Xorioallantoik membrana (Chorioallantoic Membrane, CAM), rivojlanayotgan tovuq embrionida gazlar, metabolitlar va minerallar almashinuvida ishtirok etadigan, yuzaga yaqin joylashgan zich tomir tarmogʻi tufayli angiogenez tadqiqotlarida bevosita tasvirlash mumkin boʻlgan ekstraembrional membranadir. Ekstrakorporal zarba-toʻlqin terapiyasi (Extracorporeal Shock Wave Therapy, ESWT) esa toʻqimalarga akustik zarba toʻlqinlari orqali mexanik energiya uzatadigan biofizik muolajadir. Ushbu tadqiqot ESWTni CAM tomir tarmogʻiga bevosita va takror ishlab chiqarish mumkin boʻlgan tarzda qoʻllash imkonini beradigan standart tajriba qurilmasini ishlab chiqish hamda ushbu qurilma qoʻllanganda tomir tarmogʻida yuzaga keladigan morfologik javobni oʻrganishni maqsad qilgan.

Tadqiqotchilar bitta tajriba qurilmasini darhol tanlash oʻrniga uch bosqichli ishlab chiqish jarayoniga amal qilganlar. Birinchi bosqichda uchta ehtimoliy ESWT-CAM qoʻllash usuli k-Wave yordamida akustik jihatdan modellashtirilgan; ikkinchi bosqichda bu qurilmalarning amaliy qoʻllanish imkoniyati sinovdan oʻtkazilgan; uchinchi bosqichda esa eng maqbul deb topilgan qurilma yordamida yakuniy biologik tajriba bajarilgan. Yakuniy protokolda ESWT embrional 5-kunda (E5) ex ovo CAM qurilmasi joylashgan plastik idishning tubidan qoʻllangan; 400 zarba toʻlqini, 0,07 mJ/mm² energiya oqimi zichligi va 3 Hz chastota ishlatilgan. Tomir tarmogʻi embrional 10-kunda (E10) tasvirlangan.

Yakuniy biologik tahlilda nazorat va ESWT guruhlarida 16 tadan CAM baholangan, har bir CAMdan toʻrtta mustaqil soha tasvirlanib, har bir guruh uchun 64 ta tasvir olingan. IKOSA CAM Assay yordamida jami 300.431 ta tomir segmenti tahlil qilingan. ESWT guruhida tomirlar soni taxminan %14,3 ga yuqori boʻlgan (p = 0,050; %95 ishonch oraligʻi 1,00–1,31). Tarmoqlanish nuqtalari taxminan %13,5 ga oshgan, biroq ushbu taqqoslashning p qiymati 0,070 boʻlgan. Oʻrtacha tomir qalinligi taxminan %8,0 ga kamaygan (p = 0,047; %95 ishonch oraligʻi 0,85–1,00). Median tomir uzunligidagi taxminan %5,3 kamayish statistik jihatdan ahamiyatli emas (p = 0,143) va har bir tasvirga toʻgʻri keladigan umumiy tomir maydoni oʻzgarmagan (p = 0,760).

Natijalar naqshi butun tomir tarmogʻining bir xil nisbatda oʻsishidan koʻra, qisqa-oʻrta uzunlikdagi va kalibri ingichkaroq tomirlar sonining koʻpayishiga mos keladi. Biroq tadqiqot bu yangi tomir naqshi kurtaklanish tipidagi angiogenez, intussuseptiv angiogenez yoki ushbu mexanizmlarning birikmasidan kelib chiqqanini bevosita koʻrsatmaydi. Ikki oʻlchovli tomir morfometriyasi bu mexanizmlarni bir-biridan qatʼiy ajrata olmaydi. Bundan tashqari, CAM voyaga yetgan inson toʻqimasidan farq qiladigan va rivojlanayotgan tomir tizimidir; shu sababli oʻlchangan taʼsir kattaliklarini inson toʻqimasiga yoki klinik davolash natijalariga bevosita koʻchirish mumkin emas.

Angiogenez nima va ushbu tadqiqotda nima oʻlchanmoqda?

Angiogenez, oldindan mavjud tomir tizimidan yangi qon tomirlarining hosil boʻlish jarayonidir. U toʻqima regeneratsiyasi, yara bitishi va qon taʼminotining qayta tiklanishi uchun muhimdir. Biroq “angiogenez oshdi” degan xulosani faqat bitta tasvir xususiyatiga qarab ishonchli tarzda chiqarib boʻlmaydi. Tomirning kengayishi, torayishi yoki tasvirlash geometriyasi faqat tomir maydoni yoki qalinligini oʻzgartirib, chalgʻituvchi tasvir hosil qilishi mumkin.

Shu sababli tadqiqot tomirlar sonini, tarmoqlanish nuqtalarini, tomir qalinligini, tomir uzunligini va umumiy tomir maydonini birgalikda baholagan. Shunday qilib, faqat “tasvirda qizil tomirlar koʻproq” kabi subyektiv taassurot oʻrniga tomir tarmogʻi geometriyasining qaysi yoʻnalishda oʻzgargani miqdoriy jihatdan oʻrganilgan.

Nega CAM Modeli va ESWT Birgalikda Oʻrganildi?

CAM modeli yuzaga yaqin zich tomir tarmogʻini bevosita tasvirlash mumkinligi sababli ESWT kabi biofizik stimulning tomir tuzilishiga taʼsirini tez va miqdoriy tarzda oʻrganish uchun qulay; tadqiqotning oʻziga xos maqsadi ham ESWTni CAM tomir tizimiga bevosita qoʻllaydigan standartlashtirilgan va takrorlanadigan protokol yaratishdir.

CAM urugʻlantirilgan va inkubatsiya qilingan tovuq tuxumida joylashgan, yuqori darajada vaskulyarizatsiyalangan ekstraembrional membranadir. U rivojlanayotgan embrionning gazlar, metabolitlar va minerallar almashinuviga hissa qoʻshadi. Tomirlarning yuzaga yaqin joylashishi maʼlum bir sohani mikroskop ostida tasvirlash va tomir tarmogʻidagi oʻzgarishlarni raqamli ravishda oʻlchashni osonlashtiradi.

ESWTda toʻqima ichiga dori joylashtirilmaydi. Fokuslangan akustik toʻlqinlar mexanik energiya tashiydi. Adabiyotlarda bu mexanik stimul hujayra membranasidagi mexanosensorlar bilan bogʻliq mexanotransduksiya yoʻllariga taʼsir qilishi; caveolin-1 va β1-integrin kabi tuzilmalar orqali tomir endotelial oʻsish omili (VEGF) va endotelial azot oksidi sintazasi (eNOS) bilan bogʻliq signallarga taʼsir koʻrsatishi mumkinligi muhokama qilinadi. Biroq ushbu tadqiqotda VEGF, eNOS, caveolin-1 yoki β1-integrin darajalari oʻlchanmagan. Bular tadqiqotdagi morfologik tomir natijalarini izohlash uchun qoʻllanadigan ilmiy asosdir, ushbu tajribada bevosita tasdiqlangan molekulyar natijalar emas.

Tadqiqotning uch bosqichli ishlab chiqish mantiqi

Tadqiqotning asosiy kuchli tomoni biologik tajribaga oʻtishdan oldin jismoniy qoʻllanish imkoniyatini sinab koʻrganidadir. ESWT toʻlqini tuxum poʻchogʻi, suv, havo, shoʻr eritma va plastik kabi turli muhit chegaralaridan oʻtayotganda qaytishi, qisman yutilishi yoki bosim taqsimoti oʻzgarishi mumkin. Shuning uchun faqat aplikatorni CAMga yaqinlashtirish maqsadli sohaga oldindan bashorat qilinadigan mexanik stimul yetib borganini anglatmaydi.

Ex ovo CAM modeli qanday tayyorlandi?

Tadqiqotda bevosita kirish va tasvirlash uchun ex ovo yondashuvi qoʻllangan. “In ovo” embrionning tuxum poʻchogʻi ichida saqlanish holatini; “ex ovo” esa tuxum tarkibining poʻchoqdan chiqarilib, nazorat qilinadigan boshqa idishda inkubatsiya qilinishini anglatadi.

Urugʻlantirilgan oq Lohmann tovuq tuxumlari gorizontal holatda 37,6 °C va %60 nisbiy namlik sharoitida avtomatik aylantirish bilan inkubatsiya qilingan. Embrional 5-kunda (E5) tuxumlar hayotiyligi yorugʻlik yordamida tekshirilgan, steril sharoitda sindirilgan va steril bir martalik tortish idishlariga oʻtkazilgan. Idishlar qopqoq bilan yopilgan va aylantirishsiz yana inkubatorga joylashtirilgan.

CAM tomir tarmogʻi E4–E5 atrofida rivojlana boshlaydi va E10 ga qadar tez oʻsadi. ESWT davolash guruhiga E5 bosqichida qoʻllangan, tirik embrionlardagi CAM tomir tarmogʻi E10 bosqichida tasvirlangan. Tasvirlashdan darhol keyin embrionlar yakunlangan. Manbada bu rivojlanish davri tavsiya etilgan nosiseptiv qayta ishlash boshlanishidan oldin ekani va tadqiqotda qoʻllangan qurilma uchun etika qoʻmitasi tasdigʻi talab qilinmagani qayd etilgan.

Uchta nomzod ESWT-CAM qoʻllash usuli

Nega Uchta Nomzod Qoʻllash Qurilmasi Bir Xil Natija Bermadi?

Chunki zarba toʻlqini nishonga yetib borishdan oldin suv, tuxum poʻchogʻi, havo, NaCl eritmasi va plastik kabi turli akustik xususiyatlarga ega muhit chegaralaridan oʻtadi; bu chegaralar toʻlqinning qaytishini, bosim profilini va mexanik shikastlanish xavfini oʻzgartirgan, amaliy tajribalar esa nafaqat bosim uzatilishi, balki embrionning yashashi va standartlashtirish ham birgalikda baholanishi kerakligini koʻrsatgan.

Akustik simulyatsiya qanday bajarildi?

ESWTning CAM tomir tarmogʻiga yetib borishda duch keladigan jismoniy sharoitlari MATLAB 2023b ichidagi k-Wave 1.4 versiyasi yordamida modellashtirilgan. Zarba toʻlqini aplikatorining kirish signali tegishli energiya darajalarida ignali gidrofon bilan bajarilgan bosim oʻlchovlaridan qayta tiklangan.

Oʻrtacha kattalikdagi tuxumni ifodalash uchun radiuslari 28 mm va 22 mm boʻlgan ellipsoidal geometriya ishlatilgan va taxminan 54,6 mL hajm olingan. Tuxumdagi havo hajmi manba adabiyotlarda umumiy hajmning taxminan %1,5–8 oraligʻida oʻzgarishi mumkinligi koʻrsatilgan va simulyatsiyada %5 ishlatilgan.

Simulyatsiya NVIDIA RTX 4090, jami 512 GB RAM va Intel Xeon Gold 6326 protsessoriga ega ish stansiyasida k-Wave CUDA kodi yordamida bajarilgan. Fazoviy aniqlik 0,14 mm boʻlib, ushbu aniqlikda qoʻllab-quvvatlanadigan maksimal chastota 1,225 MHz deb xabar qilingan.

Boʻsh suv vannasi etalon simulyatsiyasida 0,17 mJ/mm² energiya sozlamasida tarqalish oʻqi boʻylab olingan oʻlchovlardan foydalanilgan, fokus masofasi 26 mm ga moslashtirilgan va oʻrtacha choʻqqi bosim taxminan 10,5 MPa boʻlgan. Bu qiymat keyingi qurilmalarda bosim uzatilishini baholash uchun etalon boʻlib xizmat qilgan.

Nega simulyatsiyada havo zichligi haqiqiy qiymatdan boshqacha ishlatilgan?

Suv va havo orasidagi juda katta akustik xususiyatlar farqi past simulyatsiya aniqligida sonli artefaktlarga olib kelishi mumkinligi sababli havo zichligi nominal taxminan 1,2 kg/m³ oʻrniga 100 kg/m³ sifatida ishlatilgan. Bu haqiqiy havoning fizik jihatdan 100 kg/m³ ekanini anglatmaydi; bu faqat sonli modellashtirish tanlovidir.

Mualliflarning Snell qonuniga asoslangan xatolik bahosida nominal qiymatlar energiya qaytishini taxminan %99,9, simulyatsiyada ishlatilgan qiymat esa taxminan %91,1 beradi. Shuning uchun qaytgan energiya simulyatsiyada taxminan %9 ga kam baholanadi. Shu sababli mualliflar simulyatsiyalarni mutlaq dozimetriya sifatida emas, balki davolash sohasidagi bosim taqsimotining taxmini sifatida talqin qiladilar.

Energiya oqimi zichligi nimani anglatadi?

Energiya oqimi zichligi (Energy Flux Density, EFD), ESWT qoʻllanishida zarba toʻlqini orqali maʼlum sirt maydoniga uzatiladigan energiya darajasini ifodalash uchun ishlatiladigan parametrdir va ushbu tadqiqotda mJ/mm² birligida berilgan. Tadqiqotning amaliy sinovlarida 400 zarba toʻlqini; 0,24, 0,17 va 0,07 mJ/mm² EFD darajalarida va 3 Hz chastotada sinovdan oʻtkazilgan.

3 Hz, soniyasiga uchta zarba toʻlqini deganidir. 400 zarba esa bitta qoʻllash seansida berilgan jami zarbalar sonidir. Bu uch parametr bir-birining oʻrnini bosmaydi: EFD har bir zarbaning maydon birligiga toʻgʻri keladigan energiya darajasini, chastota zarbalar qanchalik tez-tez qoʻllanishini, zarbalar soni esa umumiy qoʻllash ketma-ketligining uzunligini belgilaydi.

Yakuniy CAM protokolida 400 zarba, 0,07 mJ/mm² va 3 Hz tanlangan. Yuqoriroq 0,17 va 0,24 mJ/mm² darajalarida kapillyar kurtaklarda kichik qon ketishlar kuzatilgan. Bu tanlov CAM modelining moʻrtligi hisobga olinib qilingan; u voyaga yetgan inson toʻqimasi uchun optimal klinik dozani belgilaydi degani emas.

Nega nazorat guruhi ham xuddi shu muddatga inkubatordan chiqarildi?

ESWT guruhining muolaja vaqtida inkubatordan chiqarilishi harorat, namlik, harakat va yorugʻlik taʼsirida vaqtinchalik oʻzgarishlar keltirib chiqarishi mumkin. Bu oʻzgarishlar ESWT taʼsiri bilan aralashib ketmasligi uchun nazorat CAMlari ham davolash guruhi bilan bir xil muddat inkubatordan tashqarida saqlangan. Har ikki guruhda shaffof qopqoqlar joyida qoldirilgan. Guruhlar oʻrtasidagi koʻzlangan asosiy farq faqat ESWT qoʻllanishidir.

Tadqiqotda klassik sham ESWT qoʻllanmagan. Mualliflar CAMga bevosita qoʻllash uchun haqiqatan taʼsirsiz va fizik jihatdan taqqoslanadigan sham sharoiti mavjud emasligini; juda past energiyali ESWT ham biologik taʼsir koʻrsatishi mumkinligini asos sifatida keltiradilar. Shunday qilib, “sham yoʻqligi” dizaynning ongli tanlovidir, ammo baribir natijalarni talqin qilishda hisobga olinishi kerak boʻlgan metodologik xususiyatdir.

Tasvirlash va IKOSA tahlili

E10 bosqichida har bir tirik CAMdan tomir tarmogʻining mustaqil sohalarini ifodalovchi toʻrtta tasodifiy tasvir olingan. Tasvirlash Leica M651 yorugʻlik mikroskopi yordamida 10× kattalashtirishda va Nikon D5600 SLR kamera yordamida amalga oshirilgan.

Tasvirlar chuqur oʻrganishga asoslangan IKOSA CAM Assay Application yordamida avtomatik tahlil qilingan. Dastur tasvir segmentatsiyasidan foydalanib tomirlarni fondan ajratadi va tomirlar soni, tarmoqlanish nuqtalari soni, oʻrtacha qalinlik, umumiy tomir maydoni, umumiy tomir uzunligi hamda alohida tomir segmentlarining uzunlik/qalinlik xususiyatlarini oʻlchaydi.

Tarmoqlanish nuqtasi, tomir tarmogʻida bir segment ikki yoki undan ortiq tarmoqqa ajraladigan tarmoq tugunini anglatadi. Tomir qalinligi tasvirda segmentlangan tomir tuzilmasining kengligini; tomir uzunligi segmentning tasvirdagi uzunligini; umumiy tomir maydoni esa tasvir ichida tomir sifatida tasniflangan jami sirt maydonini ifodalaydi. Manbadagi uzunlik va qalinlik qiymatlari pikselda berilgan; ular fizik mikrometr qiymatlariga aylantirilmagan.

Nega statistik model oddiy oʻrtacha qiymatlar taqqoslanishidan murakkabroq?

Har bir CAMdan toʻrtta tasvir olingan. Demak, bitta tuxumdan olingan toʻrtta tasvir bir-biridan butunlay mustaqil toʻrtta biologik namuna emas. Tadqiqotchilar ushbu ichma-ich tuzilmani hisobga olish uchun umumlashtirilgan chiziqli aralash modellarni (Generalized Linear Mixed Models, GLMM) qoʻllagan va har bir tuxum uchun tasodifiy intercept hadini belgilagan. Shu tariqa bir CAMdan olingan tasvirlarning umumiy biologik manbasi modelga kiritilgan.

Tomirlar soni va tarmoqlanish nuqtasi kabi sanoq oʻzgaruvchilarida manfiy binomial taqsimot va log bogʻlanish; tomir uzunligi/qalinligi kabi musbat uzluksiz kattaliklarda esa Gamma taqsimoti va log bogʻlanish qoʻllangan. Tahlil RStudio 2026.05 muhitida glmmTMB/lme4 paketlari yordamida bajarilgan.

Log bogʻlanish, model taʼsirlarini toʻgʻridan-toʻgʻri “necha pikselga oshdi?” shaklida emas, nisbatlar orqali baholash imkonini beradi. Shu sababli maqolada GLMM natijalari foizdagi oʻzgarish va %95 ishonch oraligʻi shaklida berilgan. Manba maqolada ushbu model uchun aniq matematik tenglama chop etilmagani sababli bu yerda manbadan tashqari GLMM tenglamasi tadqiqot formulasi sifatida qoʻshilmagan.

Taqsimotlarning umumiy shakli Kolmogorov–Smirnov testi yordamida taqqoslangan. Bu test faqat oʻrtacha qiymatni emas, ikki guruh taqsimot shakllari bir xil yoki yoʻqligini ham baholaydi. Tomirlarning uzunlik va qalinlik kvartillariga taqsimlanishi Pearson χ² testi yordamida oʻrganilgan. Alohida kvartillarda bajarilgan koʻp sonli GLMM taqqoslashlari uchun Holm tuzatishi qoʻllangan; bu tuzatish koʻp sonli gipotezalar tekshirilganda yolgʻon musbat natija xavfini nazorat qilishga yordam beradi.

Tadqiqot oldindan belgilagan statistik ahamiyatlilik chegarasi p < 0,05dir. Bu chegara p qiymati taʼsir kattaligini koʻrsatmasligi haqidagi haqiqatni oʻzgartirmaydi; p qiymati qoʻllanilgan model va nol gipoteza sharoitida maʼlumotlar qanchalik nomuvofiq ekanini baholovchi statistik oʻlchovdir. Taʼsir kattaligi foizdagi oʻzgarish va ishonch oraligʻi bilan birgalikda oʻqilishi kerak.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Yakuniy CAM-ESWT protokolining vaqt chizigʻi

Namuna qanday shakllandi?

Har uchta nomzod CAM-ESWT qurilmasining dastlabki qoʻllanish imkoniyati tajribasida n = 10 tuxum ishlatilgan. Yakuniy biologik tadqiqot uchun inkubator sigʻimi imkon bergan 64 urugʻlantirilgan tuxum ex ovo qurilmasiga koʻchirilgan va nazorat hamda ESWT guruhlariga 32 tadan tuxum ajratilgan.

E10 ga qadar jami 32 CAM tirik qolgan: 16 nazorat va 16 ESWT. Shunday qilib, ex ovo kulturasi uchun taxminan %50 umumiy yashab qolish koʻrsatkichi olingan. Manbada yashab qolish guruhlar oʻrtasida farq qilmagani va yoʻqotishlarni ESWT qoʻllanishi bilan bogʻlashni qoʻllab-quvvatlovchi guruh farqi kuzatilmagani qayd etilgan.

Har bir tirik CAMdan toʻrtta mustaqil soha tasvirlangani sababli har bir guruh uchun 64 tasvir, jami 128 tasvir tahlil qilingan. IKOSA segmentatsiyasi ushbu tasvirlarda jami 300.431 tomirni baholagan.

Manba 1-jadvalidagi tavsifiy tomir maʼlumotlari

Ushbu jadval xom tavsifiy yigʻindilarni koʻrsatadi. Masalan, 159.380 va 141.051 sonlarining oddiy nisbati bilan GLMM bergan %14,3 taʼsir kattaligi aynan bir xil boʻlishi kutilmaydi; statistik model tasvir darajasida ishlaydi va bir tuxumdan olingan tasvirlarning klasterlanishini tasodifiy taʼsir orqali hisobga oladi.

GLMM orqali olingan asosiy taʼsirlar

p = 0,050 Natijasi Qanday Talqin Qilinishi Kerak?

Maqolaning oldindan belgilangan ahamiyatlilik mezoni p < 0,05 boʻlib, tomirlar soni uchun xabar qilingan qiymat p = 0,050 boʻlgani sababli natijani qatʼiy “statistik jihatdan ahamiyatli oʻsish” sifatida boʻrttirib koʻrsatmaslik kerak; mualliflarning oʻz bayoniga mos ravishda tomirlar sonida taxminan %14,3 oʻsish kuzatilgani, biroq natija chegaraviy ekani va kattaroq namuna bilan tasdiqlanishi lozimligi aytilishi kerak.

Bu yerda ikki tafsilot muhim. Birinchidan, p qiymati uchta oʻnlik xonagacha berilgan boʻlsa-da, undan koʻproq xonali xom qiymat maqolada koʻrsatilmagan; shuning uchun 0,050 ni oʻzboshimchalik bilan 0,0499 yoki 0,0501 deb talqin qilish toʻgʻri emas. Ikkinchidan, faqat p qiymatiga qarash ham yetarli emas. Taʼsir kattaligi taxminan %14,3 va %95 ishonch oraligʻi nisbat shkalasida 1,00–1,31 deb xabar qilingan. Bu ham baho chegaraviy sohada ekanini koʻrsatuvchi yana bir belgidir.

Tomir uzunligi va qalinligi taqsimoti qanday oʻzgardi?

Nazorat va ESWT guruhlarida tomir uzunligi taqsimotlari Kolmogorov–Smirnov testida D = 0,027, tomir qalinligi taqsimotlari esa D = 0,054 bilan farqli deb topilgan va har ikki taqqoslashda p ≪ 0,001 xabar qilingan. Bu natija guruhlar orasidagi farq faqat bitta oʻrtacha qiymat siljishidan iborat emasligini, taqsimot tarkibi ham oʻzgarganini koʻrsatadi.

Kvartillarning guruhlar ichidagi nisbatli tarkibi ham uzunlik uchun χ² = 281,2, qalinlik uchun χ² = 725,6 bilan farq qiladi; har ikkala holatda ham p ≪ 0,001.

Qalinlikdagi eng katta oʻsish Q1 kvartilida, yaʼni eng ingichka tomir sinfida kuzatiladi; Q2 va Q3 kvartillarida taʼsir asta-sekin kamayadi, Q4 kvartilida esa deyarli oʻzgarish yoʻq. Uzunlik boʻyicha oʻsish Q1–Q3 oraligʻida oʻxshash kattalikda va eng uzun Q4 sinfida atigi +%2. Shu sababli tomirlar ortiqligi katta tomirlarning bir tekis koʻpayishidan koʻra ingichka va qisqa-oʻrta uzunlikdagi tomir segmentlarida jamlangan.

Biroq bu yerda muhim statistik cheklov mavjud: Q1–Q4 uchun alohida bajarilgan GLMM testlariga Holm tuzatishi qoʻllangandan keyin hech bir alohida kvartil statistik ahamiyatlilik darajasiga yetmagan. Shuning uchun kvartil qiymatlarini mustaqil “isbotlangan toʻrtta taʼsir” sifatida taqdim etish mumkin emas. Manba ilgari surayotgan holat taqsimotning umumiy tarkibida izchil kompozitsion siljish mavjudligidir.

Tomirlar koʻproq boʻlsa ham, nega umumiy tomir maydoni oʻzgarmadi?

Tomirlar sonining oshishi bilan umumiy tomir maydonining bir xil qolishi dastlab qarama-qarshi koʻrinishi mumkin. Biroq tomirlarning oʻrtacha ingichkaroq boʻlishi tasvirda koʻproq tomir segmentlari mavjud boʻlsa ham ular egallagan umumiy maydonning taxminan bir xil qolishiga imkon beradi. Manba bu naqshni katta diametrli tomirlarning umumiy oʻsishidan koʻra zichroq mikrotomir tarmogʻi paydo boʻlishi bilan mos deb hisoblaydi.

Bu talqinning kaliti bitta oʻzgaruvchiga emas, birgalikda oʻzgarayotgan toʻrtta xususiyatga qarashdir: tomirlar soni oshmoqda, tarmoqlanish nuqtalari oshish yoʻnalishida, oʻrtacha qalinlik kamaymoqda va umumiy tomir maydoni oʻzgarmayapti. Bu kombinatsiya “barcha tomirlar kengaygani uchun tomir sifatida koʻrinadigan maydon oshdi” degan izohga mos kelmaydi.

Kurtaklanish va intussuseptiv angiogenez nimani anglatadi?

Kurtaklanish tipidagi angiogenez (sprouting angiogenesis), mavjud tomirdan yangi, ingichka endotelial oʻsimtalarning rivojlanib, yangi tomir tarmoqlarini hosil qilishidir. Intussuseptiv angiogenez esa mavjud tomir lümeni ichida toʻqima ustunchalari hosil boʻlishi orqali bitta tomirning ikkita kichikroq tomir yoʻliga boʻlinishini oʻz ichiga oladigan boshqa tomir koʻpayish mexanizmidir.

Tadqiqotda kuzatilgan ingichkaroq va qisqa-oʻrta uzunlikdagi tomirlar koʻpayishi ikkala mexanizmga ham mos kelishi mumkin. CAM rivojlanishining E5–E7 davrida kurtaklanish, E8–E12 davrida esa intussuseptiv oʻsish ustunroq boʻlishi haqidagi adabiyot maʼlumoti bilan birga qaralganda, mualliflar ESWT fiziologik tomir rivojlanishini kuchaytirgan boʻlishi mumkinligini muhokama qiladilar.

Biroq bu izoh mexanistik xulosadir. Tadqiqotda ikki oʻlchovli tomir morfometriyasi qoʻllangan va bu usul kurtaklanish bilan intussusepsiyani bevosita bir-biridan ajrata olmaydi. Xuddi shuningdek, yangi koʻringan tomirlar yetuk va funksional qon aylanish tarmogʻiga qay darajada integratsiyalashganini ham oʻlchamaydi.

Molekulyar mexanizmlar ushbu tadqiqotda tasdiqlandimi?

Yoʻq. Ushbu tadqiqotda VEGF, VEGF-A, FGF-2, HIF-1α, eNOS, Ang-1/Ang-2, Erk1/2 yoki Akt kabi molekulyar markerlar oʻlchanmagan. Mualliflar qPCR, Western blot va immunogistokimyo kabi usullar kelajakda ESWTning CAMdagi molekulyar taʼsirlarini tasdiqlash uchun ishlatilishi mumkinligini taklif qiladilar.

Shuning uchun “ESWT ushbu tajribada VEGFni oshirdi” yoki “β1-integrin mexanizmi ushbu tadqiqotda isbotlandi” deyish manba chegarasidan chiqadi. Mavjud tadqiqot asosan protokol ishlab chiqish + tomir morfologiyasining miqdoriy tahlili tadqiqotidir.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan natijalar

• ESWTni CAM tomir tarmogʻiga bevosita qoʻllash uchun standartlashtirish mumkin boʻlgan ex ovo usul ishlab chiqilgan.
• Uchta nomzod qurilma ichida plastik tortish idishining tubidan qoʻllash amaliy qoʻllanish imkoniyati va embrionning yashashi nuqtai nazaridan eng maqbul qurilma sifatida tanlangan.
• 400 zarba, 0,07 mJ/mm² va 3 Hz kombinatsiyasi yakuniy CAM tajribasida qoʻllash mumkin deb topilgan.
• ESWT guruhida modellashtirilgan tomirlar soni taxminan %14,3 ga yuqori; xabar qilingan p qiymati 0,050.
• Tarmoqlanish nuqtalari taxminan %13,5 oʻsish yoʻnalishida, biroq p = 0,070 boʻlgani uchun ahamiyatlilik chegarasiga yetmagan.
• ESWT guruhida oʻrtacha tomir qalinligi taxminan %8 ga past va p = 0,047.
• Umumiy tomir maydoni oʻzgarmagan.
• Taqsimot tahlili farq ayniqsa ingichka va qisqa-oʻrta uzunlikdagi tomir segmentlarida jamlanganiga mos keladi.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamaydigan umumlashtirishlar

• Tadqiqot ESWT insonlarda yangi tomirlar hosil qilishini isbotlamaydi.
• Tadqiqot maʼlum bir klinik kasallikda ESWT davolash muvaffaqiyatini oʻlchamaydi.
• CAMda aniqlangan %14,3 tomirlar soni oʻzgarishi inson toʻqimasida kutiladigan taʼsir kattaligi emas.
• Tadqiqot kurtaklanish va intussuseptiv angiogenez mexanizmlarini bevosita bir-biridan ajratmaydi.
• VEGF, eNOS yoki boshqa molekulyar signal yoʻllarining ushbu tajribada oʻzgargani bevosita oʻlchanmagan.
• Takroriy ESWT seanslarining taʼsiri oʻrganilmagan.
• 0,07 mJ/mm² qiymati insonlar uchun universal optimal ESWT dozasi sifatida belgilanmagan.
• Simulyatsiya natijalari mutlaq akustik dozimetriya emas.

Asosiy cheklovlar

Bitta doza va bitta seans: Yakuniy tajriba faqat 0,07 mJ/mm² darajasidagi bitta ESWT seansini oʻrgangan. Bir necha past energiyali qoʻllash yoki turli dozalar uchun uzoq muddatli javob ushbu tajriba dizaynida baholanmagan.

CAM toʻqimasining tuzilishi: CAM rivojlanayotgan, yetilmagan va voyaga yetgan toʻqimalardagi himoya qiluvchi atrof toʻqimalardan mahrum tomir tizimidir. Shu sababli mexanik shikastlanishga voyaga yetgan sutemizuvchi toʻqimasidan boshqacha sezgirlik koʻrsatishi mumkin.

Ex ovo yashab qolish: Boshlangʻich 64 tuxumning 32 tasi E10 bosqichiga yetib kelgan. Bu taxminan %50 yashab qolish koʻrsatkichi ex ovo kulturasi uchun manbada kutilgan oraliqqa mos deb baholansa-da, foydalanish mumkin boʻlgan biologik namuna sonini cheklaydi.

Ikki oʻlchovli morfometriya: Tomir tasvirlari koʻplab morfologik oʻzgaruvchilarni oʻlchashi mumkin boʻlsa-da, tomir hosil boʻlishining hujayraviy mexanizmini yoki yangi tomirlarning funksional yetilishini bevosita koʻrsatmaydi.

Simulyatsiya yondashuvi: Havo zichligini sonli barqarorlik maqsadida oʻzgartirish qaytishni taxminan %9 ga kam baholaydi. Simulyatsiya kesish toʻlqinlarini ham toʻliq hisobga olmaydi. Shu sababli bosim xaritalari aniq fizik dozimetriya sifatida talqin qilinmasligi kerak.

Sham qoʻllanmasining yoʻqligi: Nazorat va davolash guruhlarining inkubatordan tashqaridagi vaqt va muolaja sharoitlari moslashtirilgan boʻlsa-da, fizik jihatdan toʻliq oʻxshash, ammo biologik jihatdan taʼsirsiz alohida sham ESWT muolajasi qoʻllanmagan.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: A Novel Chorioallantoic Membrane (CAM) Setup to Investigate Angiogenic Effects of Extracorporeal Shock Wave Therapy (ESWT)

Mualliflar: Lorenz Faihs; Jonas Flatscher; Cyrill Slezak; Bardia Firouz; Nassim Ghaffari Tabrizi-Wizsy; Kurt Schicho; Paul Slezak; Peter Dungel.

Teng hissa: Lorenz Faihs va Jonas Flatscher tadqiqotga teng hissa qoʻshgan.

Masʼul muallif: Peter Dungel.

Muassasalar: Ludwig Boltzmann Institute for Experimental and Clinical Traumatology, Vienna, Austria; Department of Orthopedics, Herz Jesu Hospital, Vienna, Austria; Department of Physics, Utah Valley University, Orem, Utah, USA; Department of Urology, Klinik Ottakring, Vienna, Austria; SFL Chicken CAM Lab, Otto Loewi Research Center, Department of Immunology and Pathophysiology, Medical University of Graz, Graz, Austria; Department of Oral and Maxillofacial Surgery, Medical University of Vienna, Vienna, Austria.

Jurnal: Cells.

Nashriyotchi: MDPI, Basel, Switzerland.

Jild / son / maqola raqami: Volume 15, Issue 16, Article 1471.

DOI: 10.3390/cells15161471.

Yuborilgan sana: 7 iyul 2026.

Tahrir sanasi: 11 avgust 2026.

Qabul qilingan sana: 13 avgust 2026.

Nashr sanasi: 17 avgust 2026.

Manba turi: Taqrizdan oʻtgan, ochiq kirishli original tadqiqot maqolasi. Manba jurnalning yakuniy nashr etilgan versiyasidir; ushbu matnda tadqiqot preprint sifatida koʻrib chiqilmagan.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Rasmiy havola: https://www.mdpi.com/2073-4409/15/16/1471

DOI havolasi: https://doi.org/10.3390/cells15161471

Moliyalashtirish: Tadqiqot Austrian Research Promotion Agency (FFG) tomonidan 853128 va 47396168 raqamli grantlar doirasida qisman moliyalashtirilgan. Sanoat hamkori Repuls Lichtmedizintechnik GmbH, Vienna, Austria deb koʻrsatilgan.

Maʼlumotlardan foydalanish imkoniyati: Tadqiqotda taqdim etilgan maʼlumotlarni masʼul muallifdan soʻrov asosida olish mumkinligi bildirilgan. Maʼlumotlar CAM ilova dasturining (V39) davom etayotgan sanoat rivojlantirilishi sababli ommaga ochiq emas.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Mualliflar manfaatlar toʻqnashuvi yoʻqligini bildirgan.

Etik holat: Manbada ishlatilgan tovuq embrionlari ushbu rivojlanish bosqichida himoya qilinadigan hayvon toifasiga kirmagani sababli etika qoʻmitasi tasdigʻi qoʻllanilishi mumkin emasligi bildirilgan. Bu bayonot manbaning tajriba kontekstiga tegishli boʻlib, turli qonunchiliklar uchun umumiy etik istisno sifatida talqin qilinmasligi kerak.

Muallif hissalari: Konseptuallashtirish P.D., L.F., J.F., K.S. va P.S.; usul L.F., J.F. va N.G.T.-W.; dasturiy taʼminot J.F.; tasdiqlash L.F. va B.F.; formal tahlil P.S., C.S. va P.D.; tadqiqot L.F. va J.F.; resurslar P.D. va P.S.; maʼlumotlarni kuratsiya qilish J.F. va L.F.; dastlabki qoralama L.F. va J.F.; koʻrib chiqish va tahrirlash J.F., L.F., P.D. va C.S.; vizualizatsiya J.F.; rahbarlik P.D. va C.S.; loyiha boshqaruvi P.D. va N.G.T.-W. tomonidan bajarilgan.

Asosiy metodologik chegara: Tadqiqot in silico akustik simulyatsiyalarni, dastlabki qoʻllanish imkoniyati tajribalarini va tovuq embrioni CAMida in vivo morfologik tomir tahlilini birlashtiradi. Natijalar insondagi klinik samaradorlik, inson toʻqimasidagi optimal ESWT dozasi yoki angiogenezning molekulyar mexanizmlari bevosita tasdiqlangani sifatida talqin qilinmasligi kerak.