Brend əsaslı sahibkarlıq, bu tədqiqatda kənd destinasyasının fiziki və ekoloji resurslarını birbaşa istehlak etmək əvəzinə həmin məkanın kimliyindən, qavrayışından və simvolik dəyərindən yararlanaraq turizmlə əlaqəli sahibkarlıq imkanları yaratmaq yanaşmasıdır. Horieh Moradinin tədqiqatı İranın Gilan vilayətinin Rudbar rayonuna bağlı Si-Dasht kəndində destinasiya brendi imicinin turizm sahibkarlığının inkişafı ilə əlaqəsini və bu əlaqədə biznes innovasiyasının vasitəçi rolunu araşdırır. Tədqiqat tətbiqi, təsviri-analitik və kəsiyvari sorğu araşdırmasıdır; paylanmış 260 anketdən 242 etibarlı cavab SmartPLS 4 proqramında Qismən Ən Kiçik Kvadratlar Struktur Tənlik Modelləşdirilməsi — Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM) ilə təhlil edilmişdir.

Tədqiqatın əsas modelində destinasiya brendi imici koqnitiv, emosional və davranışsal ölçülərlə, biznes innovasiyası məhsul, proses və marketinq innovasiyası ölçüləri ilə, turizm sahibkarlığının inkişafı isə sahibkarlıq niyyəti, yeni biznes yaratma və yerli məşğulluq yaratma ölçüləri ilə təmsil olunur.

Mənbənin ingiliscə xülasəsi, hipotez izahları və son struktur model şəkli destinasiya brendi imicinin turizm sahibkarlığı ilə müsbət əlaqəsini \(\beta=0{,}48,\ t=7{,}82,\ p<0{,}001\), destinasiya brendi imicinin biznes innovasiyası ilə əlaqəsini \(\beta=0{,}67,\ t=11{,}25,\ p<0{,}001\) və biznes innovasiyasının turizm sahibkarlığı ilə əlaqəsini \(\beta=0{,}41,\ t=6{,}94,\ p<0{,}001\) kimi bildirir. Lakin farsca Cədvəl 6 eyni yollar üçün fərqli əmsallar verir. Buna görə əmsal fərqi mənbədaxili hesabat uyğunsuzluğu kimi qorunmalı; səssizcə vahid rəqəm dəsti seçilməməlidir.

Vasitəçilik təhlili biznes innovasiyasının destinasiya brendi imici ilə turizm sahibkarlığı arasındakı əlaqəyə qismən vasitəçilik etdiyini bildirir. Mənbə dolayı təsiri təxminən \(\beta=0{,}27\), \(t=4{,}39\) və Variance Accounted For — VAF dəyərini %36,7 kimi verir. Başqa sözlə, tədqiqat destinasiya brendinin sahibkarlıqla əlaqəsinin yalnız birbaşa olmadığını; məhsul, proses və marketinq innovasiyası ilə əlaqəli dolayı yolun da modeldə əhəmiyyətli olduğunu irəli sürür.

Bu nəticələr səbəbiyyət sübutu deyil. Tədqiqat bir zaman nöqtəsində toplanmış sorğu məlumatlarına əsaslanır və dəyişənlər eyni ümumi tədqiqat dizaynında ölçülür. Buna görə “güclü brend imici mütləq sahibkarlıq yaradır” deməkdənsə, “araşdırılan seçmədə müsbət və statistik baxımdan əhəmiyyətli struktur əlaqələr bildirilib” demək elmi baxımdan daha doğrudur.

Tədqiqatın əsas problemi

Tədqiqatın çıxış nöqtəsi kənd turizminin yalnız fiziki təbii resurslarla izah edilə bilməyəcəyi fikridir. Meşə destinasyasının turizm baxımından iqtisadi dəyəri yalnız ağac, torpaq və ya digər fiziki resursların istifadəsi ilə deyil, ərazinin ziyarətçilər və yerli aktorlar tərəfindən necə qavranıldığı, hansı kimliklə tanındığı və hansı təcrübələrin həmin yerlə əlaqələndirildiyi vasitəsilə də yarana bilər.

Məqalə buna görə destinasiya brendini klassik reklam və ya loqo anlayışından kənara çıxarır. Destinasiya brendi imici ziyarətçinin və ya maraqlı tərəfin bir yer barədə malik olduğu koqnitiv qiymətləndirmələri, emosional təəssüratları və davranış meyllərini ehtiva edən daha geniş qavrayış strukturu kimi modelləşdirilir.

Hirkan meşələri mənbədə UNESCO Dünya Təbii İrsi kontekstində nəzərdən keçirilir və təbiət əsaslı turizm və ekoturizm üçün mühüm ekoloji kontekst kimi təqdim olunur. Tədqiqat xüsusilə bu cür ekoloji cəhətdən həssas ərazilərdə iqtisadi dəyər yaradılmasının təbii resursların fiziki istehlakından asılı olmadan, yer kimliyi və simvolik dəyər üzərindən qurulub-qurula bilməyəcəyini müzakirə edir.

Brend Əsaslı Sahibkarlıq Nədir?

Brend əsaslı sahibkarlıq, tədqiqatda istifadə olunan mənada, destinasyanın tanınmışlığını, kimliyini, simvolik mənasını və qavranılan xüsusiyyətlərini sahibkarlıq imkanlarına çevirən turizm sahibkarlığı yanaşmasıdır. Si-Dasht kontekstində ideya meşə sərvətini fiziki olaraq daha çox istehlak etmək əvəzinə təbiət təcrübələri, yerləşdirmə, yerli məhsullar, xidmətlər və destinasiya hekayəsi kimi fəaliyyətlərlə bölgənin məkan və ekoloji kimliyini iqtisadi dəyərə çevirməkdir.

Məqalənin müzakirəsində bu çevrilmə təbii kapital → simvolik kapital → iqtisadi kapital məntiqi ilə izah edilir. Buradakı “simvolik kapital” destinasyanın adı, nüfuzu, kimliyi və insanların nəzərindəki mənasından yaranan dəyəri ifadə edir.

Bu konseptual zəncir ölçülmüş fiziki enerji və ya pul axını deyil. Bu, tədqiqatın nəzəri şərhidir. Sorğu modeli təbii kapitalın iqtisadi kapitala çevrilmə miqdarını birbaşa ölçmür; destinasiya brendi imici, biznes innovasiyası və turizm sahibkarlığı arasındakı struktur əlaqələri ölçür.

Destinasiya brendi imicinin üç ölçüsü

Koqnitiv ölçü, insanların destinasiya haqqında bildikləri və ya düşündükləri xüsusiyyətləri təmsil edir. Təbii cəlbedicilik, imkanlar, əlçatanlıq və ya bölgə barədə məlumat bu cür qiymətləndirmələrin əhatəsinə daxil ola bilər.

Emosional ölçü, destinasyanın insanlarda yaratdığı emosional təəssüratla bağlıdır. Bir yerin xoş, cəlbedici, rahatladıcı və ya həyəcanverici qəbul edilməsi kimi emosional qiymətləndirmələr bu səviyyəyə aiddir.

Davranışsal ölçü, destinasiya ilə bağlı davranış meylini ifadə edir. Mənbə bu ölçünü brend imicinin üçüncü komponenti kimi istifadə edir; lakin Verianla tərəfindən mənbədə olmayan ayrıca davranış balları yaradılmayıb.

Biznes innovasiyası nəyi ifadə edir?

Biznes innovasiyası tədqiqatda üç komponentlə ölçülür:

• Məhsul innovasiyası: turistlərə təqdim olunan yeni və ya təkmilləşdirilmiş məhsul və xidmətlərin hazırlanması.
• Proses innovasiyası: xidmətin hazırlanması, təqdim olunması və ya müəssisənin iş tərzində yeniliklər.
• Marketinq innovasiyası: destinasiya və ya müəssisənin marketinqində istifadə olunan yeni yanaşmalar.

Məqalənin şərhinə görə, destinasiya imicinin güclü olması təkbaşına iqtisadi nəticə yaratmaya bilər. Yerli müəssisələr bu simvolik dəyəri yeni xidmətlərə, məhsullara və marketinq üsullarına çevirə bildikdə sahibkarlıq nəticəsi ilə əlaqə güclənə bilər.

Turizm sahibkarlığının inkişafı necə ölçülür?

Asılı struktur üç ölçü ilə təmsil olunur:

• Sahibkarlıq niyyəti,
• yeni biznes yaratma,
• yerli məşğulluq yaratma.

Bu strukturların sorğuda ölçülməsi, real rəsmi biznes reyestri və ya məşğulluq qeydlərinin birbaşa təhlil edildiyi demək deyil. Tədqiqatın əsas məlumat mənbəyi strukturlaşdırılmış sorğudur.

“Məkan təhlili” burada nə deməkdir?

Başlıqda “Spatial Analysis” ifadəsi olsa da, PDF-in metod bölməsində GIS əsaslı məkan reqressiyası, məkan avtokorrelyasiyası, Moran's I, koordinat əsaslı model və ya oxşar kəmiyyət coğrafi statistika proseduru bildirilməyib. Məkan ölçüsü Si-Dashtın Hirkan meşələri daxilində yerləşmə konteksti, yer kimliyi, destinasiya brendi və təbii/simvolik kapital əlaqəsi üzərindən qurulur.

Bu fərq vacibdir: tədqiqat coğrafi konteksti güclü olan turizm araşdırmasıdır, lakin metodoloji nüvəsi sorğu + PLS-SEM modelidir.

Tədqiqat sahəsi

Mənbə Gilan vilayətinin təxminən 14.044 km² sahəyə malik olduğunu; şimalda Xəzər dənizi, qərbdə Ardabil, cənubda Zanjan və Qazvin, şərqdə Mazandaranla həmsərhəd olduğunu bildirir. Vilayətin təbii, mədəni və iqlim müxtəlifliyi kənd turizmi kontekstinin mühüm hissəsi kimi təqdim edilir.

Mənbədə Gilanın inzibati sərhədlərini göstərən xəritə mövcuddur. Lakin məqalə xəritənin yenidən yaradılması üçün orijinal GIS sərhəd koordinatlarını və ya vektor məlumatlarını vermədiyindən, eyni inzibati şəkli təxmin yolu ilə yaratmaq əvəzinə coğrafi kontekst mətnlə izah edilmişdir.

Seçmənin demoqrafik və biznes strukturu

Seçmənin %72-si mikro və kiçik müəssisələrdən ibarətdir. Mənbə bunu Gilan kənd turizmi iqtisadiyyatının kiçikmiqyaslı müəssisə strukturu ilə əlaqələndirir. İştirakçıların ən böyük idarəetmə təcrübəsi qrupu %36 ilə 3–7 il aralığıdır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

PLS-SEM Bu Tədqiqatda Niyə İstifadə Edildi?

PLS-SEM birbaşa müşahidə olunmayan anlayışları bir neçə göstərici ilə təmsil edib bu gizli strukturlar arasındakı birbaşa və dolayı əlaqələri eyni modeldə qiymətləndirməyə imkan verən struktur tənlik modelləşdirilməsi yanaşmasıdır. Bu tədqiqatda destinasiya brendi imici, biznes innovasiyası və turizm sahibkarlığı çoxölçülü strukturlar olduğu və biznes innovasiyasının vasitəçi rolu sınaqdan keçirildiyi üçün SmartPLS 4 əsaslı PLS-SEM istifadə edilmişdir; mənbə həmçinin metodu orta ölçülü seçmələr və normal olmayan paylanmalar baxımından uyğun kimi təsvir edir.

Tədqiqat dizaynı və seçmə

Farsca metod bölməsi tədqiqatı tətbiqi və təsviri-analitik kimi təsnif edir. Məlumat toplama üsulu sorğudur. Statistik əhali təxminən 800 aktiv turizm müəssisəsi/müəssisə meneceri üzərindən müəyyən edilmiş; Cochran seçmə yanaşması ilə təxminən 260 nəfərlik hədəf müəyyənləşdirilmişdir. 260 anket paylanmış və 242 etibarlı anket son təhlilə daxil edilmişdir.

Seçmə üsulu təbəqəli təsadüfi seçmə kimi izah olunur. Təbəqələşdirmə turizm fəaliyyəti növü və inzibati/yerli təsnifata görə aparılmışdır.

Burada mənbədaxili əhatə fərqi vardır. İngiliscə xülasə tədqiqat əhalisini Rudbar County-dəki yerli sakinlər, turizm sahibkarları və turizm müəssisəsi menecerləri kimi təsvir edərkən, farsca metod bölməsi statistik əhalini Gilanın aktiv turizm müəssisələrinin sahibkar və menecerləri üzərindən izah edir. Bu iki ifadə tam olaraq eyni seçmə çərçivəsini təsvir etmədiyindən Verianla tərəfindən birləşdirilərək yeni tərif yaradılmamışdır.

Cochran seçmə yanaşması necə oxunmalıdır?

Mənbə Cochran formulundan istifadə etdiyini bildirir, lakin formulda etibar səviyyəsi, xəta həddi, gözlənilən nisbət və tamamlayıcı nisbət parametrlərini açıq şəkildə bildirmir. Buna görə təxminən 800 vahiddən 260 nəfərlik seçməni mənbədə verilən aralıq parametrlərlə yenidən hesablamaq mümkün deyil.

Aşağıdakı tənlik tədqiqatın dərc etdiyi yeni tənlik deyil, istifadə olunan metodu öyrətmək üçün standart sonlu əhali seçmə məntiqini göstərir:

\[ n= \frac{N z^2 p(1-p)} {d^2(N-1)+z^2p(1-p)} \]

Burada \(N\) əhali ölçüsü, \(n\) seçmə ölçüsü, \(z\) seçilmiş etibar səviyyəsinə uyğun kritik dəyər, \(p\) araşdırılan xüsusiyyətin gözlənilən nisbəti və \(d\) qəbul edilən seçmə xəta həddidir. Mənbə \(N\) üçün təxminən 800 və hədəf \(n\) üçün təxminən 260 dəyərini verir; \(z\), \(p\) və \(d\) dəyərlərini bildirmir.

Sorğu və dəyişənlər

Mənbə 30 maddədən ibarət, beşballı Likert şkalasına əsaslanan strukturlaşdırılmış sorğudan istifadə etdiyini bildirir. Şkala maddələri əvvəlki destinasiya brendi, turizm innovasiyası və sahibkarlıq tədqiqatlarından uyğunlaşdırılmış və tədqiqat kontekstinə adaptasiya edilmişdir.

Mənbə 30 sorğu maddəsindən bəhs edərkən nəticələr cədvəlində doqquz ölçü səviyyəsində faktor yükü bildirir. Bu ölçülərin 30 ayrı maddədən hansı hesablama və ya birləşdirmə əməliyyatı ilə yaradıldığı ətraflı izah edilmir. Bu, təkrar istehsal oluna bilmə baxımından mühüm çatışmazlıqdır.

Ölçmə modeli niyə əvvəlcə sınaqdan keçirilir?

PLS-SEM-də struktur yolları şərh etməzdən əvvəl gizli strukturların etibarlı şəkildə ölçülüb-ölçülmədiyi yoxlanmalıdır. Çünki “destinasiya brendi imici sahibkarlıqla əlaqəlidir” deməzdən əvvəl “destinasiya brendi imicini ölçmək üçün istifadə olunan göstəricilər həqiqətən eyni anlayışı yetərincə təmsil edirmi?” sualına cavab verilməlidir.

Mənbədə bildirilən ölçmə modeli

Mənbə bütün faktor yüklərinin 0,60-dan yuxarı və əhəmiyyətli olduğunu bildirir. Bütün Composite Reliability — CR dəyərləri 0,70-dən, bütün Average Variance Extracted — AVE dəyərləri 0,50-dən yuxarıdır. Mənbə bunlardan ölçmə modelinin etibarlılığı və yaxınlaşan etibarlılığının qəbul edilə bilən olduğuna sübut kimi istifadə edir.

AVE nəyi ölçür?

Average Variance Extracted — AVE, gizli strukturun göstəricilərindəki məlumatı hansı dərəcədə izah edə bildiyini qiymətləndirən yaxınlaşan etibarlılıq meyarıdır. Aşağıdakı ifadə öyrədici standart tərifdir; mənbə məqalədə tənlik formasında çap edilməyib:

\[ AVE= \frac{\sum_{i=1}^{k}\lambda_i^2} {\sum_{i=1}^{k}\lambda_i^2+\sum_{i=1}^{k}Var(\varepsilon_i)} \]

\(\lambda_i\), göstəricinin gizli struktura faktor yükünü; \(Var(\varepsilon_i)\), ölçmə xətası dispersiyasını təmsil edir. AVE yüksəldikcə göstəricilər dispersiyasının daha böyük hissəsinin hədəf struktur tərəfindən izah edilməsi gözlənilir. Mənbə qəbul həddi kimi 0,50-ni istifadə edir.

Composite Reliability nəyi göstərir?

Composite Reliability — CR, göstəricilərin birlikdə eyni gizli strukturu nə qədər ardıcıl ölçdüyünü qiymətləndirən etibarlılıq meyarıdır. Öyrədici standart göstərimlərdən biri belədir:

\[ CR= \frac{\left(\sum_{i=1}^{k}\lambda_i\right)^2} {\left(\sum_{i=1}^{k}\lambda_i\right)^2+\sum_{i=1}^{k}Var(\varepsilon_i)} \]

Mənbə CR üçün 0,70-dən yuxarı dəyərləri kifayət hesab edir və hər üç strukturun bu həddi keçdiyini bildirir.

Fornell–Larcker nəticəsi

Qalın diaqonal dəyərlər AVE-nin kvadrat köküdür. Mənbənin istifadə etdiyi Fornell–Larcker məntiqində hər strukturun AVE kvadrat kökünün digər strukturlarla korrelyasiyasından böyük olması strukturların bir-birindən fərqləndirilə bildiyinə dair sübut kimi qiymətləndirilmişdir.

HTMT nəticələri

Mənbə 0,85-dən aşağı HTMT dəyərlərini uyğun hesab edir; 0,85–0,90 arasını sərhəd zonası, 0,90-dan yuxarını yenidən qiymətləndirmə tələb edən səviyyə kimi izah edir. Hesabatdakı hər üç dəyər 0,85-dən aşağıdır.

Bootstrapping nə işə yarayır?

Bootstrapping, mövcud seçmədən dəfələrlə yenidən seçmələr yaradaraq yol əmsallarının seçmə qeyri-müəyyənliyini qiymətləndirən üsuldur. Mənbə struktur model üçün 5.000 bootstrap təkrarı istifadə etdiyini bildirir.

Mənbədə verilən \(t\) statistikası əmsalın qiymətləndirmə qeyri-müəyyənliyinə nisbətən nə qədər böyük olduğunu ifadə edir. Öyrədici olaraq əsas əlaqə:

\[ t\approx\frac{\hat\beta}{SE(\hat\beta)} \]

kimi düşünülə bilər. Burada \(\hat\beta\) təxmin edilən yol əmsalı, \(SE(\hat\beta)\) bootstrap vasitəsilə təxmin edilən standart xəta səviyyəsidir. Mənbə standart xəta sütununu ayrıca vermir, \(t\) və \(p\) dəyərlərini bildirir.

Mənbə daxilində yol əmsalı uyğunsuzluğu

Bu fərq yalnız yuvarlaqlaşdırma fərqi deyil. Buna baxmayaraq, hər iki hesabat dəsti əlaqənin işarəsi və əhəmiyyətliliyi barədə eyni nəticəyə gəlir: hər üç yol müsbət və \(p<0{,}001\) kimi bildirilmişdir. Verianla əmsal böyüklüklərindən birini “qəti doğru” elan etmir; hər birinin mənbədəki yerini qoruyur.

VAF %36,7 Nə Deməkdir?

Variance Accounted For — VAF, ümumi əlaqənin nə qədərinin vasitəçi dəyişən üzərindən ötürüldüyünü ümumiləşdirən vasitəçilik nisbətidir. Mənbə VAF dəyərini %36,7 kimi bildirir və özünün istifadə etdiyi 20–80% təsnifatına görə biznes innovasiyasını qismən vasitəçi kimi qiymətləndirir; bu dəyər destinasiya brendi imici ilə turizm sahibkarlığı arasındakı əlaqənin hamısının innovasiya üzərindən baş vermədiyini, lakin dolayı innovasiya yolunun əhəmiyyətli hissə təşkil etdiyini göstərir.

Öyrədici standart vasitəçilik göstərimi belədir:

\[ X \xrightarrow{a} M \xrightarrow{b} Y \]

Burada \(X\) destinasiya brendi imici, \(M\) biznes innovasiyası və \(Y\) turizm sahibkarlığının inkişafıdır. Dolayı təsir \(a\times b\), birbaşa təsir \(c'\) ilə göstərilə bilər.

VAF konseptual olaraq:

\[ VAF= \frac{a\times b} {c'+a\times b}\times100 \]

şəklində ifadə edilir. Mənbə VAF-ı %36,7 kimi birbaşa bildirdiyindən, mənbə daxilindəki fərqli yol əmsalı dəstlərindən çıxış edərək Verianla tərəfindən yenidən hesablanıb fərqli faiz yaradılmamışdır.

Vasitəçilik testinin nəticəsi

Farsca izah bölməsində dolayı təsirin təxminən 0,275 olduğu ifadəsi də mövcuddur. Cədvəl dəyəri 0,27 olaraq saxlanılmışdır; Verianla daha çox onluq dəqiqlik yaratmır.

R² nəyi ifadə edir?

\(R^2\), asılı strukturdakı dəyişmənin modeldəki proqnozlaşdırıcılar tərəfindən izah olunan hissəsini ifadə edir:

\[ R^2= 1- \frac{\sum_i(y_i-\hat y_i)^2} {\sum_i(y_i-\bar y)^2} \]

Burada \(y_i\) müşahidə olunan dəyərləri, \(\hat y_i\) model təxminlərini və \(\bar y\) müşahidə olunan dəyərlərin ortasını təmsil edir.

İngiliscə xülasə biznes innovasiyası üçün \(R^2=0{,}61\) və turizm sahibkarlığının inkişafı üçün \(R^2=0{,}69\) bildirir. Bununla belə, farsca nəticə xülasəsində turizm sahibkarlığı dəyişməsinin %57-sinin izah edilə bildiyinə dair fərqli ifadə var. Buna görə %69 və %57 dəyərləri mənbədaxili fərqli hesabatlar kimi saxlanmalıdır.

Q² nəyi ifadə edir?

Predictive Relevance — \(Q^2\), modelin müşahidədən kənarda qoyulan məlumat nöqtələrini yenidən proqnozlaşdırma qabiliyyəti ilə əlaqəli proqnozlaşdırıcı uyğunluq göstəricisidir. Öyrədici formada:

\[ Q^2=1-\frac{SSE}{SSO} \]

burada \(SSE\) proqnoz xətalarının kvadratlar cəmi, \(SSO\) müşahidə olunan dəyərlərə aid ümumi məlumat miqdarını təmsil edən kvadratlar cəmidir. Mənbə ümumi qiymətləndirmə cədvəlində orta \(Q^2=0{,}39\) bildirir.

Mənbədə bildirilən ümumi model uyğunluğu göstəriciləri

Bu hədlər və göstəricilərin şərhləri tədqiqatın istifadə etdiyi PLS-SEM qiymətləndirmə çərçivəsidir. Verianla bu cədvəli bütün digər PLS-SEM tədqiqatlarında məcburi və ya universal qəbul olunan yeganə qiymətləndirmə standartı kimi ümumiləşdirmir.

Əsas elmi nəticə necə oxunmalıdır?

Tədqiqatın bütün hesabat variantlarında üç əsas struktur əlaqə eyni istiqamətdədir: daha müsbət destinasiya brendi imici daha yüksək biznes innovasiyası ilə; biznes innovasiyası daha yüksək turizm sahibkarlığının inkişafı ilə; destinasiya brendi imici də turizm sahibkarlığının inkişafı ilə müsbət əlaqəlidir. Mənbədəki əmsal böyüklükləri uyğunsuz olsa da, əlaqənin istiqaməti və \(p<0{,}001\) əhəmiyyətlilik nəticəsi dəyişmir.

Biznes innovasiyasının qismən vasitəçiliyi isə destinasiya brendi imicinin sahibkarlıqla yalnız birbaşa əlaqəli olmadığını; məhsul, proses və marketinq innovasiyası üzərindən də statistik yolun mövcud olduğunu göstərir.

Tədqiqatın məkan və iqtisadi şərhi

Müəllifin müzakirəsinə görə, destinasyanın təbii dəyərləri brend və yer kimliyi yaratmaq yolu ilə simvolik dəyərə çevrilə bilər. Bu simvolik dəyər yerli sahibkarlar tərəfindən yeni turizm məhsullarına, xidmətlərinə və marketinq yanaşmalarına çevrildikdə iqtisadi fəaliyyət yaratmaq potensialı meydana çıxa bilər.

Bu mexanizm xüsusilə ekoloji cəhətdən həssas kənd əraziləri baxımından əhəmiyyətlidir; çünki mənbə iqtisadi dəyərin yalnız təbii resursun fiziki istifadəsindən deyil, destinasiya kimliyinin təmsilindən və təcrübə əsaslı turizmdən yaradıla biləcəyini müdafiə edir.

Mənbənin tətbiq təklifləri

Tədqiqatın nəticə bölməsində aşağıdakı siyasət və tətbiq təklifləri təqdim olunur:

• Hirkan meşələrindəki kənd destinasyaları üçün UNESCO irs dəyərləri ilə uyğun inteqrasiya olunmuş destinasiya brendi strategiyalarının hazırlanması.
• Ekoturizm, təcrübə əsaslı turizm və yerli mədəni məhsullar sahəsində innovativ turizm müəssisələrinin dəstəklənməsi.
• Yerli əməkdaşlığı və turizm dəyər zəncirini gücləndirəcək brend əsaslı kənd sahibkarlığı şəbəkələrinin qurulması.
• Yerli icmaların rəqəmsal marketinq, destinasiya hekayələndirməsi və yer brendinqi bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi.
• Hirkan təbii irsinin qorunmasına dair prinsiplərin turizmin inkişaf proqramlarına inteqrasiyası.

Bunlar tədqiqat müəllifinin tətbiq təklifləridir. Tədqiqat bu siyasətlər tətbiq edildikdən sonra iqtisadi gəlir, məşğulluq və ya mühafizə göstəricilərinin nə qədər dəyişəcəyini eksperimental şəkildə ölçməyib.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Si-Dasht kontekstində destinasiya brendi imici ilə turizm sahibkarlığının inkişafı arasında müsbət və statistik baxımdan əhəmiyyətli struktur əlaqə bildirilir.
• Destinasiya brendi imici ilə biznes innovasiyası arasında müsbət və əhəmiyyətli əlaqə bildirilir.
• Biznes innovasiyası ilə turizm sahibkarlığının inkişafı arasında müsbət və əhəmiyyətli əlaqə bildirilir.
• Biznes innovasiyası, destinasiya brendi imici ilə turizm sahibkarlığı arasındakı əlaqədə mənbə tərəfindən qismən vasitəçi kimi təsnif edilib.
• Ölçmə modelində CR və AVE dəyərləri mənbənin istifadə etdiyi hədləri aşır.
• Fornell–Larcker və HTMT nəticələri mənbə tərəfindən fərqləndirici etibarlılıq üçün kifayət hesab edilib.
• Mənbə modelin əhəmiyyətli dərəcədə izah edici və proqnozlaşdırıcı gücə malik olduğunu irəli sürür.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi nəticələr

• Tədqiqat destinasiya brendi imicinin sahibkarlığa qəti səbəb olduğunu sübut etmir.
• Tədqiqat randomizə edilmiş nəzarətli eksperiment deyil.
• Tədqiqat real müəssisə gəlirlərinin və ya məşğulluq qeydlərinin müəyyən faiz artdığını göstərmir.
• Tədqiqat brend strategiyasının meşə mühafizəsini avtomatik yaxşılaşdırdığını eksperimental olaraq ölçmür.
• Nəticələr bütün İran kənd destinasyalarına və ya başqa ölkələrə eyni əmsallarla ümumiləşdirilə bilməz.
• Başlıqdakı “məkan təhlili” GIS əsaslı kəmiyyət məkan modeli nəticəsi kimi şərh edilməməlidir.
• Mənbədə bir-birindən fərqli yol əmsalları olduğundan vahid əmsal dəsti mübahisəsiz həqiqi dəyər kimi qəbul edilə bilməz.
• İngiliscə xülasə ilə farsca nəticə bölməsindəki izah olunan dispersiya faizi fərqi həll olunmadan vahid \(R^2\) dəyəri dəqiqləşdirilə bilməz.

Əsas məhdudiyyətlər və təkrar istehsal problemləri

Kəsiyvari dizayn: Dəyişənlər bir zamanlı sorğu dizaynında ölçüldüyündən zaman ardıcıllığı və səbəbiyyət birbaşa göstərilə bilməz.

Tək coğrafi kontekst: Tədqiqatın əsas sahə konteksti Si-Dasht və Rudbar/Hirkan bölgəsidir. Yerli iqtisadi, mədəni və turizm şəraiti nəticələrə təsir edə bilər.

Öz-bildiriş məlumatı: Əsas ölçmələr sorğu cavablarına əsaslanır; real əməliyyat, gəlir və ya qeyd məlumatları ilə ayrıca doğrulama təqdim edilmir.

Seçmə çərçivəsi fərqi: İngiliscə və farsca metod izahları statistik əhalini tam eyni şəkildə təsvir etmir.

Cochran parametrləri əskikdir: Mənbə seçmə formulunun istifadə edildiyini bildirir, lakin etibar səviyyəsi, xəta həddi və gözlənilən nisbət kimi aralıq parametrləri vermir.

Sorğu maddələrinin birləşdirilməsi: 30 maddəlik alətdən üç əsas struktur üçün bildirilən doqquz ölçü yükünə necə keçildiyi tam izah edilmir.

Yol əmsalı uyğunsuzluğu: Farsca Cədvəl 6 ilə ingiliscə xülasə/hipotez təsviri/Şəkil 3 eyni yollar üçün fərqli \(\beta\) və \(t\) dəyərləri verir.

İzah olunan dispersiya uyğunsuzluğu: İngiliscə xülasə turizm sahibkarlığı üçün %69 izah olunan dispersiya bildirərkən farsca nəticə xülasəsində %57 ifadəsi var.

Ayrı məhdudiyyətlər bölməsi: Məqalədə müstəqil və sistemli “limitations” bölməsi yoxdur. Yuxarıdakı məhdudiyyətlər tədqiqat dizaynı və mənbə hesabatının birbaşa xüsusiyyətlərindən çıxarılan Verianla metodoloji izahlarıdır.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Spatial Analysis of Brand-Based Entrepreneurship in Rural Tourism of the Hyrcanian Forests (Case Study: Si-Dasht Village, Rudbar County)

Müəllif: Horieh Moradi.

Müəllif sayı: Bir.

Bərabər töhfə / bərabər birinci müəllif: Tətbiq edilmir; tədqiqat tək müəlliflidir.

Qurum: Department of Geography, Faculty of Literature and Humanities, Lorestan University, Khorramabad, Iran.

Əlaqə: PDF-də müəllif adının yanında əlaqə/e-poçt simvolu və moradi.ho@lu.ac.ir ünvanı var; ayrıca “corresponding author” cümləsi yazılmayıb.

Jurnal: Journal of Geographical Studies of Mountainous Areas.

Nəşriyyat: Lorestan University.

Cild / nömrə: Volume 7, Issue 25.

Səhifələr: 213–232.

Online ISSN: 2717-2325.

DOI: 10.22034/gsma.2026.2092209.1168.

Rəsmi jurnal saytı: http://www.gsma.lu.ac.ir

DOI keçidi: https://doi.org/10.22034/gsma.2026.2092209.1168

Məqalə növü: Research Paper / Research Article.

Qəbul tarixi: 03 July 2025.

Reviziya tarixi: 27 September 2025.

Qəbul edilmə tarixi: 20 October 2025.

Onlayn nəşr tarixi: 10 June 2026.

Rəyçilik statusu: PDF received–revised–accepted nəşr prosesini göstərir; lakin PDF daxilində ayrıca açıq “peer-reviewed” bəyanatı müəyyən edilmədiyindən Verianla bunun xaricində rəyçilik statusu iddia etmir.

Lisenziya: PDF-in ilk səhifəsində Creative Commons BY-NC simvolu var. Lisenziyanın versiya nömrəsi PDF-də açıq göstərilməyib. Eyni səhifə “Author(s) retain the copyright and full publishing rights” ifadəsini daşıyır.

Tədqiqat sahəsi: Si-Dasht Village, Rudbar County, Gilan Province, Iran; Hirkan meşələrinin kənd turizmi konteksti.

Elmi dizayn: Tətbiqi, təsviri-analitik, kəsiyvari sorğu tədqiqatı.

Seçmə üsulu: Farsca metod bölməsində təbəqəli təsadüfi seçmə kimi göstərilib.

Təxmini əhali: Təxminən 800 aktiv vahid.

Hədəf seçmə: Cochran yanaşması ilə təxminən 260.

Paylanan anket: 260.

Təhlilə daxil edilən etibarlı anket: 242.

Sorğu: 30 maddəlik strukturlaşdırılmış alət; əsas ölçmələr beşballı Likert şkalasına əsaslanır.

Əsas müstəqil struktur: Destinasiya brendi imici — koqnitiv, emosional, davranışsal.

Vasitəçi struktur: Biznes innovasiyası — məhsul, proses, marketinq innovasiyası.

Asılı struktur: Turizm sahibkarlığının inkişafı — sahibkarlıq niyyəti, yeni biznes yaratma, yerli məşğulluq.

Nəzarət dəyişənləri: Müəssisə ölçüsü, idarəetmə təcrübəsi və turizm fəaliyyəti növü.

Təhlil proqramı: SmartPLS 4.

Əsas təhlil üsulu: Partial Least Squares Structural Equation Modeling — PLS-SEM.

Ölçmə modeli: Faktor yükləri, Cronbach alfa, Composite Reliability — CR, Average Variance Extracted — AVE, Fornell–Larcker və HTMT.

Struktur model: Yol əmsalları, \(R^2\), \(Q^2\), GoF, SRMR, NFI, \(d_{ULS}\) və 5.000 təkrarlı bootstrap.

Vasitəçilik meyarı: VAF; mənbə %36,7 dəyərini qismən vasitəçilik kimi şərh edir.

Mühüm mənbədaxili uyğunsuzluq: Farsca Cədvəl 6-nın yol əmsalları ingiliscə xülasə, hipotez mətni və mənbə Şəkil 3-dəki əmsallardan fərqlidir. Bundan əlavə turizm sahibkarlığının izah olunan dispersiyası ingiliscə xülasədə %69, farsca nəticə xülasəsində %57 kimi bildirilir. Bu fərqlər səssizcə düzəldilməyib.

Etika: İştirak könüllüdür; bütün iştirakçılardan məlumatlandırılmış razılıq alınıb; məxfilik və anonimlik qorunub.

Maliyyələşdirmə: Mənbə xarici maliyyə alınmadığını bildirir.

Maraqlar toqquşması: Müəllif maraqlar toqquşması olmadığını bəyan edir.

Müəllif töhfələri: Horieh Moradi; konseptuallaşdırma, metod, təhlil, yazı və əlyazmanın reviziyasına cavabdehdir.

Təşəkkür: Müəllif Si-Dashtdakı turizm maraqlı tərəflərinə və tədqiqata qatılan respondentlərə təşəkkür edir.

Məlumatların əlçatanlığı: Məqalədə ayrıca açıq məlumat deposu və ya data availability statement müəyyən edilməyib.

Formul vəziyyəti: Mənbə PLS-SEM metrikləri və Cochran seçmə yanaşmasından istifadə edir, lakin əsas statistik formulları çap olunmuş tənlik şəklində vermir. Verianla daxilindəki AVE, CR, Cochran, \(R^2\), \(Q^2\) və VAF tənlikləri metriklərin öyrədici izahı kimi verilib, mənbədə yeni hesablanmış nəticə kimi təqdim edilməyib.

Görsel yenidənqurma: Mənbə Şəkil 3-ün struktur əlaqələri müəllif hüquqları baxımından müstəqil inline SVG ilə yenidən ifadə edilib. Gilan inzibati xəritəsi zəruri vektor/GIS sərhəd məlumatları olmadığından təxmin yolu ilə yenidən çəkilməyib.

Əsas şərh sərhədi: Nəticələr Si-Dasht/Hirkan kənd turizmi kontekstində kəsiyvari sorğu və PLS-SEM əlaqələrini göstərir. Nəticələr səbəbiyyət, başqa ölkələrə avtomatik ümumiləşdirmə və ya brend siyasətinin real iqtisadi gəlirinin eksperimental ölçülməsi kimi şərh edilməməlidir.