Bu tədqiqat neft və təbii qaz qiymətlərindəki gündəlik hərəkətləri vahid “enerji qiyməti şoku” kimi qiymətləndirmək əvəzinə, onları iqtisadi mənşəyinə görə ayırmağa çalışan yüksək tezlikli struktur vektor avtoreqressiyası modelidir. Yüksək tezlikli struktur vektor avtoreqressiyası (SVAR), eyni vaxtda hərəkət edən çoxsaylı zaman sıralarından istifadə etməklə müşahidə olunan qiymət hərəkətlərinin altında yatan struktur şokları müəyyən etməyə çalışan ekonometrik modeldir. Tədqiqat enerji qiymətlərini dörd komponentə ayırır: cari tələb şoku, gələcəyə yönəlik tələb şoku, reallaşmış/cari təklif şoku və geosiyasi təklif riski (geopolitical supply risk, GSR). Neft modeli gündəlik Brent qiymətlərindən, qlobal səhm gəlirlərindən və qəzet əsaslı GPR Threats göstəricisindən; təbii qaz modeli isə TTF qiymətlərindən, Avropa səhm gəlirlərindən, GPR Threats göstəricisindən və hava şəraitindən törədilmiş temperatur anomaliyalarından istifadə edir. Müəyyən edilən gündəlik şoklar daha sonra aylıq tezliyə çevrilərək lokal proyeksiyalar vasitəsilə enerji ehtiyatları, neft hasilatı, istehlak qiymətləri səviyyəsi və işsizlik üzərindəki təsirləri araşdırılır.

Tədqiqatın əsas nəticəsi enerji qiymətindəki artımın mənbəyinin makroiqtisadi şərh baxımından həlledici olmasıdır. Neft bazarında reallaşmış təklif kəsintiləri istehlak qiymətləri səviyyəsində daha davamlı artımlar və işsizlikdə nəzərəçarpan yüksəlişlər yaradır, geosiyasi təklif riski şoklarının neft mənşəli qiymət səviyyəsi təsiri isə təxminən altı ay ərzində sönür və işsizlik üzərindəki təsiri statistik baxımdan sıfırdan fərqləndirilə bilmir. Təbii qaz tərəfində isə GSR daxil olmaqla bütün şok növləri Avropada qiymət səviyyəsinə daha davamlı təsirlər yaradır, bunun müqabilində işsizlik reaksiyaları daha məhdud qalır.

Enerji bazarına dair nəticələr də iki şok növünü bir-birindən ayırmağa kömək edir. Reallaşmış neft təklif şokları əvvəlcə qlobal neft hasilatını azaldır və neft ehtiyatlarını aşağı salır. Bunun əksinə, geosiyasi təklif riski şoku fiziki təklif itkisi hələ baş verməmişkən gələcəkdə qıtlıq yarana biləcəyi qorxusu ilə ehtiyat məqsədli stoklama davranışını artıra bildiyi üçün neft ehtiyatlarını yüksəldir. Qlobal neft hasilatı isə GSR şokunun ilkin təsiri zamanı əhəmiyyətli şəkildə dəyişmir.

Bu fərqləndirmə enerji qiymətindəki hər yüksəlişin fiziki qıtlıq demək olmadığını göstərir. Modelin tarixi dekompozisiyaları 2022-ci il Rusiya-Ukrayna müharibəsi, 2025-ci ilin aprelində ABŞ tarif elanları və OPEC+ hasilat qərarları, eləcə də 2026-cı il Yaxın Şərq müharibəsi zamanı enerji qiymətlərinin eyni vaxtda bir neçə iqtisadi qüvvə tərəfindən hərəkət etdirilə bildiyini göstərir. Bununla belə, tədqiqat ekonometrik identifikasiya çərçivəsidir; hər tarixi qiymət hərəkətinin real dünyadakı səbəbini eksperimental dəqiqliklə sübut edən mexanizm kimi oxunmamalıdır.

Tədqiqatın həll etməyə çalışdığı əsas problem

Mərkəzi banklar və iqtisadi siyasət qərarvericiləri üçün yalnız enerji qiymətinin yüksəldiyini bilmək kifayət deyil. Eyni faiz nisbətində qiymət artımı güclü cari tələbdən, gələcəkdə tələbin artacağı gözləntisindən, fiziki təklif itkisindən və ya gələcəkdə təklif itkisi yaşanacağı qorxusundan qaynaqlana bilər. Bu dörd vəziyyətin inflyasiya, istehsal və işsizlik üzərindəki davamlılığı eyni deyil. Buna görə tədqiqat enerji qiymətindəki gündəlik hərəkətlərin “səbəbini” real vaxta yaxın şəkildə ayıra bilən struktur model hazırlayır.

Geosiyasi Təklif Riski ilə Reallaşmış Təklif Kəsintisi Arasındakı Fərq Nədir?

Geosiyasi təklif riski (GSR) gələcəkdə fiziki enerji təklifinin azala biləcəyinə dair gözlənilməz risk artımını ifadə etdiyi halda, reallaşmış təklif kəsintisi cari istehsalın və ya daşınmanın faktiki daraldığı vəziyyəti bildirir. Tədqiqatın identifikasiya məntiqində GSR enerji qiyməti ilə GPR Threats göstəricisinin birlikdə yüksəlməsi ilə əlaqələndirilir, faktiki təklif kəsintisinin istehsal və ehtiyatlar üzərindəki davranışı isə ayrıca araşdırılır.

Bu fərq ehtiyat məqsədli stoklama baxımından xüsusilə vacibdir. Bazar iştirakçıları gələcəkdə neft tapılmayacağından narahat olduqda bugünkü istehsal hələ azalmamış olsa belə, ehtiyat saxlamaq istəyi arta bilər. Buna görə qiymət artımı ilə ehtiyat artımının eyni vaxtda müşahidə olunması fiziki təklif kəsintisindən fərqli mexanizmə işarə edə bilər.

Mənbənin GSR anlayışına verdiyi iqtisadi məzmun

GSR şoku sadəcə ümumi “geosiyasi gərginlik indeksi” deyil. Model qəzet əsaslı Geopolitical Risk Threats (GPRT) göstəricisindəki yüksəlişi enerji bazarındakı qiymət hərəkəti ilə birlikdə istifadə edir. Beləliklə, enerji bazarı ilə əlaqəsi olmayan geosiyasi təhdid GPRT-ni yüksəltsə belə, neft qiyməti tələb olunan istiqamətdə hərəkət etmirsə model bunu avtomatik olaraq GSR şoku kimi təsnif etmir.

