударо наметавон ҳамчун субъектҳои ахлоқии қобили таҷрибаи дард, лаззат ё хушбахтӣ арзёбӣ кард; инчунин онҳо мисли инсонҳо ҳувияти субъективӣ ва ривоятие надоранд, ки бар таҷрибаи зистан асос ёфта бошад. Бо вуҷуди ин, таҳқиқот қабул мекунад, ки муносибатҳои байни инсонҳо ва системаҳои технологӣ метавонанд таҷрибаҳои воқеии инсонӣ ва натиҷаҳои воқеии эҳсосӣ ба вуҷуд оваранд. Аз ин рӯ, масъала ба хулосаи “технология аз ҷиҳати ахлоқӣ муҳим нест” коҳиш дода намешавад.

Саволи асосии таҳқиқот

Дар маркази мақола ду саволи ба ҳам пайваста қарор дорад: оё мафҳуми “дигар”-и Рикёр дар асри зеҳни сунъӣ ҳанӯз танҳо ба инсонҳо дахл дорад ва оё артефактҳои технологие, ки бо инсонҳо робитаҳои монанд ба муносибатҳои иҷтимоӣ месозанд, метавонанд ба ин категория дохил шаванд? Мушкилоти васеътаре, ки паси ин саволҳо истодааст, ҷанбаи муносибатии хушбахтист. Агар хушбахтии инсон тавассути муносибатҳои воқеӣ бо дигар одамон рушд кунад, мақоми фалсафии системаи технологие, ки инсон бо он робитаи эҳсосӣ барқарор мекунад, чӣ хоҳад буд?

Муаллифон ин саволро танҳо дар сатҳи “оё робот ба инсон монанд аст?” баррасӣ намекунанд. Онҳо баҳсро ба мафҳумҳои ба ҳам пайвастае чун хушбахтӣ, дӯстӣ, мутақобила, адолат, қобилияти мавриди таъсири ахлоқӣ қарор гирифтан, агент будан, таҷрибаи субъективӣ ва ҳувияти ривоятӣ мегузаронанд.

Ба Назари Рикёр Чаро Хушбахтӣ Муносибатист?

Фаҳмиши хушбахтие, ки дар таҳқиқот аз Рикёр истифода мешавад, хушбахтиро на танҳо ҳамчун ҳолати лаззат ё қаноатмандии дохилии шахс, балки ҳамчун масъалаи фарогири зиндагии хуб мебинад, ки аз амалӣ шудани шахсӣ, дӯстӣ бо одамони наздик ва муносибатҳои бо одамони дуртар бар асоси адолат сохташуда якҷоя шакл мегирад.

Меҳвари якум: амалӣ сохтани зиндагии худ

Меҳвари якуми хушбахтии Рикёр хоҳиши инсон барои зиндагии хуб ва комил аст. Инсон ҳамчун субъекти амалҳои худ мекӯшад маъно ва самти зиндагии худро шакл диҳад. Аммо тибқи хондани Рикёр дар мақола, хушбахтиро наметавон танҳо ба иродаи инфиродӣ коҳиш дод. Инсон аллакай дар ҷаҳоне зиндагӣ мекунад, ки дар он муносибатҳои иҷтимоӣ, институтҳо ва дигарон ҳастанд. Аз ин рӯ, хоҳиши амалӣ сохтани зиндагии худ аз ду меҳвари дигар комилан ҷудо нест.

Меҳвари дуюм: дигарони наздик ва дӯстӣ

Дар меҳвари дуюм хушбахтӣ дар дӯстӣ ва мутақобила бо одамони наздик намоён мешавад. Мақола дар ин ҷо хатти Рикёриро истифода мекунад, ки ба фаҳмиши аристотелии philia мерасад. Дӯстӣ танҳо ба даст овардани манфиат аз шахси дигар нест; он муносибати додан ва гирифтан, шинохти мутақобила ва осебпазирии муштаракро дар бар мегирад.

Дар ин меҳвар эҳтимоли марг ва аз даст додан низ муҳим аст. Қисме аз арзиши муносибатҳои инсонӣ аз осебпазир ва маҳдуд будани онҳо бармеояд. Аз ин рӯ, хушбахтӣ танҳо лаззати комил ва доимӣ нест; муҳаббат, наздикӣ, эҳтимоли талафот ва вобастагӣ ба дигарон қисмҳои ҳамон майдони муносибатӣ мебошанд.

Меҳвари сеюм: адолат ва инсони дур

Меҳвари сеюми Рикёр ба андешае такя мекунад, ки инсон на танҳо барои оила ва дӯстонаш, балки барои одамоне ҳам масъул аст, ки онҳоро бевосита намешиносад. Зиндагӣ дар институтҳои одилона ва рафтори одилона бо одамони дур як ҷанбаи зиндагии хуб аст.

Ҳудуди муҳими истилоҳии таҳқиқот дар ҳамин ҷо зоҳир мешавад: “дигаре, ки чеҳра надорад” дар контексти Рикёр мавҷуди ғайриинсониро маъно намедиҳад. Ин ибора дигарии инсониро ифода мекунад, ки шахс ӯро шахсан намешиносад ё аз ҷиҳати иҷтимоӣ аз ӯ дур аст. Ин тафовут монеи он мешавад, ки роботҳои иҷтимоӣ ба осонӣ ба категорияи “дигаре, ки чеҳра надорад”-и Рикёр дохил карда шаванд.

Harvard Study of Adult Development дар мақола чӣ гуна истифода шудааст?

Verhoef ва Ugar таҳқиқоти нави хушбахтиро анҷом намедиҳанд. Ба ҷои ин, онҳо натиҷаҳои дарозмуддати Harvard Study of Adult Development-ро ҳамчун яке аз заминаҳои эмпирикие истифода мекунанд, ки муносибати фалсафии Рикёрро дастгирӣ мекунад. Дар чаҳорчӯбаи пешниҳодшудаи мақола, муносибатҳои қавии иҷтимоӣ ва наздик бо қаноатмандӣ аз зиндагӣ, саломатӣ ва умри дароз алоқаманд дониста мешаванд.

Ин дода набояд ҳамчун натиҷае истифода шавад, ки модели сеҷузъаи хушбахтии Рикёрро ба таври таҷрибавӣ “исбот” мекунад. Таҳқиқоти Harvard ва антропологияи фалсафии Рикёр навъҳои гуногуни таҳқиқ ва андеша мебошанд. Мақола онҳоро ҳамчун ду манбаи алоҳида, ки ба аҳамияти муносибатмандӣ дар хушбахтии инсон ишора мекунанд, паҳлуи ҳам мегузорад.

Оё Зеҳни Сунъӣ ва Роботҳои Иҷтимоӣ Метавонанд “Дигар”-и Рикёрӣ Ҳисоб Шаванд?

Мувофиқи мавқее, ки мақола ҳимоя мекунад, не: зеҳни сунъӣ ва роботҳои иҷтимоӣ метавонанд хушбахтии инсонро дастгирӣ кунанд ва дар одамон таъсирҳои воқеии эҳсосӣ ба вуҷуд оваранд, аммо ин таъсирҳои функсионалӣ ё равонӣ барои дар як категорияи онтологӣ ва ахлоқӣ бо “дигар”-и инсонии Рикёр ҷой додани онҳо кофӣ нестанд.

Афзоиши муносибатҳои технологӣ

Мақола мисолҳоеро баррасӣ мекунад, ки одамон бо системаҳои гуфтугӯӣ, қаҳрамонҳои маҷозӣ ва роботҳои иҷтимоӣ муносибатҳои монанд ба дӯстӣ, дилбастагӣ, нигоҳубин, наздикии ошиқона ё ҳамкории динӣ барқарор мекунанд. Системаҳои барои дӯстӣ тарҳрезишуда ба монанди Replika, роботҳои нигоҳубин, ҳамкории роботӣ дар заминаи изтироби иҷтимоӣ, пайвандҳои эҳсосӣ бо қаҳрамонҳои маҷозӣ ва роботҳои иҷтимоии динӣ ҳамчун қисмҳои ин адабиёт истифода мешаванд.

Ҳадафи муаллифон инкор кардани мавҷудияти ин муносибатҳо нест. Баръакс, онҳо қабул мекунанд, ки аз нуқтаи назари инсон таҷриба метавонад воқеӣ бошад. Пайванде, ки шахс бо робот ё системаи рақамӣ месозад, метавонад ба танҳоӣ, ҳисси вобастагӣ, ҳолати эҳсосӣ ё зиндагии ҳаррӯзаи ӯ таъсир расонад. Баҳси фалсафӣ дар бораи воқеӣ будан ё набудани таъсире, ки инсон эҳсос мекунад, нест; балки дар бораи он аст, ки оё мавҷуди технологии тарафи дигари ҳамкорӣ ба ҳамон маънои “дигар”-и инсонӣ субъекти муносибат мебошад ё не.

Технологияҳои аз ҷиҳати иҷтимоӣ вайронкунанда

Мақола зеҳни сунъӣ ва роботҳои иҷтимоиро танҳо ҳамчун технологияҳои “disruptive” ба маънои тиҷоратӣ арзёбӣ намекунад. Мафҳуми технологияи аз ҷиҳати иҷтимоӣ вайронкунанда барои тавсифи технологияҳое истифода мешавад, ки меъёрҳои устувор, муносибатҳо, категорияҳои ахлоқӣ ва тарзҳои дарки ҷаҳонро тағйир медиҳанд.

Роботҳои иҷтимоии инсонмонанд аз ин назар мисоли махсусанд. Ҳар қадар онҳо намуди инсон, сухан, ифодаҳои чеҳра ё рафтори иҷтимоиро тақлид кунанд, саволҳое чун “ки агент аст?”, “ки масъул аст?”, “ки дигар аст?” ва “ки объекти мустақими таваҷҷуҳи ахлоқист?”, ки қаблан асосан нисбати инсонҳо дода мешуданд, барои системаҳои технологӣ низ ба миён меоянд.

Тафовут байни монандӣ ба инсон ва инсон будан

Монанд будани робот ба инсон, истифодаи калимаҳои инсонмонанд ё қобилияти тавлиди посухи эҳсосии мувофиқ, дар муносибати муаллифон худ ба худ дигарии инсониро ба вуҷуд намеорад. Монандӣ ба инсон метавонад посухи антропоморфии корбаронро осон кунад; аммо “ба инсон монанд намудор шудан” аз таҷрибаи зистаи инсон, нуқтаи назари субъективӣ ва тараф будан дар муносибати мутақобилаи ахлоқӣ фарқ мекунад.

Чаро Ҳисоб кардани AI ва Роботҳои Иҷтимоӣ ҳамчун “Дигар”-и Инсонӣ Хатои Категориявӣ Дониста Мешавад?

Муаллифон аз мафҳуми хатои категориявии Gilbert Ryle истифода карда, ҷой додани AI ва роботҳои иҷтимоиро дар категорияи “дигар”-и инсонӣ ҳамчун нисбат додани хусусиятҳои дигарии инсонӣ ба артефактҳои технологии дорои хусусиятҳои онтологии дигар тафсир мекунанд ва ин мавқеъро бо чор далели асосӣ ҳимоя мекунанд.

1. Далели симулятсия

Далели аввал ба ин қабул асос ёфтааст, ки эҳсосоти инсонмонанди нишонмедодаи роботҳои иҷтимоӣ таҷрибаҳои воқеии эҳсосӣ нестанд, балки рафтору ифодаҳои тарҳрезишудаанд. Роботи иҷтимоӣ метавонад ифодаи чеҳра эҷод кунад, калимаҳои муайян бигӯяд, ба ламс посух диҳад ё ҷавобе тавлид кунад, ки барои корбар ҳамдардона менамояд. Ин рафторҳо метавонанд дар инсон таъсири воқеии эҳсосӣ ба вуҷуд оваранд.

Нуқтае, ки муаллифон ҷудо мекунанд, байни таъсир гирифтани инсон ва ҳамон эҳсосро таҷриба кардани робот аст. Дилбастагии корбар ё беҳтар ҳис кардани худ таҷрибаҳои воқеии инсонӣ мебошанд; аммо таҳқиқот аз ин хулоса намебарорад, ки робот ба таври субъективӣ хурсанд, ғамгин ё ҷавобгӯ мешавад.

2. Далели муболиғаи маркетингӣ

Далели дуюм ба таъсири гуфтори тиҷоратӣ дар муаррифии зеҳни сунъӣ ва роботҳои ҳамроҳ ҳамчун агенти инсонмонанд, дӯст ё шарики идеалӣ тамаркуз мекунад. Таҳқиқот бар он аст, ки ширкатҳои технологӣ метавонанд забони маркетингиро истифода кунанд, ки қобилиятҳои ин системаҳоро идеализатсия мекунад ва корбарон метавонанд ба системаҳо қобилиятҳои инсонии бештар аз воқеият нисбат диҳанд.

Дар арзёбии муаллифон хусусиятҳое чун мутақобила, ҷисмоният, ҷаҳони муштараки зиндагӣ, низоъ, номуайянӣ, масъулият ва амиқии ахлоқӣ, ки муносибатҳои инсониро муайян мекунанд, дар ҳамкории технологӣ ба ҳамон шакл вуҷуд надоранд. Тарҳрезии система ба тавре ки ҳамеша мувофиқ, босабр ва тасдиқкунандаи корбар бошад, метавонад муносибатро осон кунад; аммо мувофиқи мақола ин осонӣ эквиваленти онтологии муносибати инсониро ба вуҷуд намеорад.

3. Далели қобилияти мавриди таъсири ахлоқӣ қарор гирифтан

Қобилияти мавриди таъсири ахлоқӣ қарор гирифтан (moral patiency), мафҳумест дар бораи он ки мавҷуд метавонад аз амалҳои нисбат ба ӯ анҷомшуда зарар, дард, лаззат ё таҷрибаҳои монанд дошта бошад, ки аз ҷиҳати ахлоқӣ бояд ба ҳисоб гирифта шаванд. Далели сеюми таҳқиқот бар он аст, ки AI ва роботҳои иҷтимоии мавҷударо ба ин маъно наметавон субъектҳои дорои таҷрибаи шахси аввал ва қобили мавриди таъсири ахлоқӣ қарор гирифтан ҳисобид.

Дар чаҳорчӯбаи Рикёрӣ адолат ё дӯстие, ки нисбат ба дигаре нишон дода мешавад, бо қобилияти шахси дигар барои таҷрибаи хушбахтӣ ва дард алоқаманд аст. Муаллифон мегӯянд, агар AI ва роботҳо дард, хушбахтӣ ё азобро таҷриба накунанд, ҳамон муносибати мутақобила барқарор шуда наметавонад.

Аммо таҳқиқот аз ин хулоса намебарорад, ки ҳар гуна рафтор нисбат ба роботҳо аз ҷиҳати ахлоқӣ беаҳамият аст. Зӯроварӣ нисбат ба роботҳо, рафтори таҳқиромез ё ташаккули одатҳои муайян дар муносибатҳои технологӣ метавонад ба хислати ахлоқии худи инсон, меъёрҳои иҷтимоӣ ва рафтори ӯ нисбат ба дигарон таъсир расонад. Аз ин рӯ, ҳатто агар худи робот субъекти қобили таъсири ахлоқӣ ҳисоб нашавад, ҳамкории инсон–робот метавонад паёмадҳои ахлоқӣ дошта бошад.

4. Далели таҷрибаи субъективӣ ва ҳувияти ривоятӣ

Далели чорум ба андешаи ҳувияти ривоятӣ дар асари Рикёр Time and Narrative асос ёфтааст. Инсонҳо зиндагии худро тавассути таҷрибаҳои гузашта, хотираҳо, муносибатҳо ва рӯйдодҳое, ки ба онҳо маъно медиҳанд, дар шакли ривоятҳо ташкил мекунанд. Ҳамин тавр, ҷавоби саволи “ман кистам” на танҳо аз рафтори ҳозира, балки аз таърихи зисташуда ба вуҷуд меояд.

Муаллифон бар онанд, ки AI ва роботҳои иҷтимоии мавҷуда ба ин маъно таърихи субъективии зисташуда надоранд. Система метавонад дар бораи худ ҳикояи муттасил тавлид кунад ё аз ҷониби таҳиягарон бо persona муҷаҳҳаз шавад; аммо дар муносибати мақола ин бо ҳувияти ривоятие, ки аз таҷрибаи шахси аввал ба вуҷуд омадааст, яксон нест.

Ин тафовут аз ҷиҳати хушбахтӣ муҳим аст. Инсон метавонад маънои хушбахтиро дар зиндагии худ тавассути таҷрибаҳои гузашта ва ривояти шахсӣ тафсир кунад. Тибқи далели муаллифон, агар системаи AI хушбахтии худро таҷриба накунад ва онро дар дохили достони зиндагии худ тафсир накунад, онро наметавон субъекти мутақобиле донист, ки хушбахтии шахси дигарро мисли “дигар”-и инсонии Рикёрӣ ба таври огоҳона шарик мешавад.

Имкони “маҷозӣ” ё “нимдигар”

Мақола қабул мекунад, ки AI ва роботҳои иҷтимоиро метавон ҳамчун “дигарии маҷозӣ”, “дигарии қисман” ё “нимдигар” андеша кард. Аммо муаллифон дар ин мақола чунин категорияи нави онтологиро ба таври низомманд ҳимоя намекунанд. Аз ин рӯ, натиҷаи таҳқиқот ин нест, ки “технология ҳеҷ гуна дигарӣ дошта наметавонад”; даъвои маҳдудтар ҳимоя мешавад: артефактҳои технологии мавҷуда бо дигарии инсонӣ дар маънои Рикёрӣ яксон нестанд.

Оё технология метавонад ба хушбахтӣ саҳм гузорад?

Бале; мақола ин имкониятро ошкоро қабул мекунад. Роботҳои иҷтимоӣ метавонанд дар заминаҳое чун нигоҳубин, таълим, терапия, муошират ва мубориза бо танҳоӣ ба таҷрибаи зиндагии корбарон таъсир расонанд. Баъзе ҳамкориҳо метавонанд одамонро водор кунанд, ки худро бештар пайваста ё дастгиришуда ҳис кунанд.

Бо вуҷуди ин, муаллифон байни “саҳм гузоштан ба хушбахтӣ” ва “дигарии инсонӣ будан, ки хушбахтиро таҷриба мекунад ва муносибати мутақобила месозад” фарқ мегузоранд. Воситаи технологӣ метавонад шароити некӯаҳволиро дастгирӣ кунад, дар ҳоле ки худ субъекти хушбахтӣ набошад. Тафовути Рикёрии мақола маҳз дар ҳамин нуқта мутамарказ мешавад.

Мисоли роботҳои динӣ

Таҳқиқот роботҳои иҷтимоиро дар заминаи динӣ низ ҳамчун мисоли майдони васеъшавандаи муносибатҳои инсон–технология меорад. Роботҳое чун Mindar ва Xian'er, ки дар ҷомеаҳои буддоӣ истифода мешаванд, инчунин барномаҳои гуногуни “AI Jesus” ё чатботҳои динӣ дар заминаи масеҳӣ баррасӣ мешаванд.

Дар ин мисолҳо системаҳои технологӣ метавонанд дар ҷомеа ҳамчун ҳамроҳ, таъминкунандаи иттилоот, мушовир ё иштирокчии намоёни атрофи маросим ҷой гиранд. Аммо мақола бар он аст, ки ба даст овардани нақш дар ҷомеаи динӣ маънои “дигар”-и инсонӣ шудани роботро надорад. Нақши функсионалӣ ва мақоми онтологию ахлоқӣ боз ҳам аз ҳам ҷудо карда мешаванд.

Аҳамияти ахлоқии муносибати технологӣ дар куҷо пайдо мешавад?

Муносибати мақола мекӯшад аз ду мавқеи ифротӣ канорагирӣ кунад. Дар як ҷониб метавонад андешаи “робот инсон нест, пас муносибатҳои инсон–робот аҳамият надоранд” бошад. Дар ҷониби дигар тамоюли баробар кардани ҳар технологияе, ки ҳамкории инсонмонанд тавлид мекунад, бо муносибати воқеии инсонӣ қарор дорад. Муаллифон ҳар ду равишро нокифоя медонанд.

Муносибатҳое, ки инсонҳо бо системаҳои сунъӣ месозанд, аз ҷиҳати рафтор ва эҳсосоти инсонӣ воқеӣ мебошанд. Аз ин рӯ, тарҳрезӣ, моликият, манипулятсия, вобастагӣ, ангезаҳои бозорӣ, хатари ҷойгузинии муносибатҳои инсонӣ, махфият, одатҳои ахлоқӣ ва меъёрҳои иҷтимоӣ бояд ба арзёбии ахлоқӣ дохил карда шаванд. Барои ин шояд чаҳорчӯбаҳои нави ахлоқии махсуси муносибатҳои инсон–технология лозим бошанд.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Таҳқиқот як пажӯҳиши консептуалӣ ва фалсафӣ мебошад. Намунаи нав, гурӯҳи таҷрибавӣ, тарҳи лабораторӣ, модели зеҳни сунъӣ, прототипи робот, пурсиш, озмоиши оморӣ ё таҳлили миқдории додаҳо истифода нашудааст. Муаллифон осори Рикёрро ҳамчун пояи фалсафӣ гирифта, ҳудуди ин чаҳорчӯбаро бо таҳқиқоти хушбахтӣ, фалсафаи технология, роботҳои иҷтимоӣ, ҳамкории инсон–робот, фалсафаи ахлоқ ва корҳои адабиёти ҳувияти ривоятӣ баррасӣ кардаанд.

Сохтори таҳлилӣ

1. Маъноҳои фалсафӣ ва илоҳиётии хушбахтӣ аз ҳам ҷудо карда мешаванд.
2. Се меҳвари хушбахтии Рикёр — амалӣ шудани шахсӣ, дӯстии наздик ва институтҳои одилона — шарҳ дода мешаванд.
3. Сохтори муносибатии хушбахтии инсон бо натиҷаҳои аз Harvard Study of Adult Development овардашуда пайваст карда мешавад.
4. Нақшҳои нави AI ва роботҳои иҷтимоӣ дар муносибатҳои инсонӣ дар чаҳорчӯбаи технологияи аз ҷиҳати иҷтимоӣ вайронкунанда арзёбӣ мешаванд.
5. Баррасӣ мешавад, ки оё артефактҳои технологӣ метавонанд ба категорияи “дигар”-и инсонӣ дохил шаванд ё не.
6. Мавқеи ниҳоии муаллифон бо чор далел — симулятсия, муболиғаи маркетингӣ, қобилияти мавриди таъсири ахлоқӣ қарор гирифтан ва таҷрибаи субъективӣ — ҳимоя мешавад.
7. Дар натиҷа, қабул кардани аҳамияти ахлоқии муносибатҳои технологӣ аз ҳисобидани технология ҳамчун “дигар”-и инсонӣ ҷудо карда мешавад.

Чаҳорчӯбаи хушбахтии Рикёр

Чор далел бар зидди “дигарӣ”-и AI ва роботҳои иҷтимоӣ

Натиҷаи асосӣ

Натиҷаи марказии мақоларо метавон ба ду ҷумла ҷудо кард: Технология метавонад ба хушбахтии инсон саҳм гузорад. Аммо артефакти технологие будан, ки ба хушбахтӣ саҳм мегузорад, бо “дигар”-и инсонии Рикёрӣ будан як чиз нест. Ин тафовут меҳвари асосии фалсафиест, ки ҳамаи далелҳои таҳқиқотро ба ҳам мепайвандад.

Мавқеъҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ мекунад

• Фаҳмиши хушбахтии Рикёр, ки дар таҳқиқот истифода шудааст, ба таври қавӣ муносибатист.
• Зеҳни сунъӣ ва роботҳои иҷтимоӣ ҳудуди мафҳумҳои анъанавии дӯстӣ, нигоҳубин ва муносибатро зери фишор мегузоранд.
• Муносибатҳои инсонҳо бо системаҳои технологӣ метавонанд паёмадҳои воқеии инсонӣ ва эҳсосӣ ба вуҷуд оваранд.
• Муаллифон бар онанд, ки AI ва роботҳои иҷтимоӣ наметавонанд “дигар”-и инсонии Рикёрӣ ҳисоб шаванд.
• Муносибатҳои инсон–технология метавонанд бозбинӣ кардани категорияҳои мавҷудаи ахлоқиро талаб кунанд.

Мавқеъҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ намекунад

• Таҳқиқот озмоиши шууреро пешниҳод намекунад, ки ба таври таҷрибавӣ исбот кунад зеҳни сунъӣ бешуур аст.
• Он иддао намекунад, ки роботҳои иҷтимоӣ ба хушбахтии инсон ҳеҷ гуна саҳм гузошта наметавонанд.
• Он ба хулоса намеояд, ки дилбастагии инсонҳо ба роботҳо ё қаҳрамонҳои рақамӣ “эҳсоси қалбакӣ” аст; таъсирҳои воқеии таҷрибаи инсонро қабул мекунад.
• Он исбот намекунад, ки мафҳумҳои “дигарии маҷозӣ” ё “нимдигар” беэътиборанд; ин категорияҳои алтернативиро берун аз мавқеи асосии ҳимояшудаи таҳқиқот мегузорад.
• Harvard Study of Adult Development-ро ҳамчун таҳқиқоти эмпирикии худи муаллифон муаррифӣ намекунад.

Маҳдудиятҳо ва саволҳои кушодаи таҳқиқот

Маҳдудияти асосии таҳқиқот назариявӣ будани усули он аст. Таҳқиқоти наве, ки таъсири AI ва роботҳои иҷтимоиро ба хушбахтии дарозмуддати инсонҳо мустақиман чен кунад, гузаронида нашудааст. Муаллифон ошкоро мегӯянд, ки дар оянда таҳқиқоти бештаре лозим аст, то муайян шавад хушбахтие, ки одамон аз муносибатҳои технологӣ ба даст меоранд, дар кадом шароит ба хушбахтии муносибатҳои инсон–инсон монанд ё аз он фарқ мекунад.

Илова бар ин, мавқеъҳои мақола, ки “AI таҷрибаи субъективӣ надорад” ва “AI moral patient нест”, қисмҳои мавқеи фалсафии қабулкардаи таҳқиқот мебошанд. Дидгоҳҳои гуногуни фалсафаи зеҳн ва шуури мошин метавонанд ин пешфарзҳоро ба таври дигар арзёбӣ кунанд. Ин таҳқиқот мақсад надорад ҳамаи ин баҳсҳоро ба таври таҷрибавӣ ё онтологӣ ҳал кунад.

Мақола инчунин моликияти системаҳои технологӣ, ангезаҳои институтсионалӣ, эҳтимоли ҷойгузин кардани муносибатҳои инсонӣ ва аҳамияти ахлоқии интизориҳои антропоморфии корбарон нисбат ба системаҳоро барои таҳқиқоти оянда боз мегузорад.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Унвони аслӣ: Happiness in the AI Age: Ricoeur and the Question of the AI Humanoid as the Technological Other

Муаллифон: Anné Hendrik Verhoef; Edmund Terem Ugar

Муассисаҳо: School of Philosophy, North-West University South Africa, Potchefstroom, South Africa; Department of Philosophy, University of Johannesburg, Johannesburg, South Africa

Муаллифи масъул: Edmund Terem Ugar

Маҷалла: Philosophies

Ношир: MDPI

Маълумоти нашр: 2026, Ҷилди 11, Шумораи 3, Мақолаи 83

Санаи нашр: 25 May 2026

DOI: 10.3390/philosophies11030083

Пайванди расмӣ: https://doi.org/10.3390/philosophies11030083

Иҷозатнома: Creative Commons Attribution (CC BY)

Навъи манбаъ: Мақолаи таҳқиқотии фалсафии тақризшуда.

Усули таҳқиқот: Муқоисаи консептуалии андешаҳои Paul Ricoeur дар бораи хушбахтӣ, дигарӣ ва ҳувияти ривоятӣ бо адабиёти таҳқиқоти хушбахтӣ, фалсафаи технология, роботҳои иҷтимоӣ ва ҳамкории инсон–робот. Додаҳои нави таҷрибавӣ тавлид нашудаанд.

Дастрасии додаҳо: Муаллифон хабар медиҳанд, ки дар таҳқиқот додаҳои нав эҷод ё таҳлил нашудаанд ва мубодилаи додаҳо татбиқшаванда нест.

Маблағгузорӣ: Маблағгузории беруна гирифта нашудааст.

Бархӯрди манфиатҳо: Муаллифон бархӯрди манфиатҳоро гузориш накардаанд.

Саҳми муаллифон: Консептуализатсия, санҷиш, таҳлили расмӣ, таҳқиқот, навиштани лоиҳаи аслӣ ва баррасӣ/таҳрир аз ҷониби Anné Hendrik Verhoef ва Edmund Terem Ugar анҷом дода шудаанд. Дар мақола методология, нармафзор, куратсияи додаҳо, визуализатсия, назорат ва дарёфти маблағгузорӣ ҳамчун татбиқнашаванда гузориш шудаанд.

Ҳудуди асосии методологӣ: Натиҷаҳои таҳқиқот озмоиши таҷрибавии шуури AI ё таҷрибаи хушбахтии инсон–робот нестанд. Чор далели асосӣ ба таҳлили фалсафӣ ва тафсири адабиёти мавҷуда аз ҷониби муаллифон такя мекунанд. Аз ин рӯ, хулосаи “AI дигарии инсонӣ нест” бояд ҳамчун мавқеи фалсафии Рикёрие хонда шавад, ки таҳқиқот ҳимоя мекунад.

Ёддошти усули Verianla: Ин муҳтавои туркӣ тарҷумаи ҷумла ба ҷумла ё бозтавлиди матнии наздики мақолаи аслӣ нест. Саволи таҳқиқотӣ, чаҳорчӯбаи консептуалӣ, далелҳо, истифодаи адабиёти дастгиркунанда, натиҷаҳо ва маҳдудиятҳои манбаъ дар сатҳи дониши илмӣ ҷудо шуда, барои Verianla дар сохтори мустақил ва омӯзишии туркӣ аз нав ташкил карда шудаанд.