Aktyorlik qilmaslik (not-acting) — ijrochining personajni psixologik va jismoniy jihatdan taqlid qilishga yoki uni to‘liq ifodalashga urinmaydigan, biroq o‘qish, harakat, makonda bo‘lish, buyumlar bilan o‘zaro ta’sir va performans konteksti orqali sahnaviy ma’no hosil qila oladigan performans yondashuvidir. Scott Maisano va Matthew Brown tadqiqoti University of Massachusetts Bostonda o‘tkaziladigan “Tides, Tempests, & Shipwrecks” nomli intensiv hafta oxiri kursida Shakespeare’ning The Tempest asarini Nantucket orolida uch kun davomida shu yondashuv asosida ijro etishni o‘rganadi. Modelda yodlash, oldindan tayyorlangan repetitsiya, an’anaviy kostyum va doimiy aktyor–personaj mosligi minimumga tushiriladi; haqiqiy qirg‘oq, ob-havo, shamol, relyef, kundalik buyumlar va ishtirokchilarning o‘z tajribalari esa performansning faol tarkibiy qismlariga aylanadi.

Tadqiqotning asosiy nazariy tayanchi Michael Kirby’ning aktyorlik va aktyorlik qilmaslik o‘rtasida qat’iy ikilik emas, balki bosqichma-bosqich spektr mavjud degan qarashidir. Kirby shkalasida “non-matrixed performing”dan “non-matrixed representation” va “received acting” orqali oddiy hamda murakkab aktyorlikka qarab siljish kuzatiladi. Nantucket performansi bu spektrning faqat bitta nuqtasida qolmaydi. Ishtirokchilar ayrim paytlarda shunchaki o‘zlari sifatida harakat qiladilar, ayrim paytlarda matn yoki muhit yaratgan badiiy ramka sababli personaj sifatida qabul qilinadilar, boshqa paytlarda esa kichik taqlid harakatlari bilan bevosita aktyorlikka yaqinlashadilar.

Tadqiqot, shuningdek, postdramatik teatr yondashuvidan foydalanadi. An’anaviy dramatik teatrda aktyor, dekor va sahna asosan yopiq badiiy olamni ifodalash uchun tashkil etilsa, Nantucketdagi amaliyotda Shakespeare’ning badiiy oroli haqiqiy Nantucket ustiga to‘liq qoplab qo‘yilmaydi. Haqiqiy qirg‘oq, haqiqiy shamol, haqiqiy charchoq, orolning mustamlakachilik va kit ovlash tarixi, Wampanoag o‘tmishi, Qora tanli jamoalar tarixi va iqlim o‘zgarishi bilan bog‘liq qirg‘oq zaifligi spektakl bilan yonma-yon mavjud bo‘lib qoladi. Shunday qilib, Nantucket shunchaki “The Tempest oroli rolini o‘ynaydigan” dekor emas.

Maqolaning eng muhim axloqiy hissalaridan biri Calibanni sahnalashtirish bilan bog‘liq. Mualliflar Calibanni grotesk, hayvonsimon yoki irqiylashtirilgan jismoniy xususiyatlar bilan to‘liq gavdalantirish asrlar davomida personajga yuklangan mustamlakachilik stereotiplarini beixtiyor qayta ishlab chiqarishi mumkinligini ta’kidlaydilar. “Non-matrixed Caliban” yondashuvida ishtirokchi personajning so‘zlarini o‘qishi mumkin, ammo Calibanning tarixan yaratilgan “o‘zga” tanasini taqlid qilishga majbur emas. Shu tariqa irq va mustamlakachilik muhokamadan chiqarilmaydi; aksincha, personajni kim va qanday til bilan “mahluq”, “qul”, “xo‘jayin” yoki “inson” deb ta’riflayotgani yanada ko‘rinadigan bo‘ladi.