Tədqiqatda GPRT Caldara-Iacoviello geosiyasi risk indeksinin təhdidlərə fokuslanan alt komponentidir. Neft SVAR-ında istifadə olunan sıra bu göstəricinin yeddi günlük hərəkətli ortalamasıdır. Göstəricinin məqsədi müharibə təhdidi, sülh sazişlərinə yönələn risk, hərbi qüvvə yığılması, nüvə təhdidi və ya terror təhdidi kimi xəbər kateqoriyalarındakı intensivliyi gündəlik tezlikdə tutmaqdır.

Yüksək Tezlikli SVAR Modeli Bu Tədqiqatda Nəyi Ayırır?

Yüksək tezlikli SVAR gündəlik enerji qiyməti, maliyyə bazarı və geosiyasi risk məlumatlarındakı birgə hərəkətlərdən istifadə edərək müşahidə olunan enerji qiyməti dəyişikliyini dörd struktur şoka ayırır: gələcəyə yönəlik tələb, cari tələb, reallaşmış təklif və geosiyasi təklif riski. Neft və təbii qaz üçün dəyişənlər və bəzi identifikasiya məhdudiyyətləri fərqli olsa da, hər iki modelin dörd şoklu iqtisadi təsnifatı eynidir.

Neft modelinin dəyişənləri

Neft SVAR-ı dörd dəyişəndən istifadə edir. Birinci dəyişən çatdırılma müddəti daim bir aya sabitlənməyə çalışılan sintetik bir aylıq Brent qiymətidir. İkinci dəyişən gələcək qiymət şərtlərini tutmaq üçün istifadə olunan 13 ay müddətli Brent qiymətidir. Üçüncü dəyişən MSCI ACWI qlobal səhm indeksinin gündəlik gəlirlərindən bir illik hərəkətli pəncərə daxilində formalaşdırılmış gəlirdir. Dördüncü dəyişən GPRT göstəricisinin yeddi günlük hərəkətli ortalamasıdır.

Əsas mətn neft SVAR nümunəsini 1 İyun 2007–29 May 2026 kimi müəyyən edir.

Buradakı “təklif şoku” sütununda neft qiymətinin müsbət işarəsi fiziki təklif həcminin müsbət istiqamətdə artması demək deyil. Tədqiqatın iqtisadi izahında bu kateqoriya enerji təklifini sıxlaşdıran, yəni qiyməti artıran reallaşmış təklif kəsintilərini təmsil edir.

Backwardation anlayışı niyə vacibdir?

Backwardation, qısamüddətli fyuçers qiymətlərinin daha uzaq müddətli fyuçers qiymətlərindən nisbətən yüksək olduğu müddətli qiymət əyrisi quruluşudur. Tədqiqatda cari tələb və ya təklif sıxlığı kimi bugünkü fiziki bazar şəraitinə təsir edən şokların qısamüddətli qiyməti bir il irəli qiymətdən daha güclü hərəkət etdirməsi gözlənilir. Bu “nisbi böyüklük məhdudiyyəti” cari tələb şokunu gələcəyə yönəlik tələb şokundan ayırmağa kömək edir.

Gələcəyə yönəlik neft tələbi üçün proxy IV necə seçilir?

Neft tərəfindəki gələcəyə yönəlik tələb şoku bir proxy instrumental variable yanaşması ilə müəyyən edilir. Mənbə VIX, OVX və qızıl qiymətindəki dəyişikliklərin nümunə paylanmasının çox yüksək və ya çox aşağı uclarında olduğu, ön müddətli neft qiymətinin isə əks istiqamətdə uc dilimdə hərəkət etdiyi günləri seçir. Böyük dəyişiklik üçün mənbə 90-cı persentil və 10-cu persentil hədlərindən istifadə edir. Seçilən günlərdə alət dəyişəni VIX dəyişikliyini alır; digər günlərdə sıfırdır.

Mənbə VIX və OVX qiymətlərinin sadə fərq, qızıl gəlirlərinin isə loqarifmik fərq olduğunu bildirir. 2020-ci ilin iyununa qədər olan hadisə adlarının mühüm hissəsi Gazzani, Venditti və Veronese-dən götürülmüşdür. Mənbə həmçinin digər tarixlərdə hadisə xülasələrinin Google News Search və Gemini istifadə edilərək yaradıldığını açıq şəkildə bildirir. Bu hadisə təsvirləri modelin birbaşa ölçülən iqtisadi dəyişənləri deyil, seçilmiş proxy-IV tarixlərinə verilmiş hadisə etiketləridir.

Təbii qaz modeli niyə neft modelindən fərqli qurulur?

Təbii qaz bazarı neft bazarı qədər inteqrasiya olunmayıb. Qaz boru kəməri ilə daşınmalı və ya mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) formasına çevrilərək dəniz yolu ilə göndərilməlidir. Buna görə tədqiqat vahid qlobal qaz qiyməti əvəzinə Avropa bazarı üçün Title Transfer Facility (TTF) qiymətlərini əsas götürür.

Qaz SVAR-ı cari TTF qiymətini təmsil edən front-month fyuçerslərini, 13 ay irəli TTF fyuçerslərini, MSCI Europe indeksindən törədilmiş Avropa səhm gəlirlərini və GPRT göstəricisini istifadə edir. Neft modelindən fərqli olaraq, cari təbii qaz tələbi hava şəraitinə əsaslanan proxy IV ilə müəyyən edilir.

Təbii qaz nümunəsinin tarixinin mənbədə ardıcıl şəkildə bildirilmədiyi xüsusi qeyd edilməlidir. Əsas mətn başlanğıcı 4 Oktyabr 2014 kimi göstərdiyi halda, Şəkil 6 və Şəkil 10-un izahlarında 4 Oktyabr 2013 yazılıb. Mənbə bu fərqin səbəbini izah etmir; Verianla bu iki tarixdən birini təxmin yolu ilə “doğru” elan etmir.

Proxy IV və İşarə Məhdudiyyətləri Niyə Birlikdə İstifadə Olunur?

Proxy IV müəyyən struktur şoku ekzogen və ya şoka yaxın göstərici ilə sabitləməyə kömək edərkən, işarə və nisbi böyüklük məhdudiyyətləri qalan şokları iqtisadi baxımdan gözlənilən reaksiya nümunələri ilə ayırmağa kömək edir. Bu tədqiqatda neftin gələcəyə yönəlik tələb şoku hadisə əsaslı proxy IV ilə, təbii qazın cari tələb şoku isə temperatur anomaliyası proxy-si ilə müəyyən edilir; digər fərqləndirmələr isə qiymət, səhm və GPRT reaksiyalarının işarələrinə əsaslanır.

Bayesian qiymətləndirmə və BEAR toolbox

Neft və təbii qaz modellərinin hər ikisi Avropa Mərkəzi Bankının BEAR toolbox-ında Bayesian metodlarla qiymətləndirilir. VAR gecikmə sayı \(p=4\) kimi müəyyən edilmişdir. Proxy IV əvvəlcə müvafiq struktur şoka uyğun reduced-form sütununu müəyyən edir; işarə və böyüklük məhdudiyyətləri ikinci mərhələdə rotasiyalar vasitəsilə tətbiq olunur. Hər çəkilişin məhdudiyyətləri ödəyib-ödəmədiyi yoxlanılır. Tədqiqat 2.000 iterasiya simulyasiya edir və ilk 200 iterasiyanı burn-in kimi çıxarır.

Burn-in, Bayesian seçmə zəncirinin başlanğıc şərtlərindən yarana biləcək keçici davranışın yekun posterior xülasələrə təsir etməməsi üçün ilk iterasiyaların təhlildən kənarda saxlanmasıdır. Bu izah metodun riyazi rolunu öyrətmək üçündür; mənbədə yeni performans nəticəsi kimi təqdim edilmir.

Mənbə məlumatları və çevirmələr

Türkiyənin tədqiqatdakı yeri

Makroiqtisadi neft təhlilində istifadə olunan 11 neft idxalçısı iqtisadiyyat Almaniya, İspaniya, Fransa, İndoneziya, İtaliya, Yaponiya, Cənubi Koreya, Türkiyə, Birləşmiş Krallıq, Amerika Birləşmiş Ştatları və Cənubi Afrikadır. Beləliklə, Türkiyə panelin bir hissəsidir; lakin tədqiqat Türkiyəyə xas ayrıca təsir əmsalı və ya ölkəyə xas siyasət nəticəsi bildirmir. Təbii qaz üzrə makroiqtisadi panel isə Almaniya, Fransa, İtaliya, İspaniya və Birləşmiş Krallıqdan ibarət beş Avropa ölkəsi ilə məhdudlaşır.

Tədqiqatın dəstəklədiyi və dəstəkləmədiyi nəticələr

Tədqiqatın dəstəklədiyi: Model çərçivəsində neft təklif kəsintiləri ilə neft GSR şoklarının ehtiyat, istehsal, qiymət səviyyəsi və işsizlik reaksiyaları fərqlidir; təbii qaz şoklarının qiymət səviyyəsi təsirləri neft şokları ilə müqayisədə daha davamlı görünür; tarixi qiymət dekompozisiyaları geosiyasi riskin fiziki kəsinti başlamazdan əvvəl də enerji qiymətini yuxarı itələyə bildiyini göstərir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi: Hər enerji qiyməti artımının real dünyadakı yeganə səbəbini dəqiq müəyyən etdiyi deyilə bilməz. Modelin struktur şokları identifikasiya məhdudiyyətlərindən, proxy IV-lərdən, məlumat çevirmələrindən və Bayesian qiymətləndirmə fərziyyələrindən asılıdır. Türkiyə və ya başqa hər hansı bir ölkə üçün ayrıca siyasət resepti qiymətləndirilməyib. Təbii qaz hasilatı üzrə aylıq və ya rüblük kifayət qədər məlumat olmadığından qaz hasilatının qaz-SVAR şoklarına reaksiyası araşdırılmayıb.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

1. Struktur SVAR tənliyi

Neft modeli mənbədə aşağıdakı kompakt struktur formada yazılmışdır:

\[ A_0 y_t = A_{+}x_t + e_t \tag{1} \]

Burada \(y_t\) modeldə eyni vaxtda araşdırılan dəyişənlərin \(t\) günündəki vektorudur. \(A_0\) dəyişənlərin eyni vaxtlı struktur əlaqələrini ehtiva edən matrisdir. \(e_t\) iqtisadi məna verilən struktur şok vektorudur. \(p\) gecikmə sayını göstərir və tədqiqatın qiymətləndirməsində \(p=4\)-dür. Mənbə:

\[ A_{+}=[A_1\;\cdots\;A_p\;c], \qquad x_t=[y'_{t-1}\;\cdots\;y'_{t-p}\;1]' \]

şəklində müəyyən edir. Yəni \(x_t\) keçmiş \(p\) dövrdəki müşahidələri və sabit termini bir araya gətirir.

Tənlik (1) nəyi hesablayır?

Tənlik birbaşa tək bir enerji qiymətini proqnozlaşdırmaqdan daha çox, bugünkü çoxdəyişənli müşahidəni keçmiş qiymətlər və struktur şoklarla əlaqələndirən SVAR sisteminin struktur formasını müəyyən edir.

Riyazi və iqtisadi rol

\(A_0\) müşahidə olunan reduced-form qalıqlarını iqtisadi baxımdan şərh edilə bilən struktur şoklara bağlayan əsas eyni vaxtlı çevirməni müəyyən edir. Bu tədqiqatda məqsəd \(e_t\) daxilindəki hərəkətləri dörd iqtisadi kateqoriyaya ayırmaqdır.

2. Reduced-form VAR

Mənbənin ona uyğun azaldılmış forması:

\[ y_t=A_0^{-1}c+B_1y_{t-1}+\cdots+B_py_{t-p}+u_t, \qquad u_t\overset{i.i.d.}{\sim}\mathcal{N}(0,\Sigma) \tag{2} \]

kimi verilir. Həmçinin:

\[ B_k=A_0^{-1}A_k,\qquad u_t=A_0^{-1}e_t=De_t,\qquad \Sigma=(A_0'A_0)^{-1}. \]

\(u_t\) müşahidə olunan reduced-form xəta vektorudur; \(e_t\) iqtisadi baxımdan şərh olunması nəzərdə tutulan struktur şok vektorudur. \(D\), struktur şokları reduced-form xətalara bağlayan çevirmə matrisidir və mənbə dörd şokun struktur identifikasiyasında \(D\)-ni əsas obyekt kimi istifadə edir. \(i.i.d.\) ifadəsi xətaların eyni paylanmadan gələn və bir-birindən müstəqil çəkilişlər kimi modelləşdirildiyini, \(\mathcal{N}(0,\Sigma)\) isə sıfır ortalamalı çoxdəyişənli normal paylanmanı və kovariasiya matrisi \(\Sigma\)-nı ifadə edir.

3. Proxy-IV ölçmə tənliyi

Proxy alət dəyişəni ilə struktur şok arasındakı ölçmə tənliyi mənbədə:

\[ m_t=\beta e_{FD(CD),t}+v_t, \qquad v_t\overset{i.i.d.}{\sim}\mathcal{N}(0,1) \tag{3} \]

şəklindədir.

\(m_t\) proxy-IV sırasıdır. Neft modelində proxy gələcəyə yönəlik tələb şokunun (\(FD\)); təbii qaz modelində isə cari tələb şokunun (\(CD\)) müəyyənləşdirilməsinə kömək edir. \(\beta\) proxy ilə hədəf struktur şok arasındakı miqyas əlaqəsini təmsil edir. \(v_t\) ölçmə xətasıdır və mənbə onun VAR-dakı bütün struktur şoklara ortoqonal olduğunu fərz edir.

Lokal Proyeksiyalar Bu Tədqiqatda Nəyi Ölçür?

Lokal proyeksiyalar SVAR ilə gündəlik tezlikdə müəyyən edilən şokların sonrakı aylarda neft hasilatı, enerji ehtiyatları, istehlak qiymətləri səviyyəsi və ya işsizlik kimi nəticə dəyişənlərində necə dinamik reaksiya yaratdığını hər proqnoz üfüqü üçün ayrıca reqressiya quraraq ölçür. Tədqiqat enerji bazarı və makroiqtisadi nəticələr üçün \(h=0,\ldots,24\) aylıq üfüqləri izləyir.

4. Enerji bazarı üzrə lokal proyeksiya tənliyi

Mənbə enerji bazarı göstəriciləri üçün aşağıdakı tənlikdən istifadə edir:

\[ y_{t+h}-y_{t-1} = \alpha_h+\beta_h Shock_t+\theta_h Covid_t +\delta_h(Shock_t\times Covid_t) +\sum_{l=1}^{12}\phi_{l,h}\Delta y_{t-l} +\varepsilon_{t+h}. \tag{4} \]

\(y_t\) neft hasilatı və ya enerji ehtiyatı kimi müvafiq bazar göstəricisidir. \(Shock_t\) yüksək tezlikli SVAR-dan gələn və aylıq səviyyəyə toplanmış struktur şokdur. \(h\) şokdan sonra araşdırılan ay üfüqüdür. \(Covid_t\) 2020-ci ilin mart-iyun ayları arasında 1 olan indikator dəyişənidir. Normal COVID dövründən kənardakı reaksiya \(\beta_h\), COVID pəncərəsindəki reaksiya isə \(\beta_h+\delta_h\) kimi şərh olunur. Tənlik həmçinin nəticə dəyişəninin 12 gecikmiş dəyişməsini nəzarət kimi daxil edir.

Mənbədə neft LP nümunəsi 2007:m6–2026:m5; qaz LP nümunəsi isə 2014:10–2026:m5 kimi verilir. Qaz ehtiyatları reqressiyasına əlavə olaraq 2022-ci ilin iyulundan etibarən 1 olan \(Regulation_t\) göstəricisi və onun qarşılıqlı təsirləri daxil edilmişdir.

5. İstehlak qiymətləri səviyyəsi tənliyi

CPI üçün mənbə:

\[ 100\left[\log(CPI_{i,t+h})-\log(CPI_{i,t-1})\right] = \alpha_{i,h}+\beta_h Shock_t+\theta_h Covid_t +\delta_h(Shock_t\times Covid_t) +\sum_{l=1}^{12}\phi_{l,h}\pi_{i,t-l} +\varepsilon_{i,t+h}. \tag{5} \]

tənliyini qiymətləndirir və aylıq inflyasiyanı:

\[ \pi_{i,t}=100\Delta\log(CPI_{i,t}) \]

kimi müəyyən edir.

Sol tərəf ölkə \(i\) üçün şokdan əvvəlki \(t-1\) ayı ilə \(t+h\) üfüqü arasındakı kumulyativ loqarifmik qiymət səviyyəsi dəyişməsini faiz miqyasına çevirir. \(\alpha_{i,h}\) ölkə sabit təsiridir. \(\beta_h\) COVID başlanğıc pəncərəsindən kənardakı əsas şok reaksiyasıdır. Hər üfüq ayrıca panel reqressiyası ilə qiymətləndirilir.

6. İşsizlik tənliyi

İşsizlik üçün mənbə:

\[ u_{i,t+h} = \alpha_{i,h}+\beta_h Shock_t+\theta_h Covid_t +\delta_h(Shock_t\times Covid_t) +\sum_{l=1}^{12}\phi_{l,h}u_{i,t-l} +\varepsilon_{i,t+h}. \tag{6} \]

tənliyindən istifadə edir.

Buradakı \(u_{i,t+h}\) ölkə \(i\)-nin \(t+h\) üfüqündəki işsizlik səviyyəsidir. CPI tənliyindən fərqli olaraq nəticə loqarifmik dəyişmə deyil, səviyyə şəklində işsizlik dərəcəsidir. Buna görə əmsallar işsizlik səviyyəsində faiz bəndi ilə ifadə olunan reaksiya kimi şərh edilir. Standart xətalar ölkə səviyyəsində klasterləşdirilib və ölkə sabit təsirləri zamanla dəyişməyən ölkələrarası fərqləri udur.

7. Sintetik bir aylıq Brent qiyməti

Front-month Brent müqaviləsinin faktiki çatdırılma tarixi ayın gününə görə təxminən bir aydan iki aya qədər dəyişə bildiyi üçün mənbə çatdırılma müddətini bir aya sabitləməyə çalışan sintetik qiymət yaradır:

\[ p_t^{1M} = \alpha_t p_t^{FM} + (1-\alpha_t)p_t^{Dated}. \tag{7} \]

Çəki \(\alpha_t\) aşağıdakı şərti ödəyəcək şəkildə seçilir:

\[ \alpha_t d_t^{FM} + (1-\alpha_t)d_t^{Dated} = 30. \tag{8} \]

\(p_t^{FM}\) front-month Brent qiyməti, \(p_t^{Dated}\) Dated Brent qiymətidir. \(d_t^{FM}\) front-month müqaviləsinin çatdırılma müddətini günlə göstərir. Mənbə \(d_t^{Dated}=20\) gün götürür; bu qiymət Dated Brent-in 10–30 günlük çatdırılma intervalının medianı kimi istifadə olunur. Tənlik (8) iki qiymətin çəkisini elə seçir ki, sintetik neft barelinin təmsil etdiyi çatdırılma üfüqü 30 gün olsun.

8. TTF fyuçers sırasının roll düzəlişi

Təbii qaz fyuçerslərində ay dəyişdikdə front-month müqaviləsinin təmsil etdiyi çatdırılma ayı da dəyişir. Mənbə yalnız bu müqavilə dəyişikliyindən yaranan mexaniki qiymət sıçrayışlarını həqiqi bazar şoku kimi modelə daxil etməmək üçün back-adjustment tətbiq edir.

\[ \mathcal{R}=\{\tau:c_\tau\neq c_{\tau-1}\} \]

roll tarixləri çoxluğu olsun. Müqavilə dəyişmə günündə:

\[ p_\tau-p_{\tau-1} \equiv F_\tau^{c_\tau}-F_{\tau-1}^{c_{\tau-1}}. \]

Mənbə bu fərqi eyni müqavilənin həqiqi qiymət hərəkəti ilə müqavilələr arasındakı roll fərqinə ayırır:

\[ p_\tau-p_{\tau-1} = \left(F_\tau^{c_\tau}-F_\tau^{c_{\tau-1}}\right) + \left(F_\tau^{c_{\tau-1}}-F_{\tau-1}^{c_{\tau-1}}\right). \]

Roll nisbəti:

\[ \rho_\tau= \frac{F_\tau^{c_{\tau-1}}}{F_{\tau-1}^{c_{\tau-1}}}, \qquad \tau\in\mathcal{R} \]

kimi müəyyən edilir. Daha sonra:

\[ A_t=\sum_{\tau>t,\;\tau\in\mathcal{R}}\log(\rho_\tau), \qquad q_t=\log(p_t)+A_t, \qquad r_t=q_t-q_{t-1} \]

və:

\[ \widetilde{q}_t=\widetilde{q}_{t-1}+r_t, \qquad \widetilde{q}_0=\log(p_0) \]

ilə roll sıçrayışlarından təmizlənmiş loqarifmik qiymət sırası yaradılır. Mənbə daha sonra təbii qaz qiymətlərində mövsümiliyi azaltmaq üçün \(\widetilde{q}_t\) sırasına STL mövsümi düzəlişi tətbiq edir. Front-month sıra Bloomberg TZT1 və TZT2; 13 aylıq irəli sıra isə TZT13 və TZT14 müqavilələrindən formalaşdırılır.

9. Təbii qaz tələbi üçün Heating Degree Days, Cooling Degree Days və Total Degree Days

Təbii qaza cari tələb hava şəraitinə çox həssas olduğuna görə tədqiqat gündəlik temperatur proqnozlarından proxy-IV yaradır. Ölkə \(i\)-də gündəlik orta temperatur \(T_{i,t}\) olmaqla:

\[ HDD_{i,t}=\max\{18-T_{i,t},0\} \]

və:

\[ CDD_{i,t}=\max\{T_{i,t}-18,0\} \]

müəyyən edilir. Temperatur Celsius ilə ifadə olunur və istinad həddi \(18^\circ C\), yəni \(65^\circ F\)-dir.

HDD, temperatur 18°C-dən aşağı düşdükdə isitmə ehtiyacının böyüklüyünü; CDD, temperatur 18°C-dən yuxarı qalxdıqda soyutma ehtiyacının böyüklüyünü təmsil edir. Hər ikisi dərəcə-gün tipli temperatur məsafəsi ölçüsüdür; öz-özlüyündə birbaşa qaz istehlakı deyil.

Ümumi dərəcə-gün:

\[ TDD_{i,t}=HDD_{i,t}+CDD_{i,t}. \]

kimi hesablanır. Beləliklə, temperaturun 18°C istinadından həm soyuq, həm də isti istiqamətdə uzaqlaşması enerji tələbi təzyiqini artıra bilər.

Ölkə sıraları əvvəlki ilin təbii qaz istehlak payları ilə Avropa səviyyəsində cəmlənir:

\[ TDD_t = \sum_i w_{i,y(t)-1}TDD_{i,t}. \]

Burada \(w_{i,y(t)-1}\), ölkə \(i\)-nin əvvəlki təqvim ilində ümumi Avropa təbii qaz istehlakındakı payıdır.

Normal mövsümi hava şəraitindən sapmanı təcrid etmək üçün mənbə eyni təqvim gününün əvvəlki beş illik ortalamasından istifadə edir:

\[ A_t = TDD_t-\overline{TDD}_t^{(5)}. \]

Müsbət \(A_t\) normaldan daha güclü isitmə və ya soyutma tələbi ilə əlaqəli hava şəraitini, mənfi qiymət isə normaldan daha zəif hava mənşəli enerji tələbini göstərir. Bu gündəlik proqnozlaşdırılmış temperatur anomaliyası təbii qaz SVAR-ında cari tələbin proxy-IV-sidir.

10. Bayesian prior quruluşu

Mənbə reduced-form VAR əmsalları üçün Normal-Wishart prior istifadə edir:

\[ B\mid\Sigma \sim \mathcal{N}(b_0,\Sigma\otimes\Phi_0) \tag{9} \]

və:

\[ \Sigma \sim IW(S_0,\alpha_0). \tag{10} \]

\(B\) reduced-form əmsalları; \(\Sigma\) xəta kovariasiya matrisi; \(IW\) inverse-Wishart paylanmasıdır. Mənbə \(\Phi_0\)-ın diaqonal elementini dəyişən \(j\)-nin gecikməsi \(\ell\) üçün:

\[ \frac{1}{\sigma_j^2} \left( \frac{\lambda_1}{\ell^{\lambda_3}} \right) \]

kimi müəyyən edir.

Mənbənin parametrləri belədir: hər dəyişənin öz birinci gecikməsi üçün \(b_0=0.8\), digər əmsallar üçün \(b_0=0\); \(\lambda_1=1\), \(\lambda_3=1\). \(\sigma_j^2\) hər endogen dəyişən üzrə ayrıca aparılan bir dəyişənli \(AR(p)\) reqressiyalarının OLS qalıq dispersiyalarından əvvəlcədən hesablanır. \(S_0\) bu fərdi AR reqressiyalarından gələn diaqonal elementlərə malik matrisdir. \(\alpha_0=n+2\) və modeldə \(n=4\) olduğu üçün \(\alpha_0=6\)-dır.

Ölçmə tənliyi üçün mənbə \(\beta\)-ya \(N(0,1)\) prior verir. Neft modelində ölçmə xətası ilə bağlı inverse-gamma prior parametrləri \(s_1=2\) və \(s_2=0.02\)-dir. Təbii qaz üçün BEAR-ın “high relevance prior” seçimi istifadə olunur; mənbə bunu proxy-dəki variasiyanın yarısının ölçmə xətasına aid edilə bildiyi quruluş kimi izah edir.

11. Maliyyə dəyişənlərinin impulse response nəticələri

Mənbə Şəkil 1-də neft və təbii qaz SVAR-larının impulse response function (IRF) nəticələrini göstərir. Şoklar bir standart sapmalıq şok kimi müəyyən edilib, xətlər posterior median reaksiyanı, kölgəli sahələr isə %68 etibar intervalını göstərir.

12. Neft ehtiyatları

Lokal proyeksiyalarda bütün şoklar təsirlərini müqayisə etmək üçün front-month neft qiymətini ilk anda %1 yüksəldəcək şəkildə normallaşdırılır. Gələcəyə yönəlik tələb şoku OECD neft ehtiyatlarını azaldır; mənbə ən yüksək ehtiyat azalmasını təxminən %0.1 kimi bildirir və ehtiyatların iki il ərzində başlanğıc səviyyəsinə qayıtdığını qeyd edir.

Cari tələb və reallaşmış təklif şoklarının ehtiyat təsirləri daha davamlıdır; mənbə iki il sonra təxminən %0.2 ehtiyat azalması bildirir. Bunun əksinə, GSR şoku neft ehtiyatlarını artırır. Bu əks işarə gələcəkdə qıtlıq ola biləcəyi qorxusuna qarşı ehtiyat məqsədli stok yaratma mexanizmi ilə uyğundur.

Mənbənin əsas ehtiyat təhlili 2006–2026 OECD ehtiyatlarını qlobal ehtiyatlar üçün yaxınlaşdırıcı göstərici kimi istifadə edir. 2017–2026 dövründə OECD xaricini də əhatə edən alternativ qlobal ehtiyat ölçüsü median reaksiyaların işarələrini dəyişməyib, lakin daha qısa nümunə səbəbindən nəticələr daha səs-küylü olub.

13. Qlobal neft hasilatı

Reallaşmış təklif şoku əvvəlcə qlobal neft hasilatını azaldır; daha sonra hasilat müvəqqəti olaraq başlanğıc səviyyəsinin üstünə qalxır. GSR şokunda isə qlobal neft hasilatı ilkin anda statistik baxımdan əhəmiyyətli dəyişmir. Gələcəyə yönəlik tələb şoku hasilatda gecikmiş və davamlı reaksiya yaradır, cari tələb şokunun hasilata təsiri isə əhəmiyyətli görünmür.

Bu hasilat-ehtiyat kombinasiyası tədqiqatın şok fərqləndirməsinin mühüm doğrulama qatıdır: fiziki təklif kəsintisi əvvəlcə hasilatı azaldır, gələcək təklif itkisi qorxusu isə stoklamanı artıra və hasilatı ilkin anda dəyişdirməyə bilər.

14. Neft şoklarının istehlak qiymətləri səviyyəsinə təsiri

Neft qiymətini ilk anda %1 yüksəldəcək şəkildə normallaşdırılan gələcəyə yönəlik tələb, cari tələb və reallaşmış təklif şokları təxminən bir il sonra istehlak qiymətləri səviyyəsini təxminən %0.04–%0.10 artırır.

Neft GSR şokunda isə qiymət səviyyəsindəki ilkin yüksəliş təxminən altı ay ərzində sönür. Əlavə bölmədəki nüvə CPI nəticələri də reallaşmış təklif kəsintisinin daha tədrici və davamlı nüvə qiymət artımı yaratdığını; GSR-nin isə headline CPI-dan daha kiçik ilkin nüvə qiymət reaksiyası yaratdıqdan sonra sönümləndiyini göstərir.

15. Neft şoklarının işsizliyə təsiri

Tələb mənşəli neft şokları, xüsusilə gələcəyə yönəlik tələb şoku, işsizliyi əks-faktual trayektoriyaya nisbətən azaldır və mənbə bu mənfi reaksiyanın təxminən iki il davam etdiyini bildirir.

Neft qiymətini ilk anda %1 yüksəldən mənfi təklif şoku təxminən bir il sonra işsizliyi 0.03 faiz bəndi artırır. Neft GSR şokuna verilən işsizlik reaksiyası isə statistik baxımdan sıfırdan fərqləndirilə bilmir.

16. Təbii qaz şoklarının makroiqtisadi təsirləri

TTF qiymətini ilk anda %1 yüksəldəcək şəkildə normallaşdırılan dörd təbii qaz şokunun hamısı Avropanın istehlak qiymətləri səviyyəsində davamlı artımlar yaradır. Xüsusilə qaz GSR şokunun qiymət səviyyəsi reaksiyası neft GSR şokundakı qısamüddətli reaksiyadan daha uzun müddət statistik baxımdan sıfırdan fərqləndirilə bilir.

Təbii qaz şoklarının işsizlik təsirləri daha məhduddur. Tələb şokları mülayim işsizlik azalması ilə əlaqəlidir; reallaşmış qaz təklif kəsintisi və qaz GSR şoku üçün işsizlik reaksiyaları statistik baxımdan sıfırdan fərqləndirilə bilmir.

Mənbə qazın isitmə və soyutmada, neftin isə nəqliyyatda fərqli istifadə quruluşuna malik olmasının nəticələr üçün mümkün izah ola biləcəyini müzakirə edir. Lakin LP qiymətləndirmələri bu mexanizmi ayrıca identifikasiya etmədiyi üçün bu izah birbaşa sınaqdan keçirilmiş mexanizm kimi qəbul edilməməlidir.

17. 2022 Rusiya-Ukrayna müharibəsinin dekompozisiyası

Tədqiqatın tarixi qiymət dekompozisiyasına görə 2022-ci il Rusiya-Ukrayna müharibəsindən əvvəl GSR həm neft, həm də qaz qiymətləri üzərində yuxarı istiqamətli təzyiq yaradıb. Müharibə başladıqdan sonra neft tərəfində GSR-nin töhfəsi reallaşmış təklif töhfəsinin iki qatından çox olaraq hesablanıb. Mənbənin şərhinə görə bu vəziyyət neft təklifində faktiki kəsintinin nisbətən məhdud olmasına baxmayaraq geosiyasi risk mükafatının əhəmiyyətli olduğunu göstərir.

Avropa qaz bazarında mənzərə fərqlidir. Rusiya-Ukrayna müharibəsi zamanı reallaşmış təklif kəsintisi TTF qiymət hərəkətinin mühüm sürücülərindən biri kimi ortaya çıxır. Tədqiqat bu müharibə zamanı Avropa TTF qiymətlərinin altı ay ərzində təxminən dörd dəfə artdığını bildirir.

18. 2025-ci ilin aprel tarifləri və OPEC+ dövrü

2 Aprel 2025-də ABŞ-ın genişmiqyaslı tarif elanı ilə 3 Apreldə OPEC+-nın hasilat kəsintilərini geri çevirmək barədə elanı bir-birinə çox yaxın tarixlərdə baş verib. Modelin neft dekompozisiyası ilkin qiymət azalmasında gələcəyə yönəlik tələb şokunu əsas sürücü, təklif təsirini isə başlanğıcda daha kiçik komponent kimi göstərir.

Mənbə tariflərin gələcək iqtisadi fəaliyyəti və enerji tələbini aşağı salacağı gözləntisinə görə bu dekompozisiyanın tarif elanını ilkin neft qiyməti azalmasının əsas sürücüsü kimi dəstəklədiyini bildirir. Daha sonra tarif təfərrüatları və istisnalar ortaya çıxdıqca gələcəyə yönəlik tələb töhfəsi kiçilir; 2025-ci ilin mayında OPEC+-nın əlavə hasilat kəsintisi geri dönüşləri barədə şayiələrlə təklif töhfəsi artır.

TTF tərəfində də 2025-ci ilin aprel qiymət azalmasının böyük hissəsi gələcəyə yönəlik tələbə aid edilir; model ilkin qaz qiyməti azalmasına təklif töhfəsi aid etmir. Mənbə bunu OPEC+-nın neft istehsalçılarından ibarət olması və sözügedən qərarın neft hasilatı ilə bağlı olması baxımından metodoloji cəhətdən uyğun nəticə kimi qiymətləndirir.

19. 2026 Yaxın Şərq müharibəsinin dekompozisiyası

Mənbənin 29 Sentyabr 2026 tarixli versiyasında araşdırılan 2026 Yaxın Şərq müharibəsi zamanı GSR müharibə başlamazdan əvvəl həm neft, həm də qaz qiymətlərini yuxarı itələyən amil kimi görünür. Müharibə başladıqdan sonra neft qiymətində reallaşmış təklif kəsintisi ilə GSR töhfələri mənbədə təxminən bərabər kimi təsvir olunur.

Təbii qazda isə GSR güclü yuxarı təzyiq yaradır, ardından reallaşmış təklif təsiri gəlir. Mənbə bunu Hörmüz boğazının bağlanması, daşınma problemləri və Qətər obyektlərindəki zərərlə əlaqəli yüksək qeyri-müəyyənlik kontekstində müzakirə edir.

Tədqiqatın mühüm nəticəsi fiziki təklif sıxıntısı başladıqdan sonra geosiyasi riskin yox olmamasıdır. Gələcəkdə daha çox kəsinti ola biləcəyi qorxusu cari təklif itkisindən asılı olmayan əlavə risk mükafatı yaradaraq enerji qiymətini yuxarı itələməyə davam edə bilər.

20. Mənbə daxilində tarix və fiqur qeydi uyğunsuzluqları

• Təbii qazın başlanğıcı: Əsas model bölməsində 4 Oktyabr 2014–29 May 2026; Şəkil 6 və Şəkil 10 izahlarında isə 4 Oktyabr 2013–29 May 2026 yazılıb. Mənbə fərqi izah etmir.
• Şəkil 10-da neftin başlanğıcı: Şəkil 10-un izahında “Oil starts on June 1, 2027” yazılıb. Bu ifadə eyni mənbədə istifadə olunan 2022 tarixi dekompozisiyaları və Şəkil 6-dakı 1 İyun 2007 başlanğıcı ilə uyğun gəlmir. Verianla bunu mənbədaxili hesabat uyğunsuzluğu kimi saxlayır.
• Əlavə Şəkil 7: Avropa qaz anbarlarının qaz şoklarına reaksiyasını göstərməsinə baxmayaraq, izahda şokların “front-month oil price”ı %1 yüksəldəcək şəkildə normallaşdırıldığı yazılıb. Əsas qaz metodologiyası isə normallaşdırmanı front-month TTF qiyməti üzərindən müəyyən edir. Bu fiqur qeydi səssizcə düzəldilməyib.

21. Real vaxt və yarı-real vaxt fərqi

Əsas tarixi dekompozisiyalar tədqiqat tərəfindən quasi-real-time yəni yarı-real vaxt kimi müəyyən edilir. Əlavə Şəkil 10 isə hər tarixi hadisə üçün həmin tarixdə mövcud olan son nöqtələrdən istifadə etməklə real-vaxt dekompozisiyasını göstərməyi hədəfləyir. Mənbə iki müharibə üçün real vaxt nəticələrinin əsas bölmədəki yarı-real vaxt nəticələrinə olduqca bənzədiyini; 2025-ci ilin aprel qaz dekompozisiyasında isə izah olunmayan payın bir qədər daha böyük olduğunu bildirir.

22. Statistik qeyri-müəyyənlik necə göstərilib?

SVAR impulse response qrafiklərində mənbə posterior median reaksiyaları və %68 etibar intervalını göstərir. Neft ehtiyatları, neft hasilatı və əlavə ehtiyat qrafiklərində iki kölgəli zolaq %68 və %90 intervallarını təmsil edir. Makroiqtisadi CPI və işsizlik üzrə lokal proyeksiyalarda isə %90 nöqtəvi etibar intervallarından istifadə olunur.

Buna görə qrafikdə median xəttin sıfırın üstündə və ya altında görünməsi öz-özlüyündə statistik əhəmiyyətlilik sübutu deyil. Mənbə “statistik baxımdan sıfırdan fərqləndirilə bilmir” dedikdə etibar intervalının sıfırı kənarda saxlayıb-saxlamaması əsas götürülür.

23. Metodun güclü tərəfləri

• Enerji qiyməti şoklarını sadəcə təklif-tələb ayrımına deyil, dörd iqtisadi kateqoriyaya ayırır.
• Faktiki fiziki təklif kəsintisi ilə gələcək kəsinti qorxusunu ayrıca şoklar kimi müəyyən edir.
• Gündəlik maliyyə və xəbər əsaslı məlumatlardan istifadə etməklə real vaxta yaxın dekompozisiyanı hədəfləyir.
• Neft və Avropa təbii qazı üçün paralel, lakin bazar quruluşuna görə fərqləndirilmiş modellər qurur.
• Şok identifikasiyasını ehtiyat və istehsal reaksiyaları ilə çarpaz yoxlayır.
• Enerji bazarı şoklarını lokal proyeksiyalar vasitəsilə makroiqtisadi CPI və işsizlik nəticələrinə bağlayır.
• COVID-19-un başlanğıc dövrünü və qaz ehtiyatlarının tənzimlənməsində 2022-ci il dəyişikliyini ayrıca indikator/qarşılıqlı təsirlərlə nəzərə alır.

24. Əsas məhdudiyyətlər və şərh sərhədi

• SVAR-dakı struktur şoklar birbaşa müşahidə olunan fiziki obyektlər deyil; identifikasiya fərziyyələri, proxy IV-lər və işarə/böyüklük məhdudiyyətləri vasitəsilə çıxarılır.
• GPRT xəbər əsaslı risk göstəricisidir; geosiyasi riskin bütün ölçülərini tam şəkildə ölçdüyü fərz edilə bilməz.
• Neftin gələcəyə yönəlik tələb proxy-sində seçilən hadisələr xüsusi hədd qaydalarından asılıdır.
• Təbii qaz tələbi proxy-si temperatur proqnozlarına və TDD quruluşuna əsaslanır; təbii qaz tələbinin hava şəraitindən kənar bütün determinantlarını təkbaşına təmsil etmir.
• Təbii qaz hasilatı üçün aylıq/rüblük kifayət qədər məlumat olmadığına görə qaz hasilatının struktur şoklara reaksiyası araşdırılmayıb.
• Neft üzrə makroiqtisadi panel 11 ölkənin ümumi dinamikasını araşdırır; ayrı-ayrı ölkələr üçün ayrıca səbəb təsiri vermir.
• Qaz üzrə makroiqtisadi panel yalnız beş Avropa iqtisadiyyatından ibarətdir; nəticələr bütün dünya təbii qaz istehlakçılarına avtomatik ümumiləşdirilə bilməz.
• Mənbədə təbii qaz nümunəsinin başlanğıcı və iki fiqur izahında hesabat uyğunsuzluqları vardır.
• Tarixi dekompozisiyalar model əsaslı iqtisadi ayrışdırmalardır; tarixi hadisələrin bütün səbəb kanallarının tam müşahidəsi deyil.

25. Siyasət baxımından elmi məna

Tədqiqatın siyasət baxımından əsas mesajı “enerji qiyməti yüksəldi” məlumatının öz-özlüyündə kifayət etməməsidir. Reallaşmış neft təklif kəsintisinin inflyasiya və işsizlik təsirləri daha uzunmüddətli ola bildiyi halda, neft GSR şokunun qiymət təsiri daha qısa çəkə bilər. Bunun əksinə, Avropa təbii qazında GSR-nin qiymət təsiri də davamlı ola bilər. Buna görə neft üçün müşahidə olunan davranışı təbii qaza və ya fərqli bazarlara avtomatik köçürmək düzgün deyil.

Bu nəticələr müəyyən bir mərkəzi banka avtomatik faiz qərarı tövsiyə etmir. Tədqiqat enerji qiyməti şokunun mənbəyini daha yaxşı ayırmağın siyasət kalibrasiyasını yaxşılaşdıra biləcəyini müdafiə edir. Faiz, fiskal, ehtiyat və ya enerji siyasəti kimi konkret qərarlar modelin təkbaşına yaratdığı mexaniki nəticələr deyil.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq: Fear and Shortages: Identifying Geopolitical Risk and Supply Disruptions in Energy Markets

Müəlliflər: Patricia Gomez-Gonzalez; Régis Kouassi; Jianhong Liu; Joseph Moussa; Jean-Marc Natal; Andrea Paloschi; Evgenia Weaver.

Biblioqrafik ad fərqi: PDF-in titul səhifəsində Joseph Moussa yazılıb. IMF-in onlayn metadata qeydi eyni müəllifi Joseph M Moussa kimi siyahıya alır. Verianla orijinal PDF-dəki əsas müəllif sırasını dəyişmədən bu metadata fərqini ayrıca qeyd edir.

Qurumlar: Patricia Gomez-Gonzalez, Régis Kouassi, Jean-Marc Natal, Andrea Paloschi və Evgenia Weaver — International Monetary Fund Research Department. Jianhong Liu — Johns Hopkins University Economics Department. Joseph Moussa — tədqiqatda IMF Research Department-də olduğu dövrdə iştirak edib; PDF cari e-poçt ünvanını Columbia University domeni ilə verir.

Bərabər töhfə: Mənbədə bildirilməyib.

Məsul müəllif: Mənbədə açıq corresponding-author təyinatı yoxdur.

Mənbə növü: IMF Working Paper.

Seriya / nömrə: IMF Working Papers, WP/26/218; Volume 2026, Issue 218.

Nəşriyyat / qurum: International Monetary Fund.

PDF versiyasının tarixi: 29 Sentyabr 2026.

Rəsmi nəşr tarixi: 12 Oktyabr 2026.

DOI: 10.5089/9798229062282.001.A001

ISBN: 9798229062282.

Rəsmi keçid: https://www.elibrary.imf.org/view/journals/001/2026/218/article-A001-en.xml

SSRN elektron nüsxəsi: https://ssrn.com/abstract=7649863

Rəyçilik statusu: Mənbə rəyli jurnal məqaləsi deyil. IMF Working Papers seriyasını müəlliflərin davam edən tədqiqatını müzakirəyə və şərhə açan iş sənədləri kimi müəyyən edir; fikirlərin IMF-i, IMF Executive Board-u və ya IMF rəhbərliyini mütləq şəkildə təmsil etmədiyini bildirir.

Müəllif hüququ/lisenziya: PDF ©2026 International Monetary Fund qeydini və “Not for Redistribution” xəbərdarlığını daşıyır. Mənbədə açıq Creative Commons lisenziyası göstərilməyib. Buna görə Verianla məqaləsində mənbə fiqurları birbaşa kopyalanmayıb, kəsilməyib və ya vizual şəkildə təqlid edilməyib.

Maliyyələşdirmə: Müəlliflər xarici maliyyələşdirmə almadıqlarını bildirirlər.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşmasının olmadığını bildirirlər.

Məlumatların əlçatanlığı: Mənbə ayrıca açıq məlumat/replication-package bəyanatı vermir. Bununla belə, onlayn əlavədə Refinitiv, Argus Media, Bloomberg, Caldara-Iacoviello GPR, Haver Analytics, IEA, Kpler və Gas Infrastructure Europe daxil olmaqla istifadə olunan məlumat mənbələri və əsas çevirmələr ətraflı siyahıya alınır.

Kod: Qiymətləndirmə üçün Avropa Mərkəzi Bankının BEAR toolbox-ından istifadə olunur. Mənbə xüsusi replikasiya kod anbarı göstərmir.

Müəllif töhfələri / CRediT: Mənbədə CRediT rol bölgüsü yoxdur.

JEL: C32, C36, Q41, Q43.

Mənbənin açar sözləri: oil; liquefied natural gas; geopolitical risk; monetary policy.

Əsas metod: Gündəlik yüksək tezlikli dörd dəyişənli neft və təbii qaz SVAR-ları; proxy instrumental variables; işarə və nisbi böyüklük məhdudiyyətləri; Bayesian qiymətləndirmə; ECB BEAR toolbox; impulse response functions; aylıq lokal proyeksiyalar; panel CPI və işsizlik reqressiyaları; tarixi/yarı-real-vaxt qiymət dekompozisiyaları.

Neft üzrə əsas nümunə: Əsas model 1 İyun 2007–29 May 2026 kimi bildirilib.

Təbii qaz nümunəsi: Mənbədə 4 Oktyabr 2014 və 4 Oktyabr 2013 olmaqla iki fərqli başlanğıc tarixi var; bu uyğunsuzluq həll edilmədən qorunub.

Mənbədaxili digər uyğunsuzluqlar: Əlavə Şəkil 10 qeydi neftin başlanğıcını “1 İyun 2027” kimi yazdığı halda digər bölmələr 2007-ni istifadə edir. Əlavə Şəkil 7 qaz anbarlarının reaksiyasını göstərməsinə baxmayaraq normallaşdırma qeydində “front-month oil price” ifadəsindən istifadə edir.

Əsas şərh sərhədi: Tədqiqatın struktur dekompozisiyaları ekonometrik model, proxy-IV və identifikasiya məhdudiyyətlərindən asılıdır. Nəticələr müşahidə olunan hər enerji qiyməti hərəkətinin tarixi səbəbini eksperimental dəqiqliklə sübut edən birbaşa müşahidələr deyil.