Bu tədqiqat Yunqçu tipoloji funksiyaların şəxsiyyət xüsusiyyətləri və ya yalnız koqnitiv qabiliyyətlər vasitəsilə izah edilməsinin konseptual sərhədlərini araşdıran nəzəri fəlsəfə tədqiqatıdır. Tipoloji funksiya, bu məqalənin struktur yanaşmasında insanın daxilində dəyişmədən qalan sabit psixoloji obyekt deyil; müxtəlif məzmun və şəraitlərdə yenidən gerçəkləşə bilən, diqqətin, informasiya emalının və psixoloji enerjinin yönəlməsində tanına bilən təşkilatlanma nümunəsi kimi yenidən şərh olunur. Zijian Ding nominalizm-realizm və dəstə-substrat fərqlərindən istifadə edərək əvvəlcə müasir tipologiya şərhlərinin problemlərini təhlil edir; sonra trop nəzəriyyəsindən yararlanaraq eyni funksiyanın müxtəlif gerçəkləşmələrinin eyni deyil, struktur baxımdan oxşar olduğunu irəli sürür. Lacandan ilhamlanan işarələyici proseslər bu quruluşu izah etmək üçün əlavə nəzəri vasitə kimi istifadə olunur. Son bölmədə bu yanaşma süni intellektə tətbiq edilir və AI sistemlərinin yalnız səthi şəxsiyyət etiketlərini deyil, informasiyanın seçilməsi, çevrilməsi və hərəkətə yönəlməsi üsullarını fərqli struktur yollar kimi modelləşdirməli olduğu müdafiə edilir. Tədqiqat eksperimental məlumat, psixometrik test və ya işlək AI alqoritmi təqdim etmədiyinə görə nəticələr empirik təsdiq deyil, konseptual və tədqiqat-yönləndirici təkliflərdir.

Məqalənin əsas istiqamət dəyişikliyi “bir tip hansı xüsusiyyətlərə malikdir?” sualından “tipoloji funksiya hansı təşkilatlanma forması sayəsində müxtəlif kontekstlərdə tanına bilən şəkildə yenidən ortaya çıxır?” sualına keçiddir. Bu dəyişiklik tipologiyanı davranış etiketlərindən və dəyişməz psixoloji hissələr fərziyyəsindən uzaqlaşdıraraq proses, struktur, diqqət, motivasiya və işarələyicilərin təşkilatlanması vasitəsilə izah etməyə çalışır.

Məqalənin əsas problemi

Yunqçu tipologiya gündəlik istifadədə çox vaxt insanların müşahidə edilə bilən xüsusiyyətlərini təsnif edən şəxsiyyət sistemi kimi qəbul edilir. “Məntiqli”, “introvert”, “vizyoner”, “emosional”, “ekspressiv” və ya “praktik” kimi təsvirlər müəyyən tiplərlə əlaqələndirilə bilər. Dingə görə bu yanaşma tipoloji nəzəriyyənin daha əsas sualını arxa plana keçirir: eyni davranış müxtəlif psixoloji proseslərdən yarana bilər və eyni tipoloji funksiya müxtəlif davranışlarla üzə çıxa bilər.

Buna görə davranış ilə funksiya arasında birə-bir eynilik qurmaq olmaz. Məsələn, ekstravert funksiya yalnız insanın çox danışması və ya daim sosial mühitdə olması demək deyil. Eyni şəkildə məntiqi nəticə çıxarmaq təkbaşına introvert düşünmənin mövcudluğunu göstərmir; digər funksional təşkilatlanmalar da məntiqi nəticələrə çata bilər.

Tipoloji funksiya ilə şəxsiyyət xüsusiyyəti arasındakı fərq nədir?

Tipoloji funksiya, mənbə tədqiqatın yenidən qurduğu Yunqçu çərçivədə müşahidə edilə bilən şəxsiyyət xüsusiyyətindən daha çox psixoloji prosesin təşkilatlanma formasını ifadə edir; xüsusiyyət-əsaslı tərif isə insanın kənardan müşahidə olunan davranış və ya meyllərini təsvir edir. Eyni davranış müxtəlif funksional proseslərdən yarana və eyni funksiya fərqli kontekstlərdə müxtəlif davranışlarla üzə çıxa bildiyi üçün Ding xüsusiyyətləri tipoloji funksiyalarla eyniləşdirməyin struktur fərqləri gizlədə biləcəyini müdafiə edir.

Keirsey yanaşmasına tənqid

Məqalə xüsusilə Keirsey Temperament Sorter kimi xüsusiyyət-əsaslı sistemləri nəzərdən keçirir. Bu sistemlərdə Yunqçu əksliklər davranış kateqoriyalarına çevrilə və tiplər daha geniş temperament qruplarında birləşdirilə bilər. Dingə görə bu çevrilmə müəyyən praktik təsnifat üstünlükləri versə də, fərqli funksional təşkilatlanmaları eyni xüsusiyyət başlığı altında birləşdirmək riski daşıyır.

Məsələn, NT qrupunu ortaq “rasional” xarakter altında birləşdirmək, introvert düşünmənin konseptual tutarlılığa və fərqləndirməyə yönəlmiş təşkilatlanması ilə ekstravert düşünmənin xarici sistemləri təşkil etməyə və effektiv nəticəyə yönəlmiş təşkilatlanmasını sanki eyni xüsusiyyət dəstinin hissələri kimi göstərə bilər. Beləcə əslində fərqli proseslər arasındakı fərq ortaq davranış xüsusiyyətləri üzərindən düzləşdirilə bilər.

Tipləri səthi oxşarlığa görə sıralamağın problemi

Mənbədə oxşar problem müxtəlif tiplərin yaxınlığını müəyyənləşdirərkən müzakirə olunur. İki tip xarici davranışları və ya rol təsvirləri baxımından oxşar görünə bilər; lakin dominant, yardımçı və daha aşağı prioritetli funksiyalarının quruluşu fərqli ola bilər. Əksinə, müxtəlif temperament siniflərinə yerləşdirilmiş tiplər müəyyən funksiyaların prioriteti baxımından daha güclü struktur yaxınlıq göstərə bilər.

Dingin tənqidi konkret insana “doğru tip” təyin etmək deyil. Daha əsas məsələ oxşarlıq meyarının hansı psixoloji səviyyədə müəyyənləşdirilməsidir. Səthi davranışın ortaq olması funksional təşkilatlanmanın da ortaq olduğunu təmin etmir.

“Koqnitiv funksiya” dili niyə yetərli sayılmır?

Məqalə yalnız xüsusiyyət-əsaslı şərhləri deyil, Yunqçu funksiyaları “cognitive functions” adı ilə izah edən müasir yanaşmaları da tənqid edir. Bu yanaşma davranış etiketlərindən daha proses-yönümlü olsa da, funksiyaları informasiya emalı və ardıcıl nəticə istehsalı vasitəsilə anlamağa meyllidir.

Dingə görə tipoloji funksiyaların bir də energetik ölçüsü vardır. Energetik anlayış burada fiziki enerji vahidi demək deyil; diqqət və motivasiyanın psixoloji resurslar daxilində necə bölüşdürüldüyünü ifadə edir. Hansı stimulun vacib hala gəlməsi, hansı məqsədin cəlbedici sayılması və insanın psixoloji yatırımının hara yönəlməsi funksional təşkilatlanmanın bir hissəsidir.

Diqqətin bölüşdürülməsi və motivasiya

Energetik ölçünün ilk komponenti diqqətin bölüşdürülməsidir. Eyni mühitdə olan iki insan eyni fiziki məlumata çıxış əldə etsə də, eyni elementləri vacib saymaya bilər. Mənbədə ekstravert duyum ani konkret detalları önə çıxaran; introvert intuisiya isə birbaşa görünən detalların arxasındakı nümunələrə və gələcək imkanlara yönələn nümunələr kimi nəzərdən keçirilir.

İkinci komponent motivasiya yönümüdür. Funksiya yalnız hansı informasiyanın emal edildiyini deyil, psixoloji resursların hansı hərəkətlərə və ya məqsədlərə yönəldiyini də təsirləndirə bilər. Beləliklə, zəka yalnız düzgün nəticə istehsal etmək qabiliyyəti olmaqdan çıxır; diqqətin seçilməsi və psixoloji enerjinin hərəkətə gətirilməsi də geniş zəka anlayışının hissələrinə çevrilir.

Umwelt və subyektiv mənalı dünya

Ding bu nöqtədə Jakob von Uexküllün Umwelt anlayışından istifadə edir. Umwelt orqanizmin yerləşdiyi fiziki mühitin bütünü ilə eyni deyil, həmin orqanizm üçün mənalı hala gələn dünyadır. Tipoloji üstünlüklər diqqət və motivasiyanı tənzimləyirsə, eyni obyektiv mühit müxtəlif fərdlər üçün fərqli məna dünyaları kimi təşkilatlana bilər.

Bu yanaşma tipologiyanı yalnız ayrı-ayrı koqnitiv tapşırıqlarla deyil, insanın dünyanı hansı elementlər vasitəsilə yaşadığı ilə əlaqələndirir. Buna görə funksiyaların energetik təşkilatlanması məqalədə yalnız performans fərqi deyil, subyektiv təcrübə sahəsinin formalaşmasına töhfə verən struktur kimi müzakirə olunur.

İrrasional psixoloji dinamikalar niyə vacibdir?

Koqnitiv optimallaşdırma yanaşması funksiyalar arasındakı gərginlik və ya dövrləri çox vaxt düzəldilməli performans problemləri kimi qəbul edə bilər. Məqalə isə təkrarın, obsesiv yatırımın, balanssızlığın, kölgə nümunələrinin və daxili münaqişələrin yalnız “səhv” olmadığını; psixoloji həyatın quruluşu haqqında məlumat verə biləcəyini müdafiə edir.

Buna görə tipologiyanın zəka müzakirəsinə töhfəsi yalnız daha balanslı mühakimə yaratmaq deyil. Nəzəriyyə məhsuldar və ya rasional olmayan proseslərin insanın psixoloji təşkilatlanmasındakı yerini şərh etmək üçün də istifadə edilə bilər.

“Tipoloq üçün” və “Mənlik üçün” fərqi

Məqalə daha sonra Hegelin “bizim üçün” və “şüur üçün” fərqindən ilhamlanan metodoloji vasitə hazırlayır. Ding bunu birbaşa Hegelin orijinal mənasında istifadə etmək əvəzinə tipologiya nəzəriyyələrini qiymətləndirmək üçün yenidən qurur.

Təsnifat tipoloq üçün faydalı ola bilər: müəyyən ortaq cəhətləri ümumiləşdirə, ünsiyyəti asanlaşdıra və praktik kateqoriya təmin edə bilər. Lakin əsas sual bu kateqoriyanın insanın psixoloji həyatının təşkilatlanmasını, yəni mənbədə işlədilən ifadə ilə Mənlik üçün gerçəkləşən prosesi kifayət qədər tutub-tutmamasıdır.

Nominalizm və realist şeyləşdirmə tipologiya baxımından niyə problem yaradır?

Nominalizm problemi tipoloji etiketin əhatə etdiyi fərdlərdə əslində ortaq olmayan xüsusiyyətləri sanki ortaqmış kimi birləşdirməsi ilə; realist şeyləşdirmə isə tipoloji funksiyaların müxtəlif psixoloji hadisələrdə təkrarlanan struktur nümunələr olmaq əvəzinə insanın daxilində duran eyni sabit varlıqlar kimi qəbul edilməsi ilə ortaya çıxır. Dingin struktur yanaşması həm ixtiyari etiketləməni, həm də funksiyanı dəyişməz psixoloji substrat kimi görməyi aşmağa çalışır.

Nominalizm problemi

Nominalist risk kateqoriyanın yalnız ad səviyyəsindəki birliyinin psixoloji reallıq sanılmasıdır. “Rasional” kimi etiket müəyyən qrupu praktik olaraq işarələyə bilər; lakin etiketə bağlanan bütün xüsusiyyətlər qrupun bütün üzvlərində eyni funksional əsaslarla mövcud deyilsə, kateqoriya struktur izah vermir.

Mənbənin kritik fərqi burada belədir: təsnifat işə yaraya bilər, lakin bu, onun təsvir etdiyi ortaq quruluşun psixoloji olaraq həqiqətən mövcud olduğunu göstərmir.

Dəstə nəzəriyyəsi problemi

Yunqun orijinal yanaşmasına daha yaxın izahlar nominalizmdən qaça bilər; çünki həqiqətən təkrarlanan koqnitiv və energetik nümunələri təsvir edə bilər. Buna baxmayaraq yeni problem yaranır: müəyyən xüsusiyyətlərin niyə davamlı olaraq birlikdə ortaya çıxdığı izah edilmirsə, funksiya dəstə kimi qalır.

Məsələn, ekstravert duyumun konkret sensor girişə yönəlməsi ilə ani vəziyyətdə aktiv iştirak etməsinin niyə eyni strukturun hissələri olduğu yalnız “birlikdə görünürlər” deməklə izah edilə bilməz. Struktur yanaşma bu birliktəliyi yaradan təşkilatlanma prinsipini axtarır.

Substrat və şeyləşdirmə problemi

Dəstə probleminin digər ucunda substrat yanaşması dayanır. Bir insanda təkrarlanan nümunələrin sanki eyni daxili psixoloji hissə hər dəfə yenidən işə düşürmüş kimi şərh edilməsi tipoloji funksiyanı müstəqil səbəbkar obyektə çevirə bilər.

Bu hal izah dövrəsinə səbəb ola bilər: insan müəyyən davranışları göstərdiyi üçün funksiyaya malik olduğu deyilir; sonra həmin davranışların səbəbi insanın o funksiyaya malik olması ilə izah edilir. Ding bu dövrəni aşmaq üçün tipoloji funksiyanın necə yarandığını, necə sabitləşdiyini və yeni kontekstlərdə necə yenidən gerçəkləşdiyini nəzərə almaq istəyir.

Trop nəzəriyyəsi tipoloji funksiyaları necə yenidən şərh edir?

Trop nəzəriyyəsi eyni tipoloji funksiyanın müxtəlif gerçəkləşmələrini vahid dəyişməz psixoloji obyektin təkrarları kimi deyil, bir-birinə struktur baxımdan bənzəyən təkil psixoloji gerçəkləşmələr kimi şərh etməyə imkan verir. Beləliklə, funksiya müxtəlif məzmun, kontekst və inkişaf tarixlərində fərqli şəkildə ortaya çıxa bilər, amma yenə də tanına bilən təşkilatlanma nümunəsini qoruya bilər.

Trop nədir?

Metafizikada trop universal xüsusiyyətin abstrakt olaraq hamı üçün eyni nümunəsi olmaq əvəzinə müəyyən hadisə və ya obyektdə gerçəkləşən təkil keyfiyyət kimi düşünülə bilər. Ding bu yanaşmanı tipoloji funksiyalara tətbiq edərkən müxtəlif psixoloji proseslərdə müşahidə olunan oxşar strukturun eyni “funksiya obyektinin” yenidən ortaya çıxması olmadığını müdafiə edir.

Məsələn, introvert düşünmə bir halda abstrakt fəlsəfi anlayışları fərqləndirərkən, başqa halda konkret və praktik problemi addım-addım həll edə bilər. Məzmun, məqsəd və kontekst fərqlidir; lakin konseptual fərqləndirmə və ardıcıl məntiqi təşkilatlanma baxımından struktur oxşarlıq qoruna bilər.

Sabitlik eynilik deyil

Bu yanaşma şəxsiyyətdə və ya düşüncə tərzində sabit nümunələrin mövcudluğunu rədd etmir. Təklif olunan fərq budur: sabit görünən nümunə eyni metafizik komponentin dəyişmədən yenidən ortaya çıxması demək deyil.

İnkişaf tarixi, yeni girişlər, vəziyyətin tələbləri və davam edən psixoloji dəyişmə hər gerçəkləşməni dəyişdirir. Buna baxmayaraq strukturun müəyyən məhdudiyyətləri və ya təşkilatlanma meylləri yenidən ortaya çıxa bilər.

Trop yanaşmasının təkbaşına yetmədiyi məqam

Trop nəzəriyyəsi struktur oxşarlığı izah etmək üçün uyğun metafizik istiqamət versə də, Dingə görə “bu xüsusiyyətlər niyə eyni strukturda birləşir?” sualına təkbaşına cavab vermir. Buna görə tədqiqat ikinci nəzəri addım atır və işarələyicilərin təşkilatlanma formasını araşdıran Lacandan ilhamlanan yanaşma təklif edir.

Lacandan ilhamlanan struktur yanaşma tipoloji funksiyaları necə izah edir?

Lacandan ilhamlanan yanaşma tipoloji funksiyaları müəyyən məzmun və ya davranış siyahıları kimi deyil, işarələyicilərin hansı şəkildə bir-birinə bağlandığı və zehni prosesin hansı istiqamətdə irəlilədiyi ilə müəyyən olunan təşkilatlanma formaları kimi qəbul edir. Mənbə bunu tamamlanmış psixoloji mexanizm nəzəriyyəsi kimi deyil; trop nəzəriyyəsinin açıq qoyduğu “xüsusiyyətlər niyə birlikdə təşkilatlanır?” sualını izah etməyə yönəlmiş ilkin struktur model kimi təklif edir.

Ekstravert duyum: konkret girişə bağlanan zəncir

Mənbədə ekstravert duyum üçün təklif olunan model işarələyici zəncirin ani və konkret sensor stimullara bağlanmasıdır. Proses mövcud mühitdəki yeni sensor elementlərə, dəyişən detallara və birbaşa müdaxilə edilə bilən imkanlara doğru genişlənə bilər.

Bu təşkilatlanma koqnitiv məzmun ilə energetik yönüm arasında ortaq əsas təklif etməyi hədəfləyir: konkret indiki zamana struktur bağlılıq həm hansı informasiyanın seçildiyinə, həm də hansı hərəkətin cəlbedici hala gəldiyinə təsir edə bilər.

Introvert intuisiya: sıxlaşma və nümunə formalaşdırma

Introvert intuisiya üçün fərqli struktur təklif olunur. Burada konkret detalların hamısını ardıcıl izləmək əvəzinə bəzi elementlər arxa plana çəkilir və fərqli ünsürlər mərkəzi nümunə və ya insight ətrafında sıxlaşa bilər.

Bu struktur hələ birbaşa mövcud olmayan inkişafı və ya gələcək imkanı bütöv nümunə vasitəsilə qabaqcadan görməyə meyllə əlaqələndirilir. Mənbə bunu empirik koqnitiv mexanizm kimi ölçmür, struktur izah üçün nəzəri nümunə kimi istifadə edir.

Metonimiya və metafora

Məqalənin ən aydın struktur fərqlərindən biri metonimiya və metafora üzərində qurulur. Metonimik təşkilatlanma, işarələyicilərin qonşuluq və ardıcıl əvəzləmə vasitəsilə xətti şəkildə irəliləməsini ifadə edir. Ding introvert düşünmənin anlayışları sıra ilə müəyyənləşdirən və bir-birinə bağlayan quruluşunu bu modelə bənzədir.

Metaforik təşkilatlanma isə müxtəlif işarələyicilərin vahid mərkəzdə sıxlaşmasına və mərkəzi işarələyicinin digərlərini yeni bütöv daxilində yenidən təşkil etməsinə əsaslanır. Introvert intuisiyanın fərqli elementləri vahid təşkilatçı obraz və ya insight ətrafında birləşdirməsi bu strukturla əlaqələndirilir.

Şərh sərhədi: Bu cədvəl tədqiqatın nəzəri nümunələrini öyrədici şəkildə təşkil edir. Mənbə bütün səkkiz Yunqçu funksiya üçün tamamlanmış və eksperimental olaraq təsdiqlənmiş struktur mexanizmlər təqdim etmir.

Struktur yanaşma insanın Umweltini necə yenidən izah edir?

Struktur model vahid funksiyanı izolyasiya olunmuş mexanizm kimi düşünmək əvəzinə onu insanın inkişaf tarixi və bütün psixoloji prosesləri daxilində nəzərdən keçirir. Tipoloji nümunələrin zamanla sabitləşməsi eyni metafizik funksiya obyektinin daim işləməsi deyil; insanın yaşadığı dünyada müəyyən təşkilatlanma yollarının təkrar-təkrar qurulması kimi şərh oluna bilər.

Beləliklə, insanın Umwelt-i hansı elementlərin diqqət çəkdiyi, təcrübənin necə şərh olunduğu və psixoloji enerjinin hansı məqsədlərə yönəldiyi ilə birlikdə davamlı olaraq təşkilatlanır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Bu tədqiqatın metodu eksperimental və ya kəmiyyət analizi deyil, konseptual rekonstruksiya və metafizik təhlildir. Ding əvvəlcə populyar xüsusiyyət-əsaslı və koqnisiya-mərkəzli tipologiya şərhlərinin sərhədlərini araşdırır; sonra nominalizm-realizm və dəstə-substrat qarşıdurmalarından nəzəri qiymətləndirmə vasitələri kimi istifadə edir. Sonrakı mərhələdə trop nəzəriyyəsi ilə funksiyaların təkrarlanan, lakin eyni olmayan gerçəkləşmələrini izah etməyə çalışır. Lacan və Freyddən alınan işarələyici, metonimiya, metafora və sıxlaşma anlayışları struktur mexanizm üçün ilkin model yaratmaq məqsədilə istifadə olunur. Son bölmədə bu konseptual çərçivənin süni intellektdə zəka modelləşdirilməsinə hansı suallar gətirə biləcəyi müzakirə olunur.

Bu tədqiqat Yunqçu tipologiyanı empirik olaraq təsdiqləyirmi?

Xeyr. Tədqiqat Yunqçu tipoloji kateqoriyaların psixometrik etibarlılığını, bioloji əsasını və ya fərdlərdə ölçmə dəqiqliyini eksperimental olaraq yoxlamır; nəzəri məqsədi tipoloji funksiya anlayışının necə daha tutarlı şəkildə formullaşdırıla biləcəyini araşdırmaqdır. Buna görə təklif olunan trop və Lacandan ilhamlanan struktur çərçivə empirik olaraq təsdiqlənmiş şəxsiyyət modeli və ya neyrokoqnitiv mexanizm kimi şərh edilməməlidir.

Birinci nəticə: Xüsusiyyət-əsaslı tipologiya struktur itkisinə səbəb ola bilər

Məqalənin ilk mühüm nəticəsi kənardan müşahidə edilən oxşarlıqların tipoloji funksiyaların daxili təşkilatlanmasını birbaşa təmsil etməyə biləcəyidir. Davranış xüsusiyyətləri praktik təsnifat üçün faydalı ola bilər; lakin onların struktur proseslə eyniləşdirilməsi tipoloji fərqləri bulanıqlaşdıra bilər.

İkinci nəticə: Koqnisiya təkbaşına yetərli izah deyil

Ding zəkanın yalnız informasiya emalı və düzgün nəticə istehsalı qabiliyyəti kimi anlaşılmasının Yunqçu tipologiyanın təklif edə biləcəyi daha geniş izah sahəsini daraltdığını müdafiə edir. Diqqətin hara yönəldiyi, nəyin motivasiya yaratdığı və irrasional psixoloji proseslərin necə təşkilatlandığı da zəkanın müxtəlifliyini anlamaq üçün vacibdir.

Üçüncü nəticə: Funksional təkrar ilə metafizik eynilik ayrılmalıdır

Eyni funksiya kimi təsnif edilən iki psixoloji gerçəkləşmə hər detalda eyni deyil. Mənbədə təklif olunan struktur yanaşma funksional sabitliyi eyni daxili obyektin təkrarından çox, dəyişən şəraitlərdə yenidən yaranan oxşar təşkilatlanma formaları ilə izah edir.

Dördüncü nəticə: Trop yanaşması iki metafizik qütb arasında orta yol verir

Trop yanaşması tipoloji nümunələrin real olduğunu qoruyarkən onları sabit universal psixoloji komponentlərə çevirmək məcburiyyətində deyil. Hər gerçəkləşmə təkildir; fərqli gerçəkləşmələr bir-birinə kifayət qədər struktur oxşarlıq göstərdiyi üçün eyni funksional ailə daxilində araşdırıla bilər.

Beşinci nəticə: Struktur izah yalnız xüsusiyyət siyahısından daha dərin mexanizm axtarır

Funksiyanın müxtəlif xüsusiyyətlərinin niyə birlikdə ortaya çıxdığı sualı mənbədə mərkəzi hala gəlir. Lacandan ilhamlanan işarələyici təşkilatlanması bu suala ilkin cavab vermək üçün istifadə olunur. Funksiyanın nə etdiyi qədər, işarələyicilərin hansı struktur daxilində hərəkət etdiyi və bu quruluşun koqnisiya ilə energetik yönümü necə birlikdə formalaşdırdığı da vacib olur.

Struktur tipologiya süni intellekt üçün nə təklif edir?

Struktur tipologiya AI sistemlərində şəxsiyyət və ya zəka fərqlərini yalnız “məntiqli”, “yaradıcı” və ya “ekspressiv” kimi səthi etiketlərlə təmsil etmək əvəzinə, informasiyanın seçilməsi, sıralanması, sıxlaşdırılması, çevrilməsi və hərəkətə yönəlməsi üsullarını fərqli emal yolları kimi modelləşdirməyi təklif edir. Mənbə bu fikri konkret alqoritm və ya təlim proqramı kimi həyata keçirmir; bunu tipoloqlar, psixoloqlar, filosoflar və kompüter alimləri üçün gələcəkdə sınaqdan keçirilməli tədqiqat istiqaməti kimi təqdim edir.

Səthi təmsildən struktur modelləşdirməyə

AI sisteminə “rasional”, “intuitiv” və ya “ekspressiv” kimi geniş etiketlər vermək məqalədə tənqid olunan nominalist problemi yenidən yarada bilər. Etiket altında əslində ortaq olmayan emal nümunələri bir araya gətirilə bilər.

Struktur modelləşdirmə isə yalnız nəticənin formasını deyil, nəticənin hansı emal yolu ilə istehsal edildiyini fərqləndirməyə çalışır. Belə sistemdə diqqət prioritetləri, informasiya seçimi və aralıq təmsil forması da modelin hədəflənən funksional təşkilatlanmasının hissəsi ola bilər.

Ekstravert duyum üçün verilən AI nümunəsi

Mənbə ekstravert duyuma uyğun tapşırıqları yerinə yetirəcək AI sisteminin yalnız son nəticəni optimallaşdırmasının yetərli olmaya biləcəyini nümunə kimi göstərir. Modelin hansı girişləri seçdiyi və hansı informasiyaya üstünlük verdiyi də müvafiq struktur təşkilatlanmanın hissəsi olmalıdır.

Buna görə təlim məqsədi tək davranış etiketini təqlid etmək əvəzinə bir-biri ilə əlaqəli emal ardıcıllığını davamlı şəkildə gerçəkləşdirmək ola bilər.

Metonimik və metaforik emal yolları

Məqalənin Lacandan ilhamlanan fərqi AI tədqiqatı baxımından başqa imkan ortaya çıxarır. Sistem müəyyən tapşırıqlarda xətti, ardıcıl və metonimik emal yollarına; başqa tapşırıqlarda isə sıxlaşdırıcı və metaforik təşkilatlanmalara görə ixtisaslaşdırıla bilər.

Lakin mənbə bu fərqləri kodlayan şəbəkə arxitekturası, itki funksiyası, təlim məlumat dəsti və ya qiymətləndirmə metrikası təqdim etmir. Bunların hazırlanması gələcək nəzəri və empirik tədqiqata buraxılır.

Tədqiqatın dəstəklədiyi şərhlər

• Populyar xüsusiyyət-əsaslı tipologiya şərhlərinin Yunqçu funksiyaların struktur fərqlərini düzləşdirə biləcəyi müdafiə olunur.
• Yalnız koqnitiv izahların diqqət, motivasiya və irrasional psixoloji dinamikaları natamam təmsil edə biləcəyi irəli sürülür.
• Nominalizm, dəstə nəzəriyyəsi və substrat yanaşması tipoloji nəzəriyyələri qiymətləndirmək üçün metafizik vasitələr kimi istifadə olunur.
• Trop yanaşması təkrarlanan funksiya nümunələrini eyni metafizik varlıq fərz etmədən izah etmək üçün təklif olunur.
• Lacandan ilhamlanan işarələyici təşkilatlanması funksiyaların daxili quruluşunu izah etmək üçün ilkin nəzəri model kimi təqdim olunur.
• AI-də tipologiyadan istifadə üçün səthi xüsusiyyətlərdən struktur emal yollarına keçid təklif olunur.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi şərhlər

• Yunqçu tipologiyanın və ya müəyyən şəxsiyyət tiplərinin psixometrik olaraq təsdiqləndiyini göstərmir.
• Keirsey, MBTI və ya başqa tipologiya vasitəsinin ölçmə dəqiqliyinə dair yeni eksperimental nəticə istehsal etmir.
• Metonimik və ya metaforik təşkilatlanmanın beynin təsdiqlənmiş neyrobioloji mexanizmləri olduğunu göstərmir.
• Ekstravert duyum və ya introvert intuisiya üçün təklif olunan strukturların eksperimental koqnitiv model olduğunu sübut etmir.
• Tipologiya-əsaslı AI-nin mövcud AI-dən daha yüksək performans verəcəyini göstərmir.
• İşlək tipologiya-əsaslı AI arxitekturası, alqoritm, məlumat dəsti və ya təlim proqramı təqdim etmir.
• İnsan zəkasının bütövlükdə Yunqçu funksiyalarla izah oluna biləcəyi nəticəsinə gəlmir.

Əsas məhdudiyyətlər

Tədqiqatın əsas məhdudiyyəti nəzəri olmasıdır. Təklif olunan struktur izah empirik psixologiya, neyroelm və ya maşın öyrənməsi eksperimenti ilə sınaqdan keçirilməyib. Buna görə nəzəriyyənin izahedici potensialı ilə empirik etibarlılığı bir-birindən ayrılmalıdır.

İkinci məhdudiyyət struktur modelin tamamlanmamış olmasıdır. Mənbə bir neçə funksiya üzərindən struktur nümunələr verir; bütün tipoloji funksiyaların detallı mexanizmi, strukturların necə yarandığı və bir-biri ilə necə qarşılıqlı təsir göstərdiyi açıq tədqiqat sualları olaraq qalır.

Üçüncü məhdudiyyət AI bağlantısının proqramatik səviyyədə olmasıdır. Məqalə hansı şəbəkə arxitekturasının, məlumat təmsilinin və ya təlim prosedurunun təklif olunan tipoloji strukturları reallaşdıracağını müəyyənləşdirmir. Müəllif gələcəkdə psixologiya, fəlsəfə, tipologiya və kompüter elmi arasında fənlərarası işin lazım olduğunu bildirir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal iş: Rethinking Typological Functions: Toward a Structural Account of Typology and Intelligence.

Müəllif: Zijian Ding.

Qurum: School of Philosophy, Psychology and Language Sciences, University of Edinburgh, Edinburgh, United Kingdom.

Jurnal: Philosophies.

Nəşriyyat: MDPI.

Biblioqrafik qeyd: Philosophies 2026, 11(3), 99.

DOI: 10.3390/philosophies11030099.

Rəsmi nəşr bağlantısı: https://www.mdpi.com/2409-9287/11/3/99

Xüsusi buraxılış: Intelligent Inquiry into Intelligence.

Nəşr tarixi: 18 iyun 2026. Məqalə 30 mart 2026-da qəbul edilmiş, 1 iyun 2026-da yenidən işlənmiş və 5 iyun 2026-da qəbul edilmişdir.

Mənbə növü: Resenziyalı nəzəri/fəlsəfi Article. Analitik psixologiya, metafizika, strukturalizm və süni intellekt fəlsəfəsini birləşdirən konseptual tədqiqat.

Əsas metod: Xüsusiyyət-əsaslı və koqnisiya-mərkəzli tipologiya şərhlərinin konseptual tənqidi; nominalizm-realizm və dəstə-substrat fərqləri üzərindən metafizik təhlil; trop nəzəriyyəsi vasitəsilə struktur oxşarlıq modeli; Lacandan ilhamlanan işarələyici təşkilatlanması ilə funksiya mexanizmlərinin ilkin nəzəri izahı; struktur yanaşmanın AI təmsil və təlim yanaşmalarına mümkün nəticələrinin müzakirəsi.

Eksperiment/məlumat: Mənbə tədqiqat eksperiment, iştirakçı nümunəsi, psixometrik məlumat dəsti, statistik təhlil və ya AI performans eksperimenti bildirmir.

Şəkil və cədvəl: Mənbədə elmi məlumat cədvəli, nömrələnmiş elmi şəkil, qrafik və ya riyazi tənlik yoxdur. Bu Verianla məqaləsindəki cədvəllər mənbə tədqiqatın konseptual əlaqələrindən müstəqil öyrədici quruluşda hazırlanıb və orijinal mənbə cədvəllərinin surətləri deyil.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY) açıq giriş lisenziyası.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat xarici maliyyə almamışdır.

Etika komitəsi: Tətbiq olunmur kimi bildirilib.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq olunmur kimi bildirilib.

Məlumat əlçatanlığı: Tədqiqatın nəzəri araşdırma olduğu və paylaşılacaq məlumatın olmadığı bildirilib.

Maraqların toqquşması: Müəllif maraqların toqquşması olmadığını bəyan edib.

Müəllif töhfələri: Tək müəllifli tədqiqatda mənbə PDF-də ayrıca CRediT / Author Contributions bəyanatı yoxdur; töhfə rolları təxmin edilməyib.

Məsul müəllif: Mənbə PDF tək müəllifə aid əlaqə e-poçtunu verir; ayrıca “corresponding author” işarəsi və ya töhfə fərqi göstərilmədiyi üçün əlavə rol fərz edilməyib.

Əsas metodoloji sərhəd: Tədqiqatın təklif etdiyi tipoloji struktur, trop yanaşması və Lacandan ilhamlanan mexanizmlər konseptual təkliflərdir. Bunlar bu tədqiqatda psixometrik, koqnitiv, neyrobioloji və ya hesablama eksperimentləri ilə təsdiqlənməyib. AI tətbiqi də konkret model və ya alqoritm səviyyəsinə keçirilməyib.

Elmi istifadə sərhədi: Bu Verianla mətni mənbə tədqiqatın konseptual problemlərini, fəlsəfi vasitələrini və AI nəticələrini müstəqil öyrədici quruluşda izah edir. Yunqçu tipologiyanın detallı tarixi şərhləri, orijinal arqument quruluşu və mənbələrə akademik istinad üçün rəsmi DOI qeydi araşdırılmalıdır.