Xorioallantoik membran (Chorioallantoic Membrane, CAM), inkişaf etməkdə olan toyuq embrionunda qaz, metabolit və mineral mübadiləsində iştirak edən, səthə yaxın və sıx damar şəbəkəsi sayəsində angiogenez tədqiqatlarında birbaşa görüntülənə bilən ekstraembrional membrandır. Ekstrakorporeal şok dalğa terapiyası (Extracorporeal Shock Wave Therapy, ESWT) isə toxumalara akustik şok dalğaları vasitəsilə mexaniki enerji ötürən biofiziki tətbiqdir. Bu tədqiqat ESWT-nin CAM damar şəbəkəsinə birbaşa və təkrarlana bilən şəkildə tətbiq oluna biləcəyi standart eksperimental quruluş hazırlamağı və bu quruluşdan istifadə edildikdə damar şəbəkəsində yaranan morfoloji cavabı araşdırmağı məqsəd qoyur.

Tədqiqatçılar bir eksperimental quruluşu birbaşa seçmək əvəzinə üçmərhələli inkişaf prosesi izləmişlər. Birinci mərhələdə üç mümkün ESWT-CAM tətbiqi k-Wave istifadə edilərək akustik baxımdan simulyasiya edilmiş; ikinci mərhələdə bu quruluşların praktik tətbiq oluna bilməsi sınaqdan keçirilmiş; üçüncü mərhələdə isə ən uyğun hesab edilən quruluşdan istifadə etməklə yekun bioloji eksperiment aparılmışdır. Son protokolda ESWT embrional 5-ci gündə (E5) ex ovo CAM quruluşunun yerləşdiyi plastik qabın dibindən tətbiq edilmiş; 400 şok dalğası, 0,07 mJ/mm² enerji axını sıxlığı və 3 Hz tezlik istifadə edilmişdir. Damar şəbəkəsi embrional 10-cu gündə (E10) görüntülənmişdir.

Yekun bioloji analizdə nəzarət və ESWT qruplarında hər birində 16 CAM qiymətləndirilmiş, hər CAM-dən dörd müstəqil sahə görüntülənərək hər qrup üçün 64 görüntü əldə edilmişdir. IKOSA CAM Assay ilə ümumilikdə 300.431 damar seqmenti analiz edilmişdir. ESWT qrupunda damar sayı təxminən %14,3 daha yüksək olmuşdur (p = 0,050; %95 GA 1,00–1,31). Şaxələnmə nöqtələri təxminən %13,5 artmışdır, lakin bu müqayisənin p dəyəri 0,070-dir. Orta damar qalınlığı təxminən %8,0 azalmışdır (p = 0,047; %95 GA 0,85–1,00). Median damar uzunluğundakı təxminən %5,3 azalma statistik baxımdan əhəmiyyətli deyil (p = 0,143) və hər görüntüyə düşən ümumi damar sahəsi dəyişməmişdir (p = 0,760).

Nəticələrin nümunəsi bütün damar şəbəkəsinin eyni nisbətdə böyüməsindən daha çox qısa-orta uzunluqlu və daha nazik kalibrli damarların sayının artması ilə uyğun gəlir. Bununla belə, tədqiqat bu yeni damar nümunəsinin cücərmə tipli angiogenezdən, intussuseptiv angiogenezdən, yoxsa bu mexanizmlərin birləşməsindən qaynaqlandığını birbaşa göstərmir. İkiölçülü damar morfometriyası bu mexanizmləri bir-birindən qəti şəkildə ayıra bilmir. Bundan əlavə, CAM yetkin insan toxumasından fərqli, inkişaf etməkdə olan damar sistemidir; buna görə ölçülmüş təsir ölçüləri insan toxumasına və ya klinik müalicə nəticələrinə birbaşa köçürülə bilməz.

Angiogenez nədir və bu tədqiqatda nə ölçülür?

Angiogenez, əvvəlcədən mövcud olan damar sistemindən yeni qan damarlarının yaranması prosesidir. Toxuma regenerasiyası, yaranın sağalması və qanlanmanın yenidən qurulması baxımından əhəmiyyətlidir. Bununla belə, “angiogenez artdı” ifadəsini yalnız bir görüntü xüsusiyyətinə baxaraq etibarlı şəkildə irəli sürmək olmaz. Damarın genişlənməsi, daralması və ya görüntüləmə həndəsəsi yalnız damar sahəsini və ya qalınlığını dəyişdirərək yanlış təəssürat yarada bilər.

Buna görə tədqiqat damar sayını, şaxələnmə nöqtələrini, damar qalınlığını, damar uzunluğunu və ümumi damar sahəsini birlikdə qiymətləndirmişdir. Beləliklə, yalnız “görüntüdə daha çox qırmızı damar var” kimi subyektiv təəssürat əvəzinə damar şəbəkəsinin həndəsəsinin hansı istiqamətdə dəyişdiyi kəmiyyətcə araşdırılmışdır.

CAM Modeli ilə ESWT Niyə Birlikdə Araşdırıldı?

CAM modeli səthə yaxın sıx damar şəbəkəsinin birbaşa görüntülənə bilməsi səbəbindən ESWT kimi biofiziki stimulun damar quruluşuna təsirini sürətli və kəmiyyətcə araşdırmaq üçün əlverişlidir; tədqiqatın özgün məqsədi də ESWT-ni CAM damar sisteminə birbaşa tətbiq edən standartlaşdırılmış və təkrarlana bilən protokol yaratmaqdır.

CAM mayalanmış və inkubasiya edilmiş toyuq yumurtasında yerləşən yüksək dərəcədə vaskulyarlaşmış ekstraembrional membrandır. İnkişaf edən embrionun qaz, metabolit və mineral mübadiləsinə töhfə verir. Damarların səthə yaxın yerləşməsi müəyyən bir sahənin mikroskop altında görüntülənməsini və damar şəbəkəsindəki dəyişikliklərin rəqəmsal olaraq ölçülməsini asanlaşdırır.

ESWT zamanı toxumanın içinə dərman yerləşdirilmir. Fokuslanmış akustik dalğalar mexaniki enerji daşıyır. Ədəbiyyat fonunda bu mexaniki stimulun hüceyrə membranındakı mexanosensorlarla əlaqəli mexanotransduksiya yollarına təsir göstərə bildiyi; caveolin-1 və β1-integrin kimi strukturlar vasitəsilə vaskulyar endotelial böyümə faktoru (VEGF) və endotelial azot oksidi sintazası (eNOS) ilə əlaqəli siqnallara təsir edə bildiyi müzakirə olunur. Lakin bu tədqiqatda VEGF, eNOS, caveolin-1 və ya β1-integrin səviyyələri ölçülməmişdir. Bunlar tədqiqatın morfoloji damar nəticələrini izah etmək üçün istifadə olunan elmi fondur, bu eksperimentdə birbaşa təsdiqlənmiş molekulyar nəticələr deyil.

Tədqiqatın üçmərhələli inkişaf məntiqi

Tədqiqatın əsas gücü bioloji eksperimentə keçməzdən əvvəl fiziki tətbiq oluna bilməni sınaqdan keçirməsidir. ESWT dalğası yumurta qabığı, su, hava, duzlu su və plastik kimi müxtəlif mühit sərhədlərindən keçərkən əks oluna, qismən udula və ya təzyiq paylanması dəyişə bilər. Buna görə yalnız aplikatoru CAM-ə yaxınlaşdırmaq hədəf sahəyə proqnozlaşdırıla bilən mexaniki stimulun çatdığı anlamına gəlmir.

Ex ovo CAM modeli necə hazırlandı?

Tədqiqatda birbaşa çıxış və görüntüləmə üçün ex ovo yanaşmasından istifadə edilmişdir. “In ovo” embrionun yumurta qabığı daxilində saxlanıldığı vəziyyəti; “ex ovo” isə yumurtanın tərkibinin qabıqdan çıxarılaraq nəzarət olunan başqa qabda inkubasiya edilməsini ifadə edir.

Mayalanmış ağ Lohmann toyuq yumurtaları üfüqi vəziyyətdə 37,6 °C və %60 nisbi rütubət şəraitində avtomatik çevirmə ilə inkubasiya edilmişdir. Embrional 5-ci gündə (E5) yumurtalar həyat qabiliyyəti baxımından işıqla yoxlanılmış, steril şəraitdə sındırılmış və steril birdəfəlik çəki qablarına köçürülmüşdür. Qablar qapaqla örtülmüş və çevirmə tətbiq edilmədən yenidən inkubatora yerləşdirilmişdir.

CAM damar şəbəkəsi E4–E5 ətrafında inkişaf etməyə başlayır və E10-a qədər sürətlə böyüyür. ESWT müalicə qrupuna E5-də tətbiq edilmiş, yaşayan embrionlardakı CAM damar şəbəkəsi E10-da görüntülənmişdir. Görüntüləmədən dərhal sonra embrionlar sonlandırılmışdır. Mənbə bu inkişaf dövrünün təklif edilən nosiseptiv emalın başlanmasından əvvəl olduğunu və tədqiqatda istifadə olunan quruluş üçün etik komitə təsdiqinin tələb olunmadığını bildirir.

Üç namizəd ESWT-CAM tətbiqi

Üç Namizəd Tətbiq Quruluşu Niyə Eyni Nəticəni Vermədi?

Çünki şok dalğası hədəfə çatmazdan əvvəl su, yumurta qabığı, hava, NaCl məhlulu və plastik kimi müxtəlif akustik xüsusiyyətlərə malik mühit sərhədlərindən keçir; bu sərhədlər dalğanın əks olunmasını, təzyiq profilini və mexaniki zədələnmə riskini dəyişdirmiş, praktik eksperimentlər də yalnız təzyiq ötürülməsinin deyil, embrionun sağ qalmasının və standartlaşdırmanın birlikdə qiymətləndirilməli olduğunu göstərmişdir.

Akustik simulyasiya necə aparıldı?

ESWT-nin CAM damar şəbəkəsinə çatarkən qarşılaşacağı fiziki şərait MATLAB 2023b daxilində k-Wave versiya 1.4 istifadə edilərək modelləşdirilmişdir. Şok dalğası aplikatorunun giriş siqnalı müvafiq enerji səviyyələrində iynə hidrofon ilə aparılmış təzyiq ölçmələrindən yenidən qurulmuşdur.

Orta ölçülü yumurtanı təmsil etmək üçün radiusları 28 mm və 22 mm olan ellipsoidal həndəsə istifadə edilmiş və təxminən 54,6 mL həcm əldə edilmişdir. Yumurtadakı hava həcminin mənbə ədəbiyyatında ümumi həcmin təxminən %1,5–8-i arasında dəyişə bildiyi bildirilmiş və simulyasiyada %5 istifadə edilmişdir.

Simulyasiya NVIDIA RTX 4090 olan, ümumilikdə 512 GB RAM və Intel Xeon Gold 6326 prosessorundan istifadə edən iş stansiyasında k-Wave CUDA kodu ilə aparılmışdır. Məkan ayırdetmə qabiliyyəti 0,14 mm olub bu ayırdetmə səviyyəsində dəstəklənən maksimum tezlik 1,225 MHz kimi bildirilmişdir.

Boş su vannası istinad simulyasiyasında 0,17 mJ/mm² enerji parametrində yayılma oxu boyunca aparılmış ölçmələrdən istifadə edilmiş, fokus məsafəsi 26 mm-ə uyğunlaşdırılmış və orta pik təzyiq təxminən 10,5 MPa olaraq əldə edilmişdir. Bu dəyər sonrakı quruluşların təzyiq ötürülməsini qiymətləndirmək üçün istinad rolunu oynamışdır.

Simulyasiyada hava sıxlığı niyə həqiqi dəyərdən fərqli istifadə edildi?

Su ilə hava arasındakı çox böyük akustik xüsusiyyət fərqi aşağı simulyasiya ayırdetmə səviyyələrində ədədi artefaktlara səbəb ola bildiyi üçün hava sıxlığı nominal təxminən 1,2 kg/m³ əvəzinə 100 kg/m³ kimi istifadə edilmişdir. Bu, həqiqi havanın fiziki olaraq 100 kg/m³ olduğu anlamına gəlmir; bu, yalnız ədədi modelləşdirmə seçimidir.

Müəlliflərin Snell qanununa əsaslanan xəta qiymətləndirməsində nominal dəyərlər enerji əks olunmasını təxminən %99,9, simulyasiyada istifadə olunan dəyər isə təxminən %91,1 verir. Buna görə əks olunan enerji simulyasiyada təxminən %9 aşağı qiymətləndirilir. Müəlliflər buna görə simulyasiyaları mütləq dozimetriya kimi deyil, müalicə sahəsindəki təzyiq paylanmasının təxmini kimi şərh edirlər.

Enerji axını sıxlığı nəyi ifadə edir?

Enerji axını sıxlığı (Energy Flux Density, EFD), ESWT tətbiqinin şok dalğası ilə müəyyən səth sahəsinə ötürdüyü enerji səviyyəsini təsvir etmək üçün istifadə olunan parametrdir və bu tədqiqatda mJ/mm² vahidi ilə verilmişdir. Tədqiqatın praktik sınaqlarında 400 şok dalğası; 0,24, 0,17 və 0,07 mJ/mm² EFD səviyyələrində və 3 Hz tezlikdə sınaqdan keçirilmişdir.

3 Hz, saniyədə üç şok dalğası deməkdir. 400 şok isə bir tətbiq seansında verilən ümumi şok sayıdır. Bu üç parametr bir-birini əvəz etmir: EFD hər şokun sahə başına enerji səviyyəsini, tezlik şokların nə qədər tez-tez tətbiq edildiyini, şok sayı isə ümumi tətbiq ardıcıllığının uzunluğunu müəyyən edir.

Yekun CAM protokolunda 400 şok, 0,07 mJ/mm² və 3 Hz seçilmişdir. Daha yüksək 0,17 və 0,24 mJ/mm² səviyyələrində kapilyar cücərtilərdə kiçik qanaxmalar müşahidə edilmişdir. Bu seçim CAM modelinin kövrəkliyi nəzərə alınaraq edilmişdir; yetkin insan toxuması üçün optimal klinik dozanı müəyyən etdiyi anlamına gəlmir.

Nəzarət qrupu niyə eyni müddət ərzində inkubatordan çıxarıldı?

ESWT qrupunun prosedur zamanı inkubatordan çıxarılması temperatur, rütubət, hərəkət və işıq təsirində müvəqqəti dəyişiklik yarada bilər. Bu dəyişikliklərin ESWT təsiri ilə qarışmaması üçün nəzarət CAM-ləri də müalicə qrupu ilə eyni müddət ərzində inkubatordan kənarda saxlanılmışdır. Hər iki qrupda şəffaf qapaqlar yerində saxlanılmışdır. Qruplar arasında nəzərdə tutulan əsas fərq yalnız ESWT tətbiqidir.

Tədqiqatda klassik sham ESWT tətbiq edilməmişdir. Müəlliflər birbaşa CAM tətbiqi üçün həqiqətən təsirsiz və fiziki baxımdan müqayisə edilə bilən sham şəraitinin olmadığını; çox aşağı enerji səviyyəsindəki ESWT-nin belə bioloji təsir göstərə biləcəyini əsas gətirirlər. Buna görə “sham-ın olmaması” dizaynın şüurlu seçimidir, lakin yenə də nəticələrin şərhində nəzərə alınmalı metodoloji xüsusiyyətdir.

Görüntüləmə və IKOSA analizi

E10-da hər yaşayan CAM-dən damar şəbəkəsinin müstəqil sahələrini təmsil edən dörd təsadüfi görüntü əldə edilmişdir. Görüntüləmə Leica M651 işıq mikroskopu ilə 10× böyütmədə və Nikon D5600 SLR kamera istifadə edilərək həyata keçirilmişdir.

Görüntülər dərin öyrənməyə əsaslanan IKOSA CAM Assay Application ilə avtomatik analiz edilmişdir. Proqram görüntü seqmentasiyasından istifadə edərək damarları fondan ayırır və damar sayı, şaxələnmə nöqtələrinin sayı, orta qalınlıq, ümumi damar sahəsi, ümumi damar uzunluğu və ayrı-ayrı damar seqmentlərinin uzunluq/qalınlıq xüsusiyyətlərini ölçür.

Şaxələnmə nöqtəsi, damar şəbəkəsində bir seqmentin iki və ya daha çox qola ayrıldığı şəbəkə düyününü ifadə edir. Damar qalınlığı görüntüdə seqmentləşdirilmiş damar strukturunun enini; damar uzunluğu seqmentin görüntü üzərindəki uzunluğunu; ümumi damar sahəsi isə görüntü daxilində damar kimi təsnif edilən ümumi səth sahəsini təmsil edir. Mənbədəki uzunluq və qalınlıq dəyərləri piksel ilə ifadə edilmişdir; fiziki mikrometr dəyərlərinə çevrilməmişdir.

Statistik model niyə sadə orta qiymət müqayisəsindən daha mürəkkəbdir?

Hər CAM-dən dörd görüntü alınmışdır. Buna görə eyni yumurtadan gələn dörd görüntü bir-birindən tam müstəqil dörd bioloji nümunə deyil. Tədqiqatçılar bu iç-içə quruluşu nəzərə almaq üçün ümumiləşdirilmiş xətti qarışıq modellərdən (Generalized Linear Mixed Models, GLMM) istifadə etmiş və hər yumurta üçün təsadüfi kəsişmə termini müəyyən etmişlər. Beləliklə, eyni CAM-dən alınan görüntülərin ortaq bioloji mənbəyi modelə daxil edilmişdir.

Damar sayı və şaxələnmə nöqtəsi kimi sayım dəyişənlərində mənfi binom paylanması və log əlaqəsi; damar uzunluğu/qalınlığı kimi müsbət fasiləsiz kəmiyyətlərdə isə Gamma paylanması və log əlaqəsi istifadə edilmişdir. Analiz RStudio 2026.05 mühitində glmmTMB/lme4 paketləri ilə həyata keçirilmişdir.

Log əlaqəsi, modelin təsirləri birbaşa “neçə piksel artdı?” formasında deyil, nisbətlər üzərindən qiymətləndirməsinə imkan verir. Buna görə məqalə GLMM nəticələrini faiz dəyişimi və %95 etibar intervalı şəklində təqdim edir. Mənbə məqalədə bu model üçün açıq riyazi tənlik verilmədiyindən burada mənbədən kənar GLMM tənliyi tədqiqatın formulu kimi əlavə edilməmişdir.

Paylanmaların bütövlüyü Kolmogorov–Smirnov testi ilə müqayisə edilmişdir. Bu test yalnız orta qiyməti deyil, iki qrupun paylanma formalarının eyni olub-olmadığını qiymətləndirir. Damarların uzunluq və qalınlıq kvartillərinə paylanması Pearson χ² testi ilə araşdırılmışdır. Ayrı-ayrı kvartillərdə aparılmış çoxsaylı GLMM müqayisələri üçün Holm düzəlişi tətbiq edilmişdir; bu düzəliş çox sayda hipotez sınaqdan keçirilərkən yanlış müsbət nəticə riskini nəzarətdə saxlamağa kömək edir.

Tədqiqatın əvvəlcədən müəyyən etdiyi statistik əhəmiyyətlilik həddi p < 0,05-dir. Bu hədd p dəyərinin təsirin böyüklüyünü göstərmədiyi faktını dəyişmir; p dəyəri istifadə olunan model və sıfır hipotezi altında verilərin nə qədər uyğunsuz olduğunu qiymətləndirən statistik ölçüdür. Təsirin böyüklüyü həmçinin faiz dəyişimi və etibar intervalı ilə birlikdə oxunmalıdır.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Yekun CAM-ESWT protokolunun zaman xətti

Nümunə necə formalaşdı?

Hər üç namizəd CAM-ESWT quruluşunun ilkin tətbiq oluna bilmə eksperimentində n = 10 yumurta istifadə edilmişdir. Yekun bioloji tədqiqat üçün inkubator tutumunun imkan verdiyi 64 mayalanmış yumurta ex ovo quruluşuna köçürülmüş və nəzarət ilə ESWT qruplarına hər birinə 32 yumurta ayrılmışdır.

E10-a qədər ümumilikdə 32 CAM sağ qalmışdır: 16 nəzarət və 16 ESWT. Beləliklə, ex ovo kultura üçün təxminən %50 ümumi sağqalma əldə edilmişdir. Mənbə sağqalmanın qruplar arasında fərqlənmədiyini və itkilərin ESWT tətbiqi ilə əlaqələndirilməsini dəstəkləyən qrup fərqinin müşahidə edilmədiyini bildirir.

Hər yaşayan CAM-dən dörd müstəqil sahə görüntüləndiyi üçün hər qrup üçün 64 görüntü, ümumilikdə 128 görüntü analiz edilmişdir. IKOSA seqmentasiyası bu görüntülərdə cəmi 300.431 damar qiymətləndirmişdir.

Mənbə Cədvəl 1-dəki təsviri damar məlumatları

Bu cədvəl xam təsviri cəmləri göstərir. Məsələn, 159.380 və 141.051 rəqəmlərinin sadə nisbəti ilə GLMM-nin verdiyi %14,3 təsir ölçüsünün tam eyni olması gözlənilmir; statistik model görüntü səviyyəsində işləyir və eyni yumurtadan alınan görüntülərin klasterləşməsini təsadüfi təsir vasitəsilə nəzərə alır.

GLMM ilə əldə edilən əsas təsirlər

p = 0,050 Nəticəsi Necə Şərh Edilməlidir?

Məqalənin əvvəlcədən müəyyən etdiyi əhəmiyyətlilik meyarı p < 0,05 olduğu halda damar sayı üçün bildirilən dəyər p = 0,050 olduğuna görə nəticə qəti “statistik baxımdan əhəmiyyətli artım” kimi şişirdilməməlidir; müəlliflərin öz ifadəsinə uyğun olaraq damar sayında təxminən %14,3 artım müşahidə edildiyi, lakin nəticənin sərhəddə olduğu və daha böyük nümunə ilə təsdiqlənməsinin lazım olduğu deyilməlidir.

Burada iki detal vacibdir. Birincisi, p dəyəri üç onluqla verildiyi halda daha çox rəqəmli xam dəyərin nə olduğu məqalədə göstərilmir; buna görə 0,050-ni özbaşına 0,0499 və ya 0,0501 kimi şərh etmək düzgün deyil. İkincisi, yalnız p dəyərinə baxmaq da kifayət deyil. Təsir ölçüsü təxminən %14,3-dür və %95 etibar intervalı nisbət miqyasında 1,00–1,31 kimi bildirilmişdir. Bu da qiymətləndirmənin sərhəd zonasında olduğunu göstərən başqa əlamətdir.

Damar uzunluğu və qalınlığının paylanması necə dəyişdi?

Nəzarət və ESWT qruplarında damar uzunluğu paylanmaları Kolmogorov–Smirnov testində D = 0,027, damar qalınlığı paylanmaları isə D = 0,054 ilə fərqli olmuş və hər iki müqayisədə p ≪ 0,001 bildirilmişdir. Bu nəticə qruplar arasındakı fərqin yalnız bir orta dəyərin sürüşməsindən ibarət olmadığını, paylanmanın tərkibinin də dəyişdiyini göstərir.

Kvartillərin qruplar daxilində nisbi tərkibi də uzunluq üçün χ² = 281,2, qalınlıq üçün χ² = 725,6 ilə fərqlidir; hər ikisində də p ≪ 0,001-dir.

Qalınlıqda ən böyük artım Q1-də, yəni ən nazik damar sinfində müşahidə olunur; Q2 və Q3-də təsir tədricən azalır, Q4-də isə demək olar ki, dəyişiklik yoxdur. Uzunluq baxımından artım Q1–Q3 arasında oxşar böyüklükdədir və ən uzun Q4 sinfində yalnız +%2-dir. Buna görə damar artıqlığı böyük damarların homogen şəkildə çoxalmasından daha çox nazik və qısa-orta uzunluqlu damar seqmentlərində cəmlənir.

Lakin burada mühüm statistik məhdudiyyət var: Q1–Q4 üçün ayrı-ayrılıqda aparılmış GLMM testlərinə Holm düzəlişi tətbiq edildikdən sonra heç bir ayrı kvartil statistik əhəmiyyətlilik səviyyəsinə çatmamışdır. Buna görə kvartil dəyərləri müstəqil “sübut edilmiş dörd təsir” kimi təqdim edilməməlidir. Mənbənin müdafiə etdiyi nəticə paylanmanın bütövlüyündə ardıcıl kompozisiya dəyişməsinin olmasıdır.

Daha çox damar olduğu halda ümumi damar sahəsi niyə dəyişmədi?

Damar sayının artması ilə ümumi damar sahəsinin eyni qalması ilk baxışda ziddiyyətli görünə bilər. Lakin damarların orta hesabla daha nazik olması görüntüdə daha çox sayda damar seqmenti olduğu halda onların tutduğu ümumi sahənin təxminən eyni qalmasına imkan verir. Mənbə bu nümunəni iri diametrli damarların ümumi böyüməsindən daha çox, daha sıx mikrodamar şəbəkəsinin yaranması ilə uyğun hesab edir.

Bu şərhin açarı bir dəyişənə deyil, birlikdə dəyişən dörd xüsusiyyətə baxmaqdır: damar sayı artır, şaxələnmə nöqtələri artım istiqamətindədir, orta qalınlıq azalır və ümumi damar sahəsi dəyişmir. Bu kombinasiya “bütün damarlar genişləndiyi üçün damar kimi görünən sahə artdı” izahı ilə uyğun gəlmir.

Cücərmə və intussuseptiv angiogenez nə deməkdir?

Cücərmə tipli angiogenez (sprouting angiogenesis), mövcud damardan yeni, nazik endotelial çıxıntıların inkişaf edərək yeni damar qolları yaratmasıdır. Intussuseptiv angiogenez isə mövcud damar lümeni daxilində toxuma sütunlarının əmələ gəlməsi ilə bir damarın iki daha kiçik damar yoluna bölünməsini əhatə edən fərqli damar çoxalma mexanizmidir.

Tədqiqatda müşahidə olunan daha nazik və qısa-orta uzunluqlu damar artımı hər iki mexanizmlə uyğun ola bilər. CAM inkişafının E5–E7 dövründə cücərmənin, E8–E12 dövründə isə intussuseptiv böyümənin daha üstün olduğu barədə ədəbiyyat məlumatı ilə birlikdə düşünüldükdə müəlliflər ESWT-nin fizioloji damar inkişafını gücləndirmiş ola biləcəyini müzakirə edirlər.

Lakin bu izah mexanistik nəticə çıxarışıdır. Tədqiqatda ikiölçülü damar morfometriyasından istifadə edilmişdir və bu üsul cücərmə ilə intussusepsiyanı birbaşa bir-birindən ayıra bilmir. Eyni şəkildə, yeni görünən damarların yetkin və funksional qan dövranı şəbəkəsinə nə dərəcədə inteqrasiya olunduğunu da ölçmür.

Molekulyar mexanizmlər bu tədqiqatda təsdiqləndimi?

Xeyr. Bu tədqiqatda VEGF, VEGF-A, FGF-2, HIF-1α, eNOS, Ang-1/Ang-2, Erk1/2 və ya Akt kimi molekulyar markerlər ölçülməmişdir. Müəlliflər qPCR, Western blot və immunohistokimya kimi üsulların gələcəkdə ESWT-nin CAM-dəki molekulyar təsirlərini təsdiqləmək üçün istifadə oluna biləcəyini təklif edirlər.

Buna görə “ESWT bu eksperimentdə VEGF-ni artırdı” və ya “β1-integrin mexanizmi bu tədqiqatda sübut edildi” demək mənbənin sərhədini aşır. Mövcud tədqiqat əsasən protokolun hazırlanması + damar morfologiyasının kəmiyyət analizi tədqiqatıdır.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• ESWT-ni CAM damar şəbəkəsinə birbaşa tətbiq etmək üçün standartlaşdırıla bilən ex ovo üsul hazırlanmışdır.
• Üç namizəd quruluş arasında plastik çəki qabının dibindən tətbiq praktik tətbiq oluna bilmə və embrionun həyatda qalması baxımından ən uyğun quruluş kimi seçilmişdir.
• 400 şok, 0,07 mJ/mm² və 3 Hz kombinasiyası yekun CAM eksperimentində tətbiq oluna bilən hesab edilmişdir.
• ESWT qrupunda modelləşdirilmiş damar sayı təxminən %14,3 daha yüksəkdir; bildirilən p dəyəri 0,050-dir.
• Şaxələnmə nöqtələri təxminən %13,5 artım istiqamətindədir, lakin p = 0,070 olduğuna görə əhəmiyyətlilik həddinə çatmamışdır.
• ESWT qrupunda orta damar qalınlığı təxminən %8 daha aşağıdır və p = 0,047-dir.
• Ümumi damar sahəsi dəyişməz qalmışdır.
• Paylanma analizi fərqin xüsusilə nazik və qısa-orta uzunluqlu damar seqmentlərində cəmləndiyi ilə uyğun gəlir.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi ümumiləşdirmələr

• Tədqiqat ESWT-nin insanlarda yeni damar yaratdığını sübut etmir.
• Tədqiqat müəyyən klinik xəstəlikdə ESWT-nin müalicə uğurunu ölçmür.
• CAM-də aşkar edilmiş %14,3 damar sayı dəyişikliyi insan toxumasında gözlənilən təsir ölçüsü deyil.
• Tədqiqat cücərmə və intussuseptiv angiogenez mexanizmlərini birbaşa bir-birindən ayırmır.
• VEGF, eNOS və ya digər molekulyar siqnal yollarının bu eksperimentdə dəyişdiyi birbaşa ölçülməmişdir.
• Təkrarlanan ESWT seanslarının təsiri araşdırılmamışdır.
• 0,07 mJ/mm² dəyəri insanlar üçün universal optimal ESWT dozası kimi müəyyən edilməmişdir.
• Simulyasiya nəticələri mütləq akustik dozimetriya deyil.

Əsas məhdudiyyətlər

Tək doza və tək seans: Yekun eksperiment yalnız 0,07 mJ/mm² səviyyəsində bir ESWT seansını araşdırmışdır. Bir neçə aşağı enerjili tətbiqin və ya müxtəlif dozaların uzunmüddətli cavabı bu eksperiment dizaynında qiymətləndirilməmişdir.

CAM toxumasının quruluşu: CAM inkişaf etməkdə olan, yetkinləşməmiş və yetkin toxumalardakı qoruyucu ətraf toxumalardan məhrum damar sistemidir. Buna görə mexaniki zədələnməyə yetkin məməli toxumasından fərqli həssaslıq göstərə bilər.

Ex ovo sağqalma: Başlanğıcdakı 64 yumurtanın 32-si E10-a çatmışdır. Bu təxminən %50 sağqalma ex ovo kultura üçün mənbədə gözlənilən intervala uyğun hesab edilsə də istifadə oluna bilən bioloji nümunə sayını məhdudlaşdırır.

İkiölçülü morfometriya: Damar görüntüləri çoxsaylı morfoloji dəyişənləri ölçə bilsə də damar yaranmasının hüceyrə mexanizmini və ya yeni damarların funksional yetkinləşməsini birbaşa göstərmir.

Simulyasiya yanaşması: Hava sıxlığının ədədi sabitlik məqsədilə dəyişdirilməsi əks olunmanı təxminən %9 aşağı qiymətləndirir. Simulyasiya kəsici dalğaları da tam nəzərə almır. Buna görə təzyiq xəritələri dəqiq fiziki dozimetriya kimi şərh edilməməlidir.

Sham tətbiqinin olmaması: Nəzarət və müalicə qruplarının inkubatordan kənardakı müddət və prosedur şəraiti uyğunlaşdırılsa da fiziki baxımdan tam oxşar, lakin bioloji baxımdan təsirsiz ayrıca sham ESWT proseduru tətbiq edilməmişdir.

Mənbə və Metod Qeydi

Özgün tədqiqat: A Novel Chorioallantoic Membrane (CAM) Setup to Investigate Angiogenic Effects of Extracorporeal Shock Wave Therapy (ESWT)

Müəlliflər: Lorenz Faihs; Jonas Flatscher; Cyrill Slezak; Bardia Firouz; Nassim Ghaffari Tabrizi-Wizsy; Kurt Schicho; Paul Slezak; Peter Dungel.

Bərabər töhfə: Lorenz Faihs və Jonas Flatscher tədqiqata bərabər töhfə vermişlər.

Məsul müəllif: Peter Dungel.

Qurumlar: Ludwig Boltzmann Institute for Experimental and Clinical Traumatology, Vienna, Austria; Department of Orthopedics, Herz Jesu Hospital, Vienna, Austria; Department of Physics, Utah Valley University, Orem, Utah, USA; Department of Urology, Klinik Ottakring, Vienna, Austria; SFL Chicken CAM Lab, Otto Loewi Research Center, Department of Immunology and Pathophysiology, Medical University of Graz, Graz, Austria; Department of Oral and Maxillofacial Surgery, Medical University of Vienna, Vienna, Austria.

Jurnal: Cells.

Nəşriyyatçı: MDPI, Basel, Switzerland.

Cild / say / məqalə nömrəsi: Volume 15, Issue 16, Article 1471.

DOI: 10.3390/cells15161471.

Göndərilmə tarixi: 7 iyul 2026.

Reviziya tarixi: 11 avqust 2026.

Qəbul tarixi: 13 avqust 2026.

Nəşr tarixi: 17 avqust 2026.

Mənbə növü: Rəyli, açıq girişli özgün tədqiqat məqaləsi. Mənbə jurnalın yekun nəşr edilmiş versiyasıdır; tədqiqat bu mətndə preprint kimi nəzərdən keçirilməmişdir.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Rəsmi keçid: https://www.mdpi.com/2073-4409/15/16/1471

DOI keçidi: https://doi.org/10.3390/cells15161471

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat Austrian Research Promotion Agency (FFG) tərəfindən 853128 və 47396168 nömrəli qrantlar çərçivəsində qismən maliyyələşdirilmişdir. Sənaye tərəfdaşı Repuls Lichtmedizintechnik GmbH, Vienna, Austria kimi bildirilmişdir.

Məlumatların əlçatanlığı: Tədqiqatda təqdim olunan məlumatların məsul müəllifdən sorğu əsasında əldə edilə biləcəyi bildirilmişdir. Məlumatlar CAM tətbiq proqramının (V39) davam edən sənaye inkişafı səbəbindən ictimaiyyətə açıq deyil.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşmasının olmadığını bəyan etmişlər.

Etik status: Mənbə istifadə olunan toyuq embrionlarının bu inkişaf mərhələsində qorunan heyvan kateqoriyasına daxil olmaması səbəbindən etik komitə təsdiqinin tətbiq edilə bilmədiyini bildirir. Bu ifadə mənbənin eksperiment kontekstinə aiddir və müxtəlif qanunvericiliklər üçün ümumi etik azadolma kimi şərh edilməməlidir.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma P.D., L.F., J.F., K.S. və P.S.; metod L.F., J.F. və N.G.T.-W.; proqram təminatı J.F.; doğrulama L.F. və B.F.; formal analiz P.S., C.S. və P.D.; tədqiqat L.F. və J.F.; resurslar P.D. və P.S.; məlumatların kurasiyası J.F. və L.F.; ilkin qaralama L.F. və J.F.; nəzərdən keçirmə və redaktə J.F., L.F., P.D. və C.S.; vizuallaşdırma J.F.; nəzarət P.D. və C.S.; layihə idarəçiliyi P.D. və N.G.T.-W. tərəfindən həyata keçirilmişdir.

Əsas metodoloji sərhəd: Tədqiqat in silico akustik simulyasiyaları, ilkin tətbiq oluna bilmə eksperimentlərini və toyuq embrionunun CAM-i üzərində in vivo morfoloji damar analizini birləşdirir. Nəticələr insanlarda klinik effektivlik, insan toxumasında optimal ESWT dozası və ya molekulyar angiogenez mexanizmlərinin birbaşa təsdiqi kimi şərh edilməməlidir.