Ricoeurcha o‘zga, ushbu tadqiqotda qo‘llanilgan ma’noda, insonning baxti va yaxshi hayot izlanishining munosabatlilik o‘lchamida duch keladigan boshqa insonni ifodalovchi axloqiy va falsafiy tushunchadir. Anné Hendrik Verhoef va Edmund Terem Ugar sun’iy intellekt tizimlari va insonga o‘xshash ijtimoiy robotlar odamlarning baxti va farovonligiga hissa qo‘sha olsalar ham, ularni Ricoeurning inson “o‘zgasi” bilan bir xil toifaga kiritish mumkin yoki mumkin emasligini o‘rganadilar. Tadqiqot yangi tajriba yoki ma’lumotlar tahlilini o‘tkazmaydi; u Ricoeurning baxt falsafasini, Harvard Study of Adult Developmentdan keltirilgan munosabatlilik natijalarini va inson–texnologiya munosabatlari adabiyotini falsafiy jihatdan birlashtiradi.

Ricoeurning baxt haqidagi tushunchasida o‘zaro bog‘liq uchta o‘q ajralib turadi: insonning o‘z hayotini ro‘yobga chiqarishi, yaqin insonlar bilan do‘stlik va o‘zaro munosabatlar o‘rnatishi hamda uzoqroq insonlar bilan adolat asosida birga yashashi. Mualliflar sun’iy intellekt va ijtimoiy robotlarning do‘stlik, parvarish, muloqot, hissiy qo‘llab-quvvatlash va ijtimoiy xizmat kabi sohalarda tobora ko‘rinadigan bo‘lib borishi “o‘zga” tushunchasining chegaralarini xiralashtirayotganini tan oladilar. Shunga qaramay, maqolaning himoya qiladigan xulosasi shuki, texnologik artefaktlarning inson baxtiga hissa qo‘sha olishi ularni Ricoeurcha ma’noda inson o‘zgasi qilmaydi.

Bu xulosa to‘rtta dalil orqali asoslanadi. Mualliflar ijtimoiy robotlar namoyon qiladigan insonga o‘xshash his-tuyg‘u va xatti-harakatlar simulyatsiya ekanini; sun’iy intellektni insonga o‘xshash agent sifatida bozorga chiqarish sezilarli darajada tijoriy bo‘rttirishni o‘z ichiga olishini; mavjud AI va ijtimoiy robotlarni og‘riq, huzur yoki baxtni boshdan kechiradigan axloqiy patientlar sifatida baholab bo‘lmasligini; shuningdek, ular insonlardagidek yashab o‘tilgan tajribaga asoslangan subyektiv va narrativ identitetga ega emasligini ta’kidlaydilar. Shunga qaramay, tadqiqot insonlar va texnologik tizimlar o‘rtasidagi munosabatlar haqiqiy insoniy tajribalar va haqiqiy hissiy natijalarni yuzaga keltirishi mumkinligini tan oladi. Shu sababli masala “texnologiya axloqiy jihatdan ahamiyatsiz” degan xulosaga keltirib qo‘yilmaydi.

Tadqiqotning asosiy savoli

Maqola markazida o‘zaro bog‘langan ikki savol turadi: Ricoeurning “o‘zga” tushunchasi sun’iy intellekt davrida hamon faqat insonlarga tegishlimi va insonlar bilan ijtimoiy munosabatga o‘xshash aloqalar o‘rnatadigan texnologik artefaktlarni ushbu toifaga kiritish mumkinmi? Bu savollar ortidagi kengroq muammo esa baxtning munosabatlilik o‘lchamidir. Agar inson baxti boshqa kishilar bilan o‘rnatilgan haqiqiy munosabatlar orqali rivojlansa, inson hissiy bog‘lanish hosil qilgan texnologik tizimning falsafiy maqomi qanday bo‘ladi?

Mualliflar bu savolni faqat “robot insonga o‘xshaydimi?” darajasida ko‘rib chiqmaydilar. Munozarani baxt, do‘stlik, o‘zaro munosabat, adolat, axloqiy patientlik, agentlik, subyektiv tajriba va narrativ identitet kabi o‘zaro bog‘liq tushunchalarga olib o‘tadilar.

Ricoeurga Ko‘ra Baxt Nega Munosabatli?

Ricoeurning tadqiqotda qo‘llanilgan baxt tushunchasi baxtni faqat insonning ichki huzur yoki qoniqish holati sifatida emas; individual ro‘yobga chiqish, yaqin insonlar bilan do‘stlik va uzoqroq insonlar bilan adolat asosida qurilgan munosabatlar birgalikda shakllantiradigan yaxlit yaxshi hayot muammosi sifatida ko‘rib chiqadi.

Birinchi o‘q: insonning o‘z hayotini ro‘yobga chiqarishi

Ricoeurning birinchi baxt o‘qi insonning yaxshi va mukammallashgan hayotni istashidir. Inson o‘z harakatlarining subyekti sifatida hayotining ma’nosi va yo‘nalishini shakllantirishga harakat qiladi. Biroq maqolaning Ricoeur talqiniga ko‘ra, baxtni faqat individual iroda bilan cheklab bo‘lmaydi. Inson allaqachon ijtimoiy munosabatlar, institutlar va boshqalar mavjud bo‘lgan dunyoda yashaydi. Shu sababli insonning o‘z hayotini ro‘yobga chiqarish istagi qolgan ikki o‘qdan butunlay ajralgan emas.

Ikkinchi o‘q: yaqin o‘zgalar va do‘stlik

Ikkinchi o‘qda baxt yaqin insonlar bilan qurilgan do‘stlik va o‘zaro munosabatlarda namoyon bo‘ladi. Maqola bu yerda Aristotelcha philia tushunchasiga borib taqaladigan Ricoeurcha yo‘nalishdan foydalanadi. Do‘stlik faqat insonning boshqasidan foyda ko‘rishi emas; u berish va olish munosabatini, o‘zaro tan olinishni va umumiy zaiflikni o‘z ichiga oladi.

Bu o‘qda o‘lim va yo‘qotish ehtimoli ham muhimdir. Insoniy munosabatlar qiymatining bir qismi munosabatlarning zaif va cheklangan bo‘lishidan kelib chiqadi. Shuning uchun baxt faqat mukammal va uzluksiz huzur degani emas; sevgi, yaqinlik, yo‘qotish ehtimoli va boshqasiga bog‘liqlik bir xil munosabatlar maydonining qismlaridir.

Uchinchi o‘q: adolat va uzoqdagi inson

Ricoeurning uchinchi o‘qi inson faqat oila va do‘stlar oldida emas, balki bevosita tanimaydigan insonlar oldida ham mas’ul ekanligi g‘oyasiga asoslanadi. Adolatli institutlarda yashash va uzoqdagi insonlarga adolatli munosabatda bo‘lish yaxshi hayotning bir o‘lchamidir.

Tadqiqotning muhim terminologik chegarasi aynan shu yerda namoyon bo‘ladi: Ricoeur kontekstidagi “yuzi yo‘q o‘zga” inson bo‘lmagan mavjudotni anglatmaydi. Bu ibora inson individual ravishda tanimaydigan yoki ijtimoiy jihatdan undan uzoq bo‘lgan inson o‘zgasini anglatadi. Bu farq ijtimoiy robotlarni Ricoeurning “yuzi yo‘q o‘zga” toifasiga osongina kiritishga to‘sqinlik qiladi.

Harvard Study of Adult Development maqolada qanday qo‘llanilgan?

Verhoef va Ugar yangi baxt tadqiqotini o‘tkazmaydilar. Buning o‘rniga ular Harvard Study of Adult Developmentning uzoq muddatli natijalaridan Ricoeurning falsafiy yondashuvini qo‘llab-quvvatlaydigan empirik fonlardan biri sifatida foydalanadilar. Maqolada keltirilgan doirada kuchli ijtimoiy va yaqin munosabatlar hayotdan qoniqish, salomatlik va uzoq umr bilan bog‘lanadi.

Bu ma’lumot Ricoeurning uch qismli baxt modelini tajribaviy ravishda “isbotlaydigan” natija sifatida ishlatilmasligi kerak. Harvard tadqiqoti va Ricoeurning falsafiy antropologiyasi turli tadqiqot va tafakkur turlaridir. Maqola ularni inson baxtida munosabatlilikning ahamiyatiga ishora qiladigan ikki alohida manba sifatida yonma-yon qo‘yadi.

Sun’iy Intellekt va Ijtimoiy Robotlar Ricoeurcha “O‘zga” Hisoblanishi Mumkinmi?

Maqola himoya qiladigan qarashga ko‘ra, yo‘q: sun’iy intellekt va ijtimoiy robotlar inson baxtini qo‘llab-quvvatlashi va insonlarda haqiqiy hissiy ta’sirlar hosil qilishi mumkin, biroq bu funksional yoki psixologik ta’sirlar ularni Ricoeurning inson “o‘zgasi” bilan bir xil ontologik va axloqiy toifaga joylashtirish uchun yetarli emas.

Texnologik munosabatlarning yuksalishi

Maqola insonlar suhbat tizimlari, virtual personajlar va ijtimoiy robotlar bilan do‘stlik, bog‘lanish, parvarish, romantik yaqinlik yoki diniy o‘zaro ta’sirga o‘xshash munosabatlar o‘rnatishni boshlagan misollarni muhokama qiladi. Replika kabi do‘stlik uchun yaratilgan tizimlar, parvarish robotlari, ijtimoiy xavotir kontekstidagi robot bilan o‘zaro ta’sirlar, virtual personajlar bilan hosil qilingan hissiy bog‘lanishlar va diniy ijtimoiy robotlar ushbu adabiyotning qismlari sifatida qo‘llaniladi.

Mualliflarning maqsadi bu munosabatlar mavjudligini inkor etish emas. Aksincha, insonlar nuqtayi nazaridan tajriba haqiqiy bo‘lishi mumkinligini tan oladilar. Insonning robot yoki raqamli tizim bilan o‘rnatgan aloqasi uning yolg‘izligi, bog‘langanlik hissi, hissiy holati yoki kundalik hayotiga ta’sir qilishi mumkin. Falsafiy munozara inson his qilgan ta’sir haqiqiymi yoki yo‘qmi degan masala emas; o‘zaro ta’sirning boshqa tomonidagi texnologik mavjudot inson “o‘zgasi” bilan bir xil ma’noda munosabat subyekti bo‘la oladimi degan masaladir.

Ijtimoiy jihatdan buzuvchi texnologiyalar

Maqola sun’iy intellekt va ijtimoiy robotlarni faqat tijoriy ma’noda “disruptive” texnologiyalar sifatida baholamaydi. Ijtimoiy jihatdan buzuvchi texnologiya tushunchasi; qaror topgan me’yorlar, munosabatlar, axloqiy toifalar va dunyoni idrok etish usullarini o‘zgartiradigan texnologiyalarni ifodalash uchun ishlatiladi.

Insonga o‘xshash ijtimoiy robotlar bu jihatdan alohida misoldir. Ular inson qiyofasi, nutqi, yuz ifodalari yoki ijtimoiy xatti-harakatlarini taqlid qilar ekan, ilgari asosan insonlar haqida berilgan “kim agent?”, “kim mas’ul?”, “kim o‘zga?” va “kim axloqiy e’tiborning bevosita obyekti?” kabi savollar texnologik tizimlarga nisbatan ham paydo bo‘ladi.

Insonga o‘xshashlik bilan inson bo‘lish o‘rtasidagi farq

Robotning insonga o‘xshab ko‘rinishi, insonga o‘xshash so‘zlardan foydalanishi yoki mos hissiy javob bera olishi mualliflar yondashuvida o‘z-o‘zidan inson o‘zgaligini yaratmaydi. Insonga o‘xshashlik foydalanuvchilarning antropomorfik javob berishini osonlashtirishi mumkin; biroq “insondek ko‘rinish” bilan insonning yashab o‘tilgan tajribasi, subyektiv nuqtayi nazari va o‘zaro axloqiy munosabat tomoni bo‘lish xususiyatlari bir-biridan farqlanadi.

AI va Ijtimoiy Robotlarni Inson “O‘zgasi” Deb Hisoblash Nega Toifa Xatosi Sifatida Ko‘riladi?

Mualliflar Gilbert Ryle’ning toifa xatosi tushunchasidan foydalanib, AI va ijtimoiy robotlarni inson “o‘zgasi” toifasiga kiritishni turli ontologik xususiyatlarga ega texnologik artefaktlarga inson o‘zgaligi xususiyatlarini nisbat berish sifatida talqin qiladilar va bu qarashni to‘rtta asosiy dalil bilan himoya qiladilar.

1. Simulyatsiya dalili

Birinchi dalil ijtimoiy robotlar namoyon qiladigan insonga o‘xshash his-tuyg‘ular haqiqiy hissiy tajribalar emas, balki loyihalashtirilgan xatti-harakatlar va ifodalar degan qabulga asoslanadi. Ijtimoiy robot yuz ifodasini hosil qilishi, muayyan so‘zlarni aytishi, teginishga javob qaytarishi yoki foydalanuvchiga empatik tuyuladigan javob ishlab chiqarishi mumkin. Bu xatti-harakatlar insonda haqiqiy hissiy ta’sir yaratishi mumkin.

Mualliflar ajratib ko‘rsatadigan nuqta insonning ta’sirlanishi bilan robotning ayni hissiyotini boshdan kechirishi o‘rtasidadir. Foydalanuvchining bog‘lanishi yoki o‘zini yaxshiroq his qilishi haqiqiy insoniy tajribalardir; biroq tadqiqot bundan robot subyektiv ravishda quvonadi, qayg‘uradi yoki javob qaytaradi degan xulosani chiqarmaydi.

2. Marketing bo‘rttirishi dalili

Ikkinchi dalil sun’iy intellekt va hamroh robotlarning insonga o‘xshash agent, do‘st yoki ideal sherik sifatida taqdim etilishida tijoriy nutqning ta’siriga qaratiladi. Tadqiqot texnologiya kompaniyalari ushbu tizimlar imkoniyatlarini ideallashtiradigan marketing tilidan foydalanishi va foydalanuvchilar tizimlarga aslidan ko‘ra ko‘proq insoniy qobiliyatlar yuklashi mumkinligini ta’kidlaydi.

Mualliflar bahosida insoniy munosabatlarni belgilaydigan o‘zaro munosabat, tanaviylik, umumiy hayot dunyosi, ziddiyat, noaniqlik, mas’uliyat va axloqiy chuqurlik kabi xususiyatlar texnologik o‘zaro ta’sirlarda xuddi shu tarzda mavjud emas. Tizimning doimo moslashuvchan, sabrli va foydalanuvchini ma’qullovchi tarzda loyihalanishi munosabatni osonlashtirishi mumkin; biroq maqolaga ko‘ra, bu qulaylik insoniy munosabatning ontologik ekvivalentini yaratmaydi.

3. Axloqiy patientlik dalili

Axloqiy patientlik (moral patiency), mavjudotga nisbatan amalga oshirilgan harakatlar sababli axloqiy jihatdan e’tiborga olinishi mumkin bo‘lgan zarar, og‘riq, huzur yoki shunga o‘xshash tajribalarga ega bo‘lishi mumkinligi bilan bog‘liq tushunchadir. Tadqiqotning uchinchi dalili mavjud AI va ijtimoiy robotlarni shu ma’noda birinchi shaxs tajribasiga ega axloqiy patientlar sifatida qabul qilib bo‘lmasligini himoya qiladi.

Ricoeurcha doirada boshqasiga ko‘rsatiladigan adolat yoki do‘stlik boshqa insonning baxt va og‘riqni boshdan kechira olishi bilan bog‘liq. Mualliflar AI va robotlar og‘riq, baxt yoki iztirobni boshdan kechirmasa, xuddi shunday o‘zaro munosabatni o‘rnatib bo‘lmasligini ilgari suradilar.

Biroq tadqiqot bundan robotlarga nisbatan har qanday xatti-harakat axloqiy jihatdan ahamiyatsiz degan xulosani chiqarmaydi. Insonlarning robotlarga zo‘ravonlik qilishi, tahqirlovchi munosabatda bo‘lishi yoki texnologik munosabatlarda muayyan odatlarni shakllantirishi insonning o‘z axloqiy xarakteri, ijtimoiy me’yorlari va boshqa insonlarga munosabatiga ta’sir qilishi mumkin. Shu sababli robotning o‘zi axloqiy patient hisoblanmasa ham, inson–robot o‘zaro ta’sirining axloqiy oqibatlari bo‘lishi mumkin.

4. Subyektiv tajriba va narrativ identitet dalili

To‘rtinchi dalil Ricoeurning Time and Narrative asaridagi narrativ identitet g‘oyasiga asoslanadi. Insonlar o‘z hayotlarini o‘tgan tajribalar, xotiralar, munosabatlar va ma’no bergan voqealar orqali hikoyalar shaklida tashkil qiladilar. Shunday qilib, “men kimman” savolining javobi faqat hozirgi xatti-harakatdan emas, yashab o‘tilgan tarixdan kelib chiqadi.

Mualliflar mavjud AI va ijtimoiy robotlar shu ma’noda yashab o‘tilgan subyektiv tarixga ega emasligini ta’kidlaydilar. Tizim o‘zi haqida izchil hikoya yaratishi yoki ishlab chiquvchilar tomonidan persona bilan ta’minlanishi mumkin; biroq maqola yondashuvida bu birinchi shaxs boshdan kechirishidan paydo bo‘lgan narrativ identitet bilan bir xil emas.

Bu farq baxt nuqtayi nazaridan muhimdir. Inson baxt o‘z hayotida nimani anglatishini o‘tgan tajribalar va shaxsiy narrativi orqali talqin qilishi mumkin. Mualliflar daliliga ko‘ra, AI tizimi o‘z baxtini boshdan kechirmasa va uni o‘z hayot hikoyasi ichida talqin qilmasa, boshqa insonning baxtini Ricoeurcha inson o‘zgasi singari ongli ravishda baham ko‘radigan o‘zaro subyekt sifatida baholab bo‘lmaydi.

“Virtual” yoki “yarim-o‘zga” ehtimoli

Maqola AI va ijtimoiy robotlarni “virtual o‘zga”, “qisman o‘zga” yoki “yarim-o‘zga” sifatida o‘ylash mumkinligini tan oladi. Biroq mualliflar ushbu maqolada bunday yangi ontologik toifani tizimli tarzda himoya qilmaydilar. Demak, tadqiqotning xulosasi “texnologiya hech qanday o‘zgalikka ega bo‘la olmaydi” degani emas; torroq da’vo himoya qilinadi: mavjud texnologik artefaktlar Ricoeurcha inson o‘zgasi bilan aynan bir narsa emas.

Texnologiya baxtga hissa qo‘sha oladimi?

Ha; maqola bu ehtimolni ochiq ravishda tan oladi. Ijtimoiy robotlar parvarish, ta’lim, terapiya, muloqot va yolg‘izlik bilan kurashish kabi kontekstlarda foydalanuvchilarning hayotiy tajribasiga ta’sir qilishi mumkin. Ayrim o‘zaro ta’sirlar insonlarning o‘zini ko‘proq bog‘langan yoki qo‘llab-quvvatlangan his qilishiga olib kelishi mumkin.

Shunga qaramay, mualliflar “baxtga hissa qo‘shish” bilan “baxtni boshdan kechiradigan va o‘zaro munosabat qura oladigan inson o‘zgasi bo‘lish” o‘rtasida farq qo‘yadilar. Texnologik vosita farovonlik sharoitlarini qo‘llab-quvvatlashi mumkin, biroq o‘zi baxt subyekti bo‘lmasligi mumkin. Maqolaning Ricoeurcha farqi aynan shu nuqtada jamlanadi.

Diniy robotlar misoli

Tadqiqot diniy kontekstdagi ijtimoiy robotlarni ham inson–texnologiya munosabatlarining kengayayotgan sohasiga misol sifatida keltiradi. Buddist jamoalarda qo‘llaniladigan Mindar va Xian’er kabi robotlar hamda xristian kontekstidagi turli “AI Jesus” yoki diniy chatbot ilovalari muhokama qilinadi.

Bu misollarda texnologik tizimlar jamoa ichida hamroh, axborot beruvchi, maslahatchi yoki marosim atrofida ko‘rinadigan faol ishtirokchi mavqeiga ega bo‘lishi mumkin. Biroq maqola robotning diniy jamoada funksiya bajarishi uning inson o‘zgasi bo‘lishini anglatmaydi, deb ta’kidlaydi. Funksional rol bilan ontologik va axloqiy maqom yana bir-biridan farqlanadi.

Texnologik munosabatning axloqiy ahamiyati qayerda namoyon bo‘ladi?

Maqola yondashuvi ikki chekka qarashdan qochishga harakat qiladi. Bir chekkada “robot inson emas, demak inson–robot munosabatlari ahamiyatsiz” degan yondashuv bo‘lishi mumkin. Boshqa chekkada esa insonga o‘xshash o‘zaro ta’sir yaratadigan har qanday texnologiyani haqiqiy insoniy munosabat bilan tenglashtirish moyilligi bor. Mualliflar ikkala yondashuvni ham yetarli emas deb hisoblaydilar.

Insonlarning sun’iy tizimlar bilan o‘rnatgan munosabatlari inson xatti-harakatlari va his-tuyg‘ulari nuqtayi nazaridan haqiqiydir. Shu sababli dizayn, mulkchilik, manipulyatsiya, qaramlik, bozor rag‘batlari, insoniy munosabatlarning o‘rnini bosish xavfi, maxfiylik, axloqiy odatlar va ijtimoiy me’yorlar axloqiy baholashga kiritilishi kerak. Buning uchun inson–texnologiya munosabatlariga xos yangi axloqiy doiralar kerak bo‘lishi mumkin.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot konseptual va falsafiy izlanishdir. Yangi namuna, tajriba guruhi, laboratoriya qurilmasi, sun’iy intellekt modeli, robot prototipi, so‘rovnoma, statistik test yoki miqdoriy ma’lumotlar tahlilidan foydalanilmagan. Mualliflar Ricoeurning asarlarini falsafiy asos sifatida olgan; baxt tadqiqotlari, texnologiya falsafasi, ijtimoiy robotlar, inson–robot o‘zaro ta’siri, axloq falsafasi va narrativ identitet adabiyotidagi ishlar bilan ushbu doiraning chegaralarini muhokama qilgan.

Analitik tuzilma

1. Baxtning falsafiy va teologik ma’nolari bir-biridan ajratiladi.
2. Ricoeurning individual ro‘yobga chiqish, yaqin do‘stlik va adolatli institutlar shaklidagi uchta baxt o‘qi tushuntiriladi.
3. Inson baxtining munosabatli tuzilishi Harvard Study of Adult Developmentdan keltirilgan natijalar bilan bog‘lanadi.
4. AI va ijtimoiy robotlarning inson munosabatlarida o‘z zimmasiga olayotgan yangi rollari ijtimoiy jihatdan buzuvchi texnologiya doirasida baholanadi.
5. Texnologik artefaktlarni inson “o‘zgasi” toifasiga kiritish mumkin yoki mumkin emasligi muhokama qilinadi.
6. Mualliflarning yakuniy pozitsiyasi simulyatsiya, marketing bo‘rttirishi, axloqiy patientlik va subyektiv tajribadan iborat to‘rtta dalil orqali himoya qilinadi.
7. Natijada texnologik munosabatlarning axloqiy ahamiyatini tan olish bilan texnologiyani inson o‘zgasi deb hisoblash bir-biridan ajratiladi.

Ricoeurning baxt doirasi

AI va ijtimoiy robotlarning “o‘zgaligi”ga qarshi to‘rtta dalil

Asosiy xulosa

Maqolaning markaziy xulosasini ikki jumlaga ajratish mumkin: Texnologiya inson baxtiga hissa qo‘sha oladi. Biroq baxtga hissa qo‘shadigan texnologik artefakt bo‘lish Ricoeurcha inson “o‘zgasi” bo‘lish bilan bir xil narsa emas. Bu farq tadqiqotning barcha dalillarini bir-biriga bog‘laydigan asosiy falsafiy o‘qdir.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan qarashlar

• Ricoeurning tadqiqotda qo‘llanilgan baxt tushunchasi kuchli darajada munosabatlidir.
• Sun’iy intellekt va ijtimoiy robotlar an’anaviy do‘stlik, parvarish va munosabat tushunchalarining chegaralarini sinovdan o‘tkazmoqda.
• Insonlarning texnologik tizimlar bilan o‘rnatgan munosabatlari haqiqiy insoniy va hissiy natijalarni yuzaga keltirishi mumkin.
• Mualliflar AI va ijtimoiy robotlarni Ricoeurcha inson o‘zgasi deb hisoblab bo‘lmasligini himoya qiladilar.
• Inson–texnologiya munosabatlari mavjud axloqiy toifalarni qayta baholashni talab qilishi mumkin.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan qarashlar

• Tadqiqot sun’iy intellekt ongsiz ekanini tajribaviy ravishda isbotlaydigan ong tajribasini taqdim etmaydi.
• Ijtimoiy robotlar inson baxtiga hech qanday hissa qo‘sha olmaydi deb da’vo qilmaydi.
• Insonlarning robotlar yoki raqamli personajlarga bog‘lanishi “soxta hissiyot” degan xulosani chiqarmaydi; inson tajribasining haqiqiy ta’sirlarini tan oladi.
• “Virtual o‘zga” yoki “yarim-o‘zga” tushunchalari yaroqsiz ekanini isbotlamaydi; bu muqobil toifalarni tadqiqotning himoya qilinadigan asosiy pozitsiyasidan tashqarida qoldiradi.
• Harvard Study of Adult Developmentni o‘zi olib borgan empirik tadqiqot sifatida taqdim etmaydi.

Cheklovlar va ochiq tadqiqot savollari

Tadqiqotning eng asosiy cheklovi uning usuli nazariy ekanidir. AI va ijtimoiy robotlarning insonlarning uzoq muddatli baxtiga ta’sirini bevosita o‘lchaydigan yangi tadqiqot o‘tkazilmagan. Mualliflar insonlarning texnologik munosabatlardan oladigan baxti inson–inson munosabatlaridagi baxtga qaysi sharoitlarda o‘xshash yoki undan farq qilishi haqida kelajakda ko‘proq empirik tadqiqotlar zarurligini ochiq aytadilar.

Bundan tashqari, maqoladagi “AI subyektiv tajribaga ega emas” va “AI moral patient emas” yondashuvi tadqiqot qabul qilgan falsafiy pozitsiyaning qismlaridir. Aql falsafasi va mashina ongi haqidagi turli qarashlar bu dastlabki shartlarni boshqacha baholashi mumkin. Ushbu tadqiqot bu munozaralarning barchasini tajribaviy yoki ontologik jihatdan yakunlashni maqsad qilmaydi.

Maqola, shuningdek, texnologik tizimlarga egalik, institutsional rag‘batlar, insoniy munosabatlarning o‘rnini bosish ehtimoli va foydalanuvchilarning tizimlarga nisbatan antropomorfik kutilmalarining axloqiy ahamiyatini kelajakdagi tadqiqotlar uchun ochiq qoldiradi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: Happiness in the AI Age: Ricoeur and the Question of the AI Humanoid as the Technological Other

Mualliflar: Anné Hendrik Verhoef; Edmund Terem Ugar

Muassasalar: School of Philosophy, North-West University South Africa, Potchefstroom, South Africa; Department of Philosophy, University of Johannesburg, Johannesburg, South Africa

Mas’ul muallif: Edmund Terem Ugar

Jurnal: Philosophies

Nashriyot: MDPI

Nashr ma’lumoti: 2026, Jild 11, Son 3, Maqola 83

Nashr sanasi: 25 May 2026

DOI: 10.3390/philosophies11030083

Rasmiy havola: https://doi.org/10.3390/philosophies11030083

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY)

Manba turi: Taqrizdan o‘tgan falsafiy tadqiqot maqolasi.

Tadqiqot usuli: Paul Ricoeurning baxt, o‘zgalik va narrativ identitet haqidagi g‘oyalarini; baxt tadqiqotlari, texnologiya falsafasi, ijtimoiy robotlar va inson–robot o‘zaro ta’siri adabiyoti bilan konseptual tarzda taqqoslash. Yangi tajribaviy ma’lumot yaratilmagan.

Ma’lumotlardan foydalanish imkoniyati: Mualliflar tadqiqotda yangi ma’lumot yaratilmagan yoki tahlil qilinmaganini; ma’lumot almashish tatbiq etilmasligini bildiradilar.

Moliyalashtirish: Tashqi moliyalashtirish olinmagan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi haqida xabar bermagan.

Muallif hissalari: Konseptuallashtirish, tasdiqlash, formal tahlil, tadqiqot, dastlabki qo‘lyozmani yozish va ko‘rib chiqish/tahrirlash vazifalari Anné Hendrik Verhoef va Edmund Terem Ugar tomonidan bajarilgan. Maqolada metodologiya, dasturiy ta’minot, ma’lumotlar kuratsiyasi, vizuallashtirish, superviziya va moliyalashtirishni jalb qilish tatbiq etilmaydi deb ko‘rsatilgan.

Asosiy uslubiy chegara: Tadqiqot natijalari tajribaviy AI ong testi yoki inson–robot baxt tajribasi emas. To‘rtta asosiy dalil falsafiy tahlilga va mavjud adabiyotning mualliflar tomonidan talqin qilinishiga asoslanadi. Shu sababli “AI inson o‘zgasi emas” degan xulosa tadqiqot himoya qiladigan Ricoeurcha falsafiy pozitsiya sifatida o‘qilishi kerak.

Verianla usul izohi: Ushbu turkcha mazmun asl maqolaning jumla-jumla tarjimasi yoki unga yaqin matniy qayta ishlab chiqarilishi emas. Manbaning tadqiqot savoli, konseptual doirasi, dalillari, qo‘llab-quvvatlovchi adabiyotdan foydalanishi, natijalari va cheklovlari ilmiy bilim darajasida ajratilib, Verianla uchun mustaqil va o‘rgatuvchi turkcha tuzilmada qayta tashkil etilgan.