Tadqiqotning asosiy talqin chegarasi shundaki, bu nazorat qilinadigan ta’lim eksperimenti emas. Mualliflar uch yillik amaliyot, talabalar refleksiyalari, foto va video hujjatlari orqali performans–pedagogika yondashuvini muhokama qiladilar; model o‘quv natijalarida muayyan miqdoriy yaxshilanishlar keltirib chiqarganini ko‘rsatadigan statistik dalil taqdim etilmaydi.

Tadqiqotning boshlang‘ich savoli: Shakespeare aktyorliksiz ijro etilishi mumkinmi?

Maqola odatiy Shakespeare performansining asosiy farazini shubha ostiga qo‘yadi: teatr asari performans deb hisoblanishi uchun aktyorlar personajga aylanishi, rollarini yodlashi, repetitsiya qilishi va badiiy olamni sahnada imkon qadar izchil qayta yaratishi haqiqatan ham shartmi?

Mualliflar ko‘rsatgan adabiyotdagi bo‘shliq aynan shu yerda. Michael Kirby’ning 1972-yildagi “On Acting and Not-Acting” ishidan beri aktyorlik yo‘q yoki minimumga tushirilgan ko‘plab performans shakllari muhokama qilingan bo‘lsa-da, Shakespeare’ni ataylab juda kam aktyorlik bilan amalga oshiradigan amaliyotlar va ular haqidagi akademik baholashlar nisbatan cheklangan.

UMass Bostondagi “Tides, Tempests, & Shipwrecks” kursi dastlab adabiyot talabalari uchun Nantucket Field Stationda o‘tkaziladigan intensiv pedagogik safar sifatida boshlangan. Biroq talabalar The Tempestning to‘liq matnini haqiqiy qirg‘oq bo‘ylab, turli joylarga ko‘chib yurib va oldindan tayyorlangan teatr ishlab chiqarish vositalarisiz o‘qishlari vaqt o‘tishi bilan performans tajribasiga aylangan.

Amaliyot 2023, 2024 va 2025-yil may oylarida uch marta o‘tkazilgan. Har bir hafta oxirida ikki o‘qituvchi va taxminan sakkizdan o‘ngacha bakalavr talabasi uch kun va ikki kecha Nantucketda qolgan. Maqolaning minnatdorchilik bo‘limida uch yil davomida jami 29 nafar talaba-ijrochining hissasi qayd etilgan. Bu raqam eksperimental “namuna hajmi” emas, balki amaliyotda qatnashgan talabalar jamoasining hujjatlashtirilgan sonidir.

Aktyorlik Qilmaslik (Not-Acting) Nima?

Aktyorlik qilmaslik — ijrochi personajni taqlid qilish, psixologik jihatdan unga “aylanish” yoki badiiy identitetni to‘liq ifodalashga urinishni minimumga tushirgan holda, o‘zining haqiqiy harakatlari performans kontekstida ma’no kasb etishiga imkon beradigan yondashuvdir; Kirby nazariyasida aktyorlik va aktyorlik qilmaslik keskin ikki qutb emas, balki ifoda va taqlid bosqichma-bosqich ortib boradigan spektrdir.

Kirby spektri

Kirby modeli “aktyorlik bor/yo‘q” tarzidagi ikkiyoqlama ajratishni muammolashtiradi. Asosiy savol — ijrochining xatti-harakatida taqlid, ifoda va badiiy identitet yaratish qanchalik mavjudligidir.

Bu shkala maqolaning usulini tushunish kalitidir. Nantucketda talabalar doimiy ravishda “not-acting” holatida ushlab turilmaydi. Uch kun davom etar ekan, ayrim talabalar personajlarning psixologik holatini tobora ko‘proq his qila boshlaydi va kichik aktyorlik unsurlarini qo‘shadi. Biroq tuzilmaning maqsadi ularni professional yoki murakkab aktyorlikka olib borish emas.

Birinchi sahna: Bo‘ron haqiqatan ham shamolli bo‘lganda

The Tempestning ochilishidagi kema halokati sahnasi an’anaviy teatrda ovoz, yorug‘lik, dekor va aktyorlik bilan “bo‘ron” sifatida ifodalanadi. Nantucketda esa talabalar qirg‘oq bo‘ylab bir-biridan sezilarli masofada joylashtiriladi. Haqiqiy okean shovqini va shamol tufayli ular bir-biriga ovozini yetkazish uchun rostdan ham baqirishga majbur bo‘ladilar.

Bu yerdagi farq muhim. Talabalar dengizchilarning bo‘ron ichida baqirishini taqlid qilishlari shart emas; jismoniy muhit ularni baland ovozda gapirishga majbur qiladi. Ifodalanishi kerak bo‘lgan sharoit bilan real sharoit qisman ustma-ust tushadi, biroq talabalar baribir o‘zlarini dengizchi personajlarning “ichida” yo‘qotmaydi.

Bu holat maqolaning asosiy mantig‘ini ko‘rsatadi: tabiiy muhit sahna effektini taqlid qilmaydi; u performansning real shartlarini yaratadi.

Prospero va Miranda stollari: Personajni bitta tanaga bog‘lab qo‘ymaslik

Ikkinchi muhim misolda talabalar qirg‘oqdan yuqoridagi piknik stollariga o‘tadilar. Besh talaba Mirandaning, yana besh talaba Prosperoning replikalarini navbat bilan o‘qiydi. Gap va dialoglardan so‘ng guruh matnning ma’nosi, niyati va turli aytish usullarini muhokama qiladi.

Bu tuzilmada bitta “Prospero aktyori” yoki bitta “Miranda aktyori” yo‘q. Bir xil personaj bir nechta talabalar ovozi va talqini orqali ko‘plikka aylanadi. Bir Miranda kinoyali, boshqasi itoatkor; bir Prospero himoyachi, boshqasi buyruqboz yoki zolim sifatida qabul qilinishi mumkin.

Shu sabab pedagogik tahlil bilan performans bir-biriga singib ketadi. Matnni tushunish uchun olib borilgan sinf muhokamasi ayni paytda sahnaviy hodisaga aylanadi.

Ariel va aktyorlikka kichik o‘tish

Ariel sahnasida talabalar faqat matnni o‘qib qolmaydilar; ulardan qo‘llarini qanot kabi harakatlantirish so‘raladi. Kirby ta’rifiga ko‘ra, bu yerda taqlid va ifoda faol ravishda boshlangani uchun shu kichik harakatning o‘zi ham aktyorlik chegarasiga o‘tishdir.

Mualliflar ta’kidlagan nuqta shuki, juda kichik jismoniy taqlid harakati talabalar tomonidan personajni “gavdalantirish” nuqtayi nazaridan kutilganidan ancha kuchli tajriba qilinishi mumkin. Bu kuzatuv aktyorlik miqdori bilan personajga subyektiv yaqinlik o‘rtasida sodda va chiziqli bog‘lanish qurib bo‘lmasligini ko‘rsatadi.

Nantucketning “Sea-Marge”i Nega Pyesning Sahnasi va Hamkoriga Aylanadi?

Nantucketning “sea-marge”i shunchaki The Tempestning badiiy orolini ifodalovchi dekor emas; shamol, to‘lqin, qum, qoya, harorat, tovush, yurish masofasi, o‘simliklar va tasodifiy hodisalar ijrochilar nima qila olishini bevosita o‘zgartirgani uchun muhit performansning moddiy shartlarini yaratuvchi faol hamkorga aylanadi.

“Sea-marge” nimani anglatadi?

Mualliflar “sea-marge” atamasini The Tempestning to‘rtinchi pardasidagi iboradan oladilar va Nantucket Field Station qirg‘og‘ini o‘z sahnalari sifatida belgilaydilar. Biroq bu sahna doimiy emas. Pyes to‘qqiz sahna davomida oldinga siljigan sari guruh qirg‘oq, qoya, o‘tloq, piknik stollari va Field Station atrofidagi turli hududlar o‘rtasida harakat qiladi.

An’anaviy teatrda sahna makoni badiiy olamga xizmat qiladi. Nantucketda esa badiiy matn real makon ichiga joylashadi. Okean, qushlar, ob-havo, daraxtlar va relyefning jismoniy tuzilishini Shakespeare matniga bo‘ysundirib bo‘lmaydi.

Postdramatik teatr nuqtayi nazaridan makon

Maqola Hans-Thies Lehmannning postdramatik teatr yondashuvidan foydalanadi. Postdramatik performansda matn, personaj va yopiq badiiy olam sahnadagi boshqa barcha unsurlarni boshqaradigan yagona markaz bo‘lishdan chiqishi mumkin. Tana, tasvir, tovush, jismoniy makon va hodisaning o‘zi mustaqil og‘irlik kasb etadi.

Nantucket buning keskin misolini beradi. Ulkan ochiq makon an’anaviy teatrning tomoshabin diqqatini markaziy sahnaga jamlash imkonini tarqatib yuboradi. Shamol bir jumlani eshitilmas qilishi, sovuq talabalar qo‘lini qotirishi, qum yurish usulini o‘zgartirishi va qush ovozi matndan ustun kelishi mumkin.

Mualliflar bu “chalg‘ituvchi” unsurlarni xato deb ko‘rmaydilar. Aksincha, ularni performansning kengayishini ta’minlaydigan shartlar sifatida qabul qiladilar.

Sleep No More bilan asosiy farq

Maqola Nantucket tajribasini zamonaviy immersiv Shakespeare amaliyotlaridan Sleep No More bilan taqqoslaydi. Sleep No More Shakespeare’ning Macbeth asaridan kelib chiqadigan, tomoshabin juda katta va batafsil makonda erkin yuradigan kuchli postdramatik namunadir.

Biroq ikki amaliyot muhim jihatdan farq qiladi. Sleep No More Shakespeare tilini katta darajada chetga sursa, Nantucket jamoasi pyes matnini qisqartirmasdan o‘qiydi. Sleep No Moreda aktyor va tomoshabin rollari aniq bo‘lsa, Nantucketda ishtirokchilar bu pozitsiyalar o‘rtasida doimiy ravishda almashadilar. Professional tayyorlangan dekor va buyumlar o‘rniga talabalarning sumkalaridan, ovqatlaridan yoki qirg‘oqdan topilgan narsalardan foydalaniladi.

Mualliflarning asosiy farqlashi yanada chuqur: Sleep No More so‘zlarni kamaytirgan bo‘lsa-da, Macbethning badiiy olamini kuchli saqlab qoladi. Nantucket performansi esa Shakespeare’ning to‘liq matnini o‘qisa ham, The Tempestning yopiq badiiy olamini parchalab yuboradi. Haqiqiy orol hech qachon butunlay Shakespeare oroliga aylanmaydi.

“Orol ham aktyorlik qilmaydi” g‘oyasi

Tadqiqotning diqqatga sazovor da’volaridan biri — muhitning ham o‘ziga xos “not-acting” holatida bo‘lishidir. Nantucket qirg‘og‘i Shakespeare orolini gavdalantirishga urinmaydi. To‘lqin sahna effekti emas; u to‘lqin. Shamol dramatik atmosfera yaratish uchun yoqilgan mashina emas; u haqiqiy shamol.

Shunga qaramay, bu real unsurlar matn bilan uchrashganda yangi ma’no hosil qiladi. Shunday qilib, performans real va badiiy olam o‘rtasidagi farqni yo‘qotish o‘rniga, aynan shu farqning o‘zini mahsuldor qiladi.

Figure 1: Pechak bilan o‘ralgan daraxt

Maqolaning birinchi fotosida Field Station sayri davomida ko‘rilgan, pechak atrofini o‘rab, hayotiyligini kamaytirgan daraxt tasvirlangan. Bu real tasvir Prosperoning pyesdagi pechak obraziga kutilmagan assotsiatsiya yaratadi.

Mualliflar uchun bunday uchrashuvlar tabiatni Shakespeare matniga moslashtirish emas, matn va real muhit bir-biriga tasodifan javob bera oladigan paytlarni payqashga misoldir.

Figure 2: Qirg‘oqning o‘zi

PDFning uchinchi sahifasidagi keng Nantucket qirg‘og‘i fotosi tadqiqotdagi “sea-marge” tushunchasini konkretlashtiradi. Tasvir teatr dekorini emas, performansni jismoniy jihatdan belgilaydigan real geografiyani hujjatlashtiradi.

Kundalik buyumlarning sahnaga kirishi

Professional sahnalashtirishda rekvizit odatda oldindan loyihalanadi va muayyan narsani ifodalash uchun tayyorlanadi. Nantucketda esa sovuq pizza qutilari, talabaning yumshoq o‘yinchog‘i, kalit ilgichi, oyoq kiyim bog‘ichi, sumkadan chiqqan buyumlar yoki qirg‘oqdan topilgan shox bo‘laklari sahna buyumiga aylanishi mumkin.

Bu buyumlarning xususiyati shundaki, ular avvalgi identitetini butunlay yo‘qotmaydi. Pizza qutisi ham oldingi oqshom birga yeyilgan ovqatning moddiy qoldig‘i, ham pyesning sehrli ziyofat sahnasida teatr belgisi bo‘lib qoladi.

Mualliflar bu ikki qatlamli tuzilmani o‘ziga xos performativ palimpsest sifatida talqin qiladilar. Buyumning real hayotdagi o‘tmishi o‘chirilmasdan uning ustiga yangi teatr ma’nosi yoziladi.

Pizza qutisidan sehrli ziyofatgacha

Act 3-dagi yo‘qolib ketadigan ziyofat an’anaviy sahnada mexanik yoki vizual maxsus effekt talab qilishi mumkin. Nantucketda esa bu tomoshaning materiali oldingi kechadan qolgan pizza qutilaridir.

Bu tanlov shunchaki kam byudjetli yechim emas. Qutilar bir vaqtning o‘zida ikki zamonni olib yuradi: talabalarning orolda birga o‘tkazgan haqiqiy oqshomi va pyesning badiiy ziyofati. Shu sabab ular professional sahna rekviziti bera olmaydigan shaxsiy va moddiy tarixni performansga olib kiradi.

Oyoq kiyim bog‘ichi bilan tushirilgan Juno

To‘rtinchi pardadagi masque sahnasi boshqa muammo tug‘diradi. Jacobean teatr an’anasida ma’buda Junoning yuqoridan tushishi jiddiy sahna mexanizmini talab qiladigan tomoshadir. Nantucket performansida esa kichik yumshoq o‘yinchoq yoki kalit ilgichi Junoga aylanishi va oyoq kiyim bog‘ichi bilan daraxt shoxidan tushirilishi mumkin.

Bu sahna texnik imkoniyatning yetishmasligi professional teatrning sifatsiz nusxasiga aylanishi shart emasligini ko‘rsatadi. Moddiy kamchilik performansning o‘z sun’iyligini ochiq namoyish qiladigan boshqa teatr tilini yaratadi.

“Salvage”: Qutqarilgan va qayta ishlatilgan narsalar

Maqolaning ikkinchi asosiy bo‘limidagi “salvaged spectacle” g‘oyasi tashlab yuborilgan yoki boshqa maqsadda ishlatilgan buyumlarning teatr uchun qayta funksiyalashtirilishini anglatadi. The Tempestning yo‘qotish, qutqarish va qayta topish mavzulari bilan bu ishlab chiqarish usuli o‘rtasida bog‘lanish o‘rnatiladi.

Bu yerda maqsad real buyumni ko‘rinmas qilib, badiiy rekvizitga aylantirish emas. Buyumning avvalgi hayoti sahnada ko‘rinishda davom etishi postdramatik estetikaning asosiy qismidir.

Non-Matrixed Caliban Yondashuvi Nega Muhim?

Non-matrixed Caliban yondashuvi aktyorni Calibanning tarix davomida mustamlakachilik va irqiylashtirilgan ifoda an’analari bilan bog‘langan tana, ovoz va xatti-harakat stereotiplarini taqlid qilishga majbur qilmaydi; natijada personajning “o‘zgaligi” tabiiy yoki jismoniy haqiqatdek qayta ishlab chiqarilish o‘rniga, Calibanni ta’riflaydigan so‘zlar va kuch munosabatlari qanday yaratilgani muhokamaning markaziga chiqadi.

Calibanning sahna tarixidagi muammo

Caliban The Tempestning performans tarixida eng ko‘p jismoniy transformatsiyaga uchratilgan personajlardan biridir. Asrlar davomida u hayvonlashtiruvchi, mahluqlashtiruvchi, “ibtidoiy” yoki ochiqchasiga irqiylashtirilgan vizual kodlar bilan sahnalashtirilgan.

Maqola ta’kidlaydigan asosiy muammo matndagi mustamlakachilik ta’riflarining aktyor tanasiga bevosita ko‘chirilishidir. Kostyum, grim, tana holati va ovoz orqali aktyorni “boshqa turdagi odam” yoki insoniylik chegarasidagi mavjudot sifatida ko‘rsatish, pyesning tanqid qilinishi kerak bo‘lgan diskursini vizual haqiqat sifatida qayta ishlab chiqarishi mumkin.

Matndagi ta’rif bilan ko‘rinayotgan tana o‘rtasidagi farq

Mualliflar Farah Karim-Cooper tadqiqotidan foydalanib, The Tempestda muhim farq borligiga e’tibor qaratadilar: Yevropalik personajlarning Caliban haqida aytganlari bilan tomoshabin sahnada ko‘radigan inson tanasi bir xil bo‘lishi shart emas.

Bu farq axloqiy jihatdan kritik. Bir personaj boshqasini “mahluq” deb ataganda, teatr bu so‘zni jismoniy grim va tana dizayni bilan tasdiqlashi shart emas. Aksincha, tomoshabin so‘zning mafkuraviy zo‘ravonligi bilan haqiqiy inson tanasi o‘rtasidagi masofani ko‘ra oladi.

Nega bir nechta turli Caliban?

Nantucket amaliyotida Caliban bitta ijrochining doimiy roli emas. Turli talabalar turli sahnalarda personajni o‘qishi mumkin; shu talabaning o‘zi boshqa sahnada Prospero yoki boshqa personaj bo‘lishi mumkin.

Bu amaliyot “Caliban tanasi” g‘oyasini zaiflashtiradi. Bir xil tana bir sahnada hokimiyat egasini, boshqa sahnada mustamlaka qilingan shaxsni ifodalaganda, “xo‘jayin”, “qul”, “inson” yoki “mahluq” kabi kategoriyalar jismoniy mohiyatdan emas, balki hikoya va hokimiyat tilidan yaratilishi yanada ko‘rinadi.

Irq muhokamasi yo‘qoladimi?

Yo‘q. Maqola ayniqsa non-matrixed yondashuv irqni talqin doirasidan olib tashlamasligini ta’kidlaydi. O‘zgaradigan narsa — irqiylashtirilgan impersonation, ya’ni muayyan “o‘zga” tanani taqlid qilish performansning majburiy qismi bo‘lmay qoladi.

Bu farq nihoyatda muhim. Muammo e’tiborsiz qoldirilmaydi; uni ifodalash uchun ayni vizual va jismoniy stereotiplarni qayta ishlab chiqarish majburiyati rad etiladi.

Yondashuvning o‘z chegarasi

Non-matrixed tizim aktