Brendga asoslangan tadbirkorlik, ushbu tadqiqotda qishloq destinatsiyasining jismoniy va ekologik resurslarini bevosita isteʼmol qilish o‘rniga, uning identiteti, idroki va ramziy qiymatidan foydalanib turizm bilan bog‘liq tadbirkorlik imkoniyatlarini yaratish yondashuvidir. Horieh Moradi tadqiqoti Eronning Gilan viloyati Rudbar tumaniga qarashli Si-Dasht qishlog‘ida destinatsiya brendi imiji bilan turizm tadbirkorligining rivojlanishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni va bu munosabatda biznes innovatsiyasining vositachilik rolini o‘rganadi. Tadqiqot amaliy, tavsifiy-tahliliy va kesimiy so‘rov tadqiqotidir; tarqatilgan 260 ta anketadan 242 ta haqiqiy javob SmartPLS 4 dasturida Qisman Eng Kichik Kvadratlar Strukturaviy Tenglamalarni Modellashtirish — Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM) orqali tahlil qilingan.

Tadqiqotning asosiy modelida destinatsiya brendi imiji kognitiv, hissiy va xulq-atvor o‘lchamlari bilan, biznes innovatsiyasi mahsulot, jarayon va marketing innovatsiyasi o‘lchamlari bilan, turizm tadbirkorligining rivojlanishi esa tadbirkorlik niyati, yangi korxona tashkil etish va mahalliy bandlik yaratish o‘lchamlari bilan ifodalanadi.

Manbaning inglizcha annotatsiyasi, gipoteza izohlari va yakuniy strukturaviy model shakli destinatsiya brendi imijining turizm tadbirkorligi bilan ijobiy bog‘liqligini \(\beta=0{,}48,\ t=7{,}82,\ p<0{,}001\), destinatsiya brendi imijining biznes innovatsiyasi bilan bog‘liqligini \(\beta=0{,}67,\ t=11{,}25,\ p<0{,}001\) hamda biznes innovatsiyasining turizm tadbirkorligi bilan bog‘liqligini \(\beta=0{,}41,\ t=6{,}94,\ p<0{,}001\) deb hisobot qiladi. Biroq forscha 6-jadval ayni yo‘llar uchun boshqa koeffitsiyentlarni beradi. Shu sababli koeffitsiyentlar farqi manba ichidagi hisobot nomuvofiqligi sifatida saqlanishi kerak; bir raqamlar to‘plami indamay tanlanmasligi lozim.

Vositachilik tahlili biznes innovatsiyasi destinatsiya brendi imiji bilan turizm tadbirkorligi o‘rtasidagi munosabatga qisman vositachilik qilishini bildiradi. Manba bilvosita taʼsirni taxminan \(\beta=0{,}27\), \(t=4{,}39\) va Variance Accounted For — VAF qiymatini %36,7 deb beradi. Boshqacha aytganda, tadqiqot destinatsiya brendining tadbirkorlik bilan bog‘liqligi faqat bevosita emasligini; mahsulot, jarayon va marketing innovatsiyasi bilan bog‘liq bilvosita yo‘l ham modelda ahamiyatli ekanini ilgari suradi.

Bu natijalar sababiylikning isboti emas. Tadqiqot bir vaqt nuqtasidagi so‘rov maʼlumotlariga asoslanadi va o‘zgaruvchilar bir xil umumiy tadqiqot dizayni doirasida o‘lchanadi. Shuning uchun “kuchli brend imiji albatta tadbirkorlik yaratadi” deyish o‘rniga, “o‘rganilgan tanlanmada ijobiy va statistik jihatdan ahamiyatli strukturaviy bog‘liqliklar hisobot qilingan” deyish ilmiy jihatdan to‘g‘riroqdir.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Tadqiqotning boshlang‘ich nuqtasi qishloq turizmini faqat jismoniy tabiiy resurslar bilan tushuntirib bo‘lmasligi haqidagi fikrdir. O‘rmon destinatsiyasining turizm nuqtai nazaridan iqtisodiy qiymati faqat daraxt, yer yoki boshqa jismoniy resurslardan foydalanish bilan emas, balki hududning tashrif buyuruvchilar va mahalliy aktorlar tomonidan qanday idrok qilinishi, qaysi identitet bilan tanilishi va qaysi tajribalar shu joy bilan bog‘lanishi orqali ham yuzaga kelishi mumkin.

Maqola shu sababli destinatsiya brendini klassik reklama yoki logotip tushunchasidan kengroq ko‘radi. Destinatsiya brendi imiji tashrif buyuruvchi yoki manfaatdor tomonning joy haqidagi kognitiv baholari, hissiy taassurotlari va xulq-atvor moyilliklarini o‘z ichiga oluvchi kengroq idrokiy tuzilma sifatida modellashtiriladi.

Hirkan o‘rmonlari manbada UNESCO Butunjahon Tabiiy Merosi kontekstida ko‘rib chiqiladi va tabiatga asoslangan turizm hamda ekoturizm uchun muhim ekologik kontekst sifatida taqdim etiladi. Tadqiqot ayniqsa ekologik jihatdan sezgir bunday hududlarda iqtisodiy qiymat yaratishni tabiiy resurslarni jismoniy isteʼmol qilishga bog‘lamasdan, joy identiteti va ramziy qiymat orqali qurish mumkinmi, degan masalani muhokama qiladi.

Brendga Asoslangan Tadbirkorlik Nima?

Brendga asoslangan tadbirkorlik, tadqiqotda qo‘llangan maʼnoda, destinatsiyaning tanilganligi, identiteti, ramziy maʼnosi va idrok etilgan xususiyatlarini tadbirkorlik imkoniyatlariga aylantiruvchi turizm tadbirkorligi yondashuvidir. Si-Dasht kontekstidagi g‘oya o‘rmon boyligini jismoniy jihatdan ko‘proq isteʼmol qilish o‘rniga tabiat tajribalari, joylashtirish, mahalliy mahsulotlar, xizmatlar va destinatsiya hikoyasi kabi faoliyatlar orqali hududning makoniy va ekologik identitetini iqtisodiy qiymatga aylantirishdir.

Maqolaning muhokamasida bu o‘zgarish tabiiy kapital → ramziy kapital → iqtisodiy kapital mantiqi bilan tushuntiriladi. Bu yerda “ramziy kapital” destinatsiyaning nomi, obro‘si, identiteti va odamlar nazaridagi maʼnosidan kelib chiqadigan qiymatni anglatadi.

Bu konseptual zanjir o‘lchangan jismoniy energiya yoki pul oqimi emas. Bu tadqiqotning nazariy talqinidir. So‘rov modeli tabiiy kapitalning iqtisodiy kapitalga aylanish miqdorini bevosita o‘lchamaydi; destinatsiya brendi imiji, biznes innovatsiyasi va turizm tadbirkorligi o‘rtasidagi strukturaviy munosabatlarni o‘lchaydi.

Destinatsiya brendi imijining uch o‘lchami

Kognitiv o‘lcham, odamlarning destinatsiya haqida biladigan yoki o‘ylaydigan xususiyatlarini ifodalaydi. Tabiiy jozibadorlik, imkoniyatlar, kirish qulayligi yoki hududga oid axborot bunday baholashlar doirasiga kirishi mumkin.

Hissiy o‘lcham, destinatsiya odamlarda hosil qiladigan hissiy taassurot bilan bog‘liq. Joyning yoqimli, jozibali, tinchlantiruvchi yoki hayajonli deb idrok etilishi kabi hissiy baholar shu darajaga kiradi.

Xulq-atvor o‘lchami, destinatsiyaga nisbatan xulqiy moyillikni ifodalaydi. Manba bu o‘lchamni brend imijining uchinchi komponenti sifatida qo‘llaydi; biroq Verianla tomonidan manbada bo‘lmagan alohida xulq-atvor ballari yaratilmagan.

Biznes innovatsiyasi nimani anglatadi?

Biznes innovatsiyasi tadqiqotda uch tarkib bilan o‘lchanadi:

• Mahsulot innovatsiyasi: turistlarga taqdim etiladigan yangi yoki takomillashtirilgan mahsulot va xizmatlarni ishlab chiqish.
• Jarayon innovatsiyasi: xizmatni tayyorlash, taqdim etish yoki korxonaning ishlash usulidagi yangiliklar.
• Marketing innovatsiyasi: destinatsiya yoki korxonani marketing qilishda qo‘llanadigan yangi yondashuvlar.

Maqola talqiniga ko‘ra, destinatsiya imijining kuchli bo‘lishi o‘z-o‘zidan iqtisodiy natija yaratishi shart emas. Mahalliy korxonalar bu ramziy qiymatni yangi xizmatlar, mahsulotlar va marketing usullariga aylantira olganda tadbirkorlik natijasi bilan bog‘liqlik kuchayishi mumkin.

Turizm tadbirkorligining rivojlanishi qanday o‘lchanadi?

Bog‘liq tuzilma uch o‘lcham bilan ifodalanadi:

• Tadbirkorlik niyati,
• yangi korxona tashkil etish,
• mahalliy bandlik yaratish.

Bu tuzilmalar so‘rovda o‘lchanishi haqiqiy rasmiy biznes reyestri yoki bandlik yozuvlari bevosita tahlil qilinganini anglatmaydi. Tadqiqotning asosiy maʼlumot manbai strukturaviy so‘rovdir.

“Makoniy tahlil” bu yerda nimani anglatadi?

Sarlavhada “Spatial Analysis” iborasi bo‘lsa-da, PDFning metod bo‘limida GIS asosidagi makoniy regressiya, makoniy avtokorrelyatsiya, Moran's I, koordinataga asoslangan model yoki shunga o‘xshash miqdoriy geografik statistika protsedurasi hisobot qilinmagan. Makoniy o‘lcham Si-Dashtning Hirkan o‘rmonlari ichidagi joylashuv konteksti, joy identiteti, destinatsiya brendi va tabiiy/ramziy kapital munosabati orqali qurilgan.

Bu farq muhim: tadqiqot geografik konteksti kuchli bo‘lgan turizm tadqiqotidir, ammo metodologik yadrosi so‘rov + PLS-SEM modelidir.

Tadqiqot hududi

Manba Gilan viloyatining taxminan 14.044 km² maydonga ega ekanini; shimolda Kaspiy dengizi, g‘arbda Ardabil, janubda Zanjan va Qazvin, sharqda Mazandaran bilan chegaradosh ekanini bildiradi. Viloyatning tabiiy, madaniy va iqlimiy xilma-xilligi qishloq turizmi kontekstining muhim qismi sifatida taqdim etiladi.

Manbada Gilanning maʼmuriy chegaralarini ko‘rsatuvchi xarita mavjud. Biroq maqola xaritani qayta yaratish uchun asl GIS chegara koordinatalari yoki vektor maʼlumotlarini bermagani sababli, ayni maʼmuriy shaklni taxmin yo‘li bilan ishlab chiqish o‘rniga geografik kontekst matn orqali tushuntirilgan.

Tanlanmaning demografik va korxona tuzilishi

Tanlanmaning %72 qismi mikro va kichik korxonalardan iborat. Manba buni Gilandagi qishloq turizmi iqtisodiyotining kichik miqyosli korxona tuzilishi bilan bog‘laydi. Ishtirokchilarning eng katta boshqaruv tajribasi guruhi %36 bilan 3–7 yil oralig‘idir.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

PLS-SEM Ushbu Tadqiqotda Nega Qo‘llanildi?

PLS-SEM bevosita kuzatilmaydigan tushunchalarni bir nechta indikatorlar bilan ifodalab, bu yashirin tuzilmalar o‘rtasidagi bevosita va bilvosita munosabatlarni bitta modelda baholashga xizmat qiluvchi strukturaviy tenglamalarni modellashtirish yondashuvidir. Ushbu tadqiqotda destinatsiya brendi imiji, biznes innovatsiyasi va turizm tadbirkorligi ko‘p o‘lchamli tuzilmalar bo‘lgani hamda biznes innovatsiyasining vositachilik roli sinovdan o‘tkazilgani uchun SmartPLS 4 asosidagi PLS-SEM qo‘llanilgan; manba shuningdek usulni o‘rta hajmdagi tanlanmalar va normal bo‘lmagan taqsimotlar nuqtai nazaridan mos deb taʼriflaydi.

Tadqiqot dizayni va tanlanma

Forscha metod bo‘limi tadqiqotni amaliy va tavsifiy-tahliliy deb tasniflaydi. Maʼlumot yig‘ish usuli so‘rovdir. Statistik bosh to‘plam taxminan 800 faol turizm korxonasi/korxona menejeri asosida belgilangan; Cochran tanlanma yondashuvi bilan taxminan 260 kishilik maqsad belgilangan. 260 ta anketa tarqatilgan va 242 ta haqiqiy anketa yakuniy tahlilga kiritilgan.

Tanlanma usuli qatlamli tasodifiy tanlash sifatida tushuntirilgan. Qatlamlash turizm faoliyati turi va maʼmuriy/mahalliy tasnif bo‘yicha amalga oshirilgan.

Bu yerda manba ichidagi qamrov farqi mavjud. Inglizcha annotatsiya tadqiqot populyatsiyasini Rudbar Countydagi mahalliy aholi, turizm tadbirkorlari va turizm korxonasi menejerlari deb taʼriflasa, forscha metod bo‘limi statistik bosh to‘plamni Gilandagi faol turizm korxonalarining tadbirkor va menejerlari orqali tushuntiradi. Bu ikki ifoda ayni tanlanma ramkasini to‘liq bir xil tasvirlamagani sababli, Verianla tomonidan birlashtirilib yangi taʼrif yaratilmagan.

Cochran tanlanma yondashuvini qanday o‘qish kerak?

Manba Cochran formulasidan foydalanganini bildiradi, biroq formuladagi ishonch darajasi, xatolik chegarasi, kutiladigan ulush va to‘ldiruvchi ulush parametrlarini aniq hisobot qilmaydi. Shu sababli taxminan 800 birlikdan 260 kishilik tanlanmani manbada berilgan oraliq parametrlar asosida qayta hisoblash mumkin emas.

Quyidagi tenglama tadqiqot eʼlon qilgan yangi tenglama emas, qo‘llangan usulni tushuntirish uchun standart cheklangan bosh to‘plam tanlanma mantig‘ini ko‘rsatadi:

\[ n= \frac{N z^2 p(1-p)} {d^2(N-1)+z^2p(1-p)} \]

Bu yerda \(N\) bosh to‘plam hajmi, \(n\) tanlanma hajmi, \(z\) tanlangan ishonch darajasiga mos kritik qiymat, \(p\) o‘rganilayotgan xususiyatning kutiladigan ulushi va \(d\) qabul qilingan tanlanma xatolik chegarasidir. Manba \(N\) uchun taxminan 800 va maqsad \(n\) uchun taxminan 260 qiymatini beradi; \(z\), \(p\) va \(d\) qiymatlarini hisobot qilmaydi.

So‘rov va o‘zgaruvchilar

Manba 30 banddan iborat, besh pog‘onali Likert shkalasiga asoslangan strukturaviy so‘rovdan foydalanganini bildiradi. Shkala bandlari avvalgi destinatsiya brendi, turizm innovatsiyasi va tadbirkorlik tadqiqotlaridan moslashtirilgan va tadqiqot kontekstiga adaptatsiya qilingan.

Manba 30 ta so‘rov bandi haqida gapirar ekan, natija jadvalida to‘qqizta o‘lcham darajasida faktor yuklarini hisobot qiladi. Bu o‘lchamlar 30 ta individual banddan qaysi hisoblash yoki agregatsiya jarayoni orqali hosil qilingani batafsil tushuntirilmagan. Bu takror ishlab chiqish nuqtai nazaridan muhim kamchilikdir.

O‘lchov modeli nega avval sinovdan o‘tkaziladi?

PLS-SEMda strukturaviy yo‘llarni talqin qilishdan oldin yashirin tuzilmalar ishonchli o‘lchanayotgan-yo‘qligini tekshirish kerak. Chunki “destinatsiya brendi imiji tadbirkorlik bilan bog‘liq” deyishdan oldin “destinatsiya brendi imijini o‘lchash uchun ishlatilgan indikatorlar haqiqatan ham ayni tushunchani yetarlicha ifodalayaptimi?” degan savolga javob berish lozim.

Manbada hisobot qilingan o‘lchov modeli

Manba barcha faktor yuklari 0,60 dan yuqori va ahamiyatli ekanini bildiradi. Barcha Composite Reliability — CR qiymatlari 0,70 dan, barcha Average Variance Extracted — AVE qiymatlari 0,50 dan yuqori. Manba bularni o‘lchov modelining ishonchliligi va konvergent validligi qabul qilinadigan darajada ekanining dalili sifatida ishlatadi.

AVE nimani o‘lchaydi?

Average Variance Extracted — AVE, yashirin tuzilma indikatorlaridagi maʼlumotni qay darajada tushuntira olishini baholovchi konvergent validlik mezonidir. Quyidagi ifoda o‘rgatuvchi standart taʼrifdir; manba maqolada tenglama ko‘rinishida chop etilmagan:

\[ AVE= \frac{\sum_{i=1}^{k}\lambda_i^2} {\sum_{i=1}^{k}\lambda_i^2+\sum_{i=1}^{k}Var(\varepsilon_i)} \]

\(\lambda_i\) indikatorning yashirin tuzilmaga faktor yukini; \(Var(\varepsilon_i)\) o‘lchov xatosi dispersiyasini ifodalaydi. AVE oshgani sari indikatorlar dispersiyasining katta qismi maqsadli tuzilma tomonidan tushuntirilishi kutiladi. Manba qabul chegarasi sifatida 0,50 ni qo‘llaydi.

Composite Reliability nimani ko‘rsatadi?

Composite Reliability — CR, indikatorlar birgalikda ayni yashirin tuzilmani qanchalik izchil o‘lchashini baholovchi ishonchlilik mezonidir. O‘rgatuvchi standart ifodalardan biri quyidagicha:

\[ CR= \frac{\left(\sum_{i=1}^{k}\lambda_i\right)^2} {\left(\sum_{i=1}^{k}\lambda_i\right)^2+\sum_{i=1}^{k}Var(\varepsilon_i)} \]

Manba CR uchun 0,70 dan yuqori qiymatlarni yetarli deb qabul qiladi va uchala tuzilma ham bu chegaradan o‘tganini hisobot qiladi.

Fornell–Larcker natijasi

Qalin diagonal qiymatlar AVEning kvadrat ildizidir. Manba qo‘llagan Fornell–Larcker mantiqida har bir tuzilmaning AVE kvadrat ildizi boshqa tuzilmalar bilan korrelyatsiyasidan katta bo‘lishi tuzilmalar bir-biridan farqlanishi mumkinligiga dalil sifatida baholangan.

HTMT natijalari

Manba 0,85 dan past HTMT qiymatlarini mos deb qabul qiladi; 0,85–0,90 oralig‘ini chegara sohasi, 0,90 dan yuqorini qayta baholashni talab qiladigan daraja deb tushuntiradi. Hisobotdagi uch qiymat ham 0,85 dan past.

Bootstrapping nima uchun kerak?

Bootstrapping, mavjud tanlanmadan qayta-qayta yangi qayta tanlanmalar hosil qilib, yo‘l koeffitsiyentlarining tanlanma noaniqligini baholaydigan usuldir. Manba strukturaviy model uchun 5.000 bootstrap takrorlanishidan foydalanganini bildiradi.

Manbada berilgan \(t\) statistikasi koeffitsiyent baholash noaniqligiga nisbatan qanchalik katta ekanini bildiradi. O‘rgatuvchi tarzda asosiy munosabat:

\[ t\approx\frac{\hat\beta}{SE(\hat\beta)} \]

deb qaralishi mumkin. Bu yerda \(\hat\beta\) baholangan yo‘l koeffitsiyenti, \(SE(\hat\beta)\) bootstrap orqali baholangan standart xato darajasidir. Manba standart xato ustunini alohida bermaydi, \(t\) va \(p\) qiymatlarini hisobot qiladi.

Manba ichidagi yo‘l koeffitsiyenti nomuvofiqligi

Bu farq faqat yaxlitlash farqi emas. Shunga qaramay, ikkala hisobot to‘plami munosabatning ishorasi va ahamiyatliligi bo‘yicha bir xil xulosaga keladi: uchala yo‘l ham ijobiy va \(p<0{,}001\) deb hisobot qilingan. Verianla koeffitsiyent kattaliklaridan birini “aniq to‘g‘ri” deb eʼlon qilmaydi; har birining manbadagi o‘rnini saqlaydi.

VAF %36,7 Nimani Anglatadi?

Variance Accounted For — VAF, umumiy munosabatning qanchasi vositachi o‘zgaruvchi orqali uzatilishini umumlashtiruvchi vositachilik ulushidir. Manba VAF qiymatini %36,7 deb hisobot qiladi va o‘zi qo‘llagan 20–80% tasnifiga ko‘ra biznes innovatsiyasini qisman vositachi deb baholaydi; bu qiymat destinatsiya brendi imiji bilan turizm tadbirkorligi o‘rtasidagi munosabatning hammasi innovatsiya orqali sodir bo‘lmasligini, biroq bilvosita innovatsiya yo‘li muhim qismni tashkil etishini anglatadi.

O‘rgatuvchi standart vositachilik ifodasi quyidagicha:

\[ X \xrightarrow{a} M \xrightarrow{b} Y \]

Bu yerda \(X\) destinatsiya brendi imiji, \(M\) biznes innovatsiyasi va \(Y\) turizm tadbirkorligining rivojlanishidir. Bilvosita taʼsir \(a\times b\), bevosita taʼsir \(c'\) bilan ifodalanishi mumkin.

VAF konseptual ravishda:

\[ VAF= \frac{a\times b} {c'+a\times b}\times100 \]

shaklida ifodalanadi. Manba VAFni %36,7 deb bevosita hisobot qilgani uchun, manba ichidagi turli yo‘l koeffitsiyenti to‘plamlaridan kelib chiqib Verianla tomonidan qayta hisoblanib boshqa foiz yaratilmagan.

Vositachilik testi natijasi

Forscha izoh bo‘limida bilvosita taʼsir taxminan 0,275 ekani haqidagi ifoda ham mavjud. Jadval qiymati 0,27 sifatida qoldirilgan; Verianla ko‘proq o‘nlik aniqlik hosil qilmaydi.

R² nimani anglatadi?

\(R^2\), bog‘liq tuzilmadagi o‘zgarishning modeldagi prediktorlar tomonidan tushuntirilgan qismini ifodalaydi:

\[ R^2= 1- \frac{\sum_i(y_i-\hat y_i)^2} {\sum_i(y_i-\bar y)^2} \]

Bu yerda \(y_i\) kuzatilgan qiymatlarni, \(\hat y_i\) model bashoratlarini va \(\bar y\) kuzatilgan qiymatlarning o‘rtachasini ifodalaydi.

Inglizcha annotatsiya biznes innovatsiyasi uchun \(R^2=0{,}61\) va turizm tadbirkorligining rivojlanishi uchun \(R^2=0{,}69\) ni bildiradi. Biroq forscha natijalar xulosasida turizm tadbirkorligi o‘zgarishining %57 qismi tushuntirilishi mumkinligi haqidagi boshqa ifoda mavjud. Shu sababli %69 va %57 qiymatlari manba ichidagi turli hisobotlar sifatida saqlanishi kerak.

Q² nimani anglatadi?

Predictive Relevance — \(Q^2\), modelning kuzatuvdan tashqarida qoldirilgan maʼlumot nuqtalarini qayta bashorat qilish qobiliyati bilan bog‘liq prognostik muvofiqlik ko‘rsatkichidir. O‘rgatuvchi shaklda:

\[ Q^2=1-\frac{SSE}{SSO} \]

bu yerda \(SSE\) bashorat xatolari kvadratlari yig‘indisi, \(SSO\) kuzatilgan qiymatlarga tegishli umumiy axborot miqdorini ifodalovchi kvadratlar yig‘indisidir. Manba umumiy baholash jadvalida o‘rtacha \(Q^2=0{,}39\) ni hisobot qiladi.

Manbada hisobot qilingan umumiy model mosligi ko‘rsatkichlari

Bu chegaralar va ko‘rsatkichlar talqinlari tadqiqot qo‘llagan PLS-SEM baholash doirasidir. Verianla bu jadvalni boshqa barcha PLS-SEM tadqiqotlarida majburiy yoki universal qabul qilingan yagona baholash standarti sifatida umumlashtirmaydi.

Asosiy ilmiy natijani qanday o‘qish kerak?

Tadqiqotning barcha hisobot variantlarida uchta asosiy strukturaviy munosabat bir xil yo‘nalishda: ijobiyroq destinatsiya brendi imiji yuqoriroq biznes innovatsiyasi bilan; biznes innovatsiyasi yuqoriroq turizm tadbirkorligi rivojlanishi bilan; destinatsiya brendi imiji ham turizm tadbirkorligi rivojlanishi bilan ijobiy bog‘langan. Manbadagi koeffitsiyent kattaliklari nomuvofiq bo‘lsa-da, munosabat yo‘nalishi va \(p<0{,}001\) ahamiyatlilik natijasi o‘zgarmaydi.

Biznes innovatsiyasining qisman vositachiligi esa destinatsiya brendi imiji tadbirkorlik bilan faqat bevosita bog‘liq emasligini; mahsulot, jarayon va marketing innovatsiyasi orqali ham statistik yo‘l mavjudligini ko‘rsatadi.

Tadqiqotning makoniy va iqtisodiy talqini

Muallif muhokamasiga ko‘ra, destinatsiyaning tabiiy qadriyatlari brend va joy identitetini yaratish orqali ramziy qiymatga aylanishi mumkin. Bu ramziy qiymat mahalliy tadbirkorlar tomonidan yangi turizm mahsulotlari, xizmatlari va marketing yondashuvlariga aylantirilganda iqtisodiy faoliyat yaratish salohiyati paydo bo‘lishi mumkin.

Bu mexanizm ayniqsa ekologik jihatdan sezgir qishloq hududlari uchun muhim; chunki manba iqtisodiy qiymat faqat tabiiy resursdan jismoniy foydalanishdan emas, balki destinatsiya identitetining ifodalanishi va tajribaga asoslangan turizmdan ham yaratilishi mumkinligini himoya qiladi.

Manbaning amaliy tavsiyalari

Tadqiqotning xulosa bo‘limida quyidagi siyosat va amaliy tavsiyalar taqdim etiladi:

• Hirkan o‘rmonlaridagi qishloq destinatsiyalari uchun UNESCO meros qadriyatlariga mos integratsiyalashgan destinatsiya brendi strategiyalarini ishlab chiqish.
• Ekoturizm, tajribaga asoslangan turizm va mahalliy madaniy mahsulotlar sohasida innovatsion turizm korxonalarini qo‘llab-quvvatlash.
• Mahalliy hamkorlik va turizm qiymat zanjirini mustahkamlovchi brendga asoslangan qishloq tadbirkorligi tarmoqlarini tashkil etish.
• Mahalliy jamoalarning raqamli marketing, destinatsiyani hikoyalash va joy brendingi ko‘nikmalarini rivojlantirish.
• Hirkan tabiiy merosini muhofaza qilish tamoyillarini turizmni rivojlantirish dasturlariga integratsiya qilish.

Bular tadqiqot muallifining amaliy tavsiyalaridir. Tadqiqot ushbu siyosatlar amalga oshirilgandan keyin iqtisodiy daromad, bandlik yoki muhofaza ko‘rsatkichlari qanchalik o‘zgarishini eksperimental ravishda o‘lchamagan.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan natijalar

• Si-Dasht kontekstida destinatsiya brendi imiji bilan turizm tadbirkorligining rivojlanishi o‘rtasida ijobiy va statistik jihatdan ahamiyatli strukturaviy bog‘liqlik hisobot qilingan.
• Destinatsiya brendi imiji bilan biznes innovatsiyasi o‘rtasida ijobiy va ahamiyatli bog‘liqlik hisobot qilingan.
• Biznes innovatsiyasi bilan turizm tadbirkorligining rivojlanishi o‘rtasida ijobiy va ahamiyatli bog‘liqlik hisobot qilingan.
• Biznes innovatsiyasi destinatsiya brendi imiji bilan turizm tadbirkorligi o‘rtasidagi munosabatda manba tomonidan qisman vositachi deb tasniflangan.
• O‘lchov modelidagi CR va AVE qiymatlari manba qo‘llagan chegaralardan oshadi.
• Fornell–Larcker va HTMT natijalari manba tomonidan diskriminant validlik uchun yetarli deb topilgan.
• Manba model sezilarli darajada tushuntiruvchi va bashorat qiluvchi kuchga ega ekanini ilgari suradi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan natijalar

• Tadqiqot destinatsiya brendi imiji tadbirkorlikka aniq sabab bo‘lishini isbotlamaydi.
• Tadqiqot randomizatsiyalangan nazoratli tajriba emas.
• Tadqiqot real korxona daromadlari yoki bandlik yozuvlari muayyan foizga oshganini ko‘rsatmaydi.
• Tadqiqot brend strategiyasi o‘rmon muhofazasini avtomatik ravishda yaxshilashini eksperimental tarzda o‘lchamaydi.
• Natijalarni barcha Eron qishloq destinatsiyalariga yoki boshqa mamlakatlarga ayni koeffitsiyentlar bilan umumlashtirib bo‘lmaydi.
• Sarlavhadagi “makoniy tahlil” GIS asosidagi miqdoriy makoniy model natijasi sifatida talqin qilinmasligi kerak.
• Manbada bir-biridan farqli yo‘l koeffitsiyentlari bo‘lgani sababli bitta koeffitsiyentlar to‘plamini bahssiz haqiqiy qiymat deb qabul qilib bo‘lmaydi.
• Inglizcha annotatsiya bilan forscha natija bo‘limidagi tushuntirilgan dispersiya foizi farqi hal qilinmasdan bitta \(R^2\) qiymatini qatʼiylashtirib bo‘lmaydi.

Asosiy cheklovlar va takror ishlab chiqish muammolari

Kesimiy dizayn: O‘zgaruvchilar bir vaqt nuqtasidagi so‘rov tartibida o‘lchangani uchun vaqt ketma-ketligi va sababiylik bevosita ko‘rsatilmaydi.

Bitta geografik kontekst: Tadqiqotning asosiy dala konteksti Si-Dasht va Rudbar/Hirkan hududidir. Mahalliy iqtisodiy, madaniy va turizm sharoitlari natijalarga taʼsir qilishi mumkin.

O‘z-o‘zini hisobot qilish maʼlumotlari: Asosiy o‘lchovlar so‘rov javoblariga asoslangan; real tranzaksiya, daromad yoki ro‘yxat maʼlumotlari bilan alohida tasdiqlash taqdim etilmagan.

Tanlanma ramkasi farqi: Inglizcha va forscha metod izohlari statistik bosh to‘plamni aynan bir xil tarzda taʼriflamaydi.

Cochran parametrlari yetishmaydi: Manba tanlanma formulasidan foydalanganini bildiradi, biroq ishonch darajasi, xatolik chegarasi va kutiladigan ulush kabi oraliq parametrlarni bermaydi.

So‘rov bandlarining agregatsiyasi: 30 bandli vositadan uchta asosiy tuzilma uchun hisobot qilingan to‘qqiz o‘lcham yukiga qanday o‘tilgani to‘liq tushuntirilmagan.

Yo‘l koeffitsiyenti nomuvofiqligi: Forscha 6-jadval bilan inglizcha annotatsiya/gipoteza bayoni/3-shakl ayni yo‘llar uchun turli \(\beta\) va \(t\) qiymatlarini beradi.

Tushuntirilgan dispersiya nomuvofiqligi: Inglizcha annotatsiya turizm tadbirkorligi uchun %69 tushuntirilgan dispersiyani bildirsa, forscha natija xulosasida %57 ifodasi mavjud.

Alohida cheklovlar bo‘limi: Maqolada mustaqil va tizimli “limitations” bo‘limi mavjud emas. Yuqoridagi chegaralar tadqiqot dizayni va manba hisobotining bevosita xususiyatlaridan chiqarilgan Verianla metodologik izohlaridir.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha: Spatial Analysis of Brand-Based Entrepreneurship in Rural Tourism of the Hyrcanian Forests (Case Study: Si-Dasht Village, Rudbar County)

Muallif: Horieh Moradi.

Mualliflar soni: Bir.

Teng hissa / teng birinchi muallif: Qo‘llanmaydi; tadqiqot bitta muallifga tegishli.

Muassasa: Department of Geography, Faculty of Literature and Humanities, Lorestan University, Khorramabad, Iran.

Aloqa: PDFda muallif ismi yonida aloqa/e-pochta belgisi va moradi.ho@lu.ac.ir manzili bor; alohida “corresponding author” jumlasi yozilmagan.

Jurnal: Journal of Geographical Studies of Mountainous Areas.

Nashriyot: Lorestan University.

Jild / son: Volume 7, Issue 25.

Sahifalar: 213–232.

Online ISSN: 2717-2325.

DOI: 10.22034/gsma.2026.2092209.1168.

Rasmiy jurnal sayti: http://www.gsma.lu.ac.ir

DOI havolasi: https://doi.org/10.22034/gsma.2026.2092209.1168

Maqola turi: Research Paper / Research Article.

Qabul qilingan sana: 03 July 2025.

Reviziya sanasi: 27 September 2025.

Qabul sanasi: 20 October 2025.

Onlayn nashr sanasi: 10 June 2026.

Taqriz holati: PDF received–revised–accepted nashr jarayonini ko‘rsatadi; biroq PDF ichida alohida aniq “peer-reviewed” bayonoti aniqlanmagani sababli Verianla bundan ortiq taqriz maqomini daʼvo qilmaydi.

Litsenziya: PDFning birinchi sahifasida Creative Commons BY-NC belgisi mavjud. Litsenziya versiya raqami PDFda aniq ko‘rsatilmagan. Ayni sahifada “Author(s) retain the copyright and full publishing rights” iborasi mavjud.

Tadqiqot hududi: Si-Dasht Village, Rudbar County, Gilan Province, Iran; Hirkan o‘rmonlari qishloq turizmi konteksti.

Ilmiy dizayn: Amaliy, tavsifiy-tahliliy, kesimiy so‘rov tadqiqoti.

Tanlanma usuli: Forscha metod bo‘limida qatlamli tasodifiy tanlash deb ko‘rsatilgan.

Taxminiy bosh to‘plam: Taxminan 800 faol birlik.

Maqsadli tanlanma: Cochran yondashuvi bilan taxminan 260.

Tarqatilgan anketa: 260.

Tahlilga kiritilgan haqiqiy anketa: 242.

So‘rov: 30 bandli strukturaviy vosita; asosiy o‘lchovlar besh pog‘onali Likert shkalasiga asoslanadi.

Asosiy mustaqil tuzilma: Destinatsiya brendi imiji — kognitiv, hissiy, xulq-atvor.

Vositachi tuzilma: Biznes innovatsiyasi — mahsulot, jarayon, marketing innovatsiyasi.

Bog‘liq tuzilma: Turizm tadbirkorligining rivojlanishi — tadbirkorlik niyati, yangi korxona tashkil etish, mahalliy bandlik.

Nazorat o‘zgaruvchilari: Korxona hajmi, boshqaruv tajribasi va turizm faoliyati turi.

Tahlil dasturi: SmartPLS 4.

Asosiy tahlil usuli: Partial Least Squares Structural Equation Modeling — PLS-SEM.

O‘lchov modeli: Faktor yuklari, Cronbach alfa, Composite Reliability — CR, Average Variance Extracted — AVE, Fornell–Larcker va HTMT.

Strukturaviy model: Yo‘l koeffitsiyentlari, \(R^2\), \(Q^2\), GoF, SRMR, NFI, \(d_{ULS}\) va 5.000 takrorli bootstrap.

Vositachilik mezoni: VAF; manba %36,7 qiymatini qisman vositachilik deb talqin qiladi.

Muhim manba ichidagi nomuvofiqlik: Forscha 6-jadval yo‘l koeffitsiyentlari inglizcha annotatsiya, gipoteza matni va manba 3-shaklidagi koeffitsiyentlardan farq qiladi. Bundan tashqari, turizm tadbirkorligining tushuntirilgan dispersiyasi inglizcha annotatsiyada %69, forscha natija xulosasida %57 deb hisobot qilingan. Bu farqlar indamay tuzatilmagan.

Etika: Ishtirok ixtiyoriy; barcha ishtirokchilardan xabardor rozilik olingan; maxfiylik va anonimlik saqlangan.

Moliyalashtirish: Manba tashqi moliyalashtirish olinmaganini bildiradi.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Muallif manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bayon qiladi.

Muallif hissalari: Horieh Moradi; konseptuallashtirish, usul, tahlil, yozish va qo‘lyozmani reviziya qilish uchun javobgar.

Tashakkur: Muallif Si-Dashtdagi turizm manfaatdor tomonlariga va tadqiqotda qatnashgan respondentlarga minnatdorlik bildiradi.

Maʼlumotlar mavjudligi: Maqolada alohida ochiq maʼlumotlar ombori yoki data availability statement aniqlanmagan.

Formula holati: Manba PLS-SEM metriklari va Cochran tanlanma yondashuvidan foydalanadi, biroq asosiy statistik formulalarni bosma tenglama ko‘rinishida bermaydi. Verianladagi AVE, CR, Cochran, \(R^2\), \(Q^2\) va VAF tenglamalari metriklarning o‘rgatuvchi tushuntirishi sifatida berilgan, manbada yangi hisoblangan natija sifatida taqdim etilmagan.

Vizual qayta qurish: Manba 3-shaklining strukturaviy munosabatlari mualliflik huquqi nuqtai nazaridan mustaqil inline SVG bilan qayta ifodalangan. Gilan maʼmuriy xaritasi zarur vektor/GIS chegara maʼlumotlari bo‘lmagani sababli taxminiy tarzda qayta chizilmagan.

Asosiy talqin chegarasi: Natijalar Si-Dasht/Hirkan qishloq turizmi kontekstida kesimiy so‘rov va PLS-SEM munosabatlarini ko‘rsatadi. Natijalar sababiylik, boshqa mamlakatlarga avtomatik umumlashtirish yoki brend siyosatining haqiqiy iqtisodiy daromadini eksperimental o‘lchash sifatida talqin qilinmasligi kerak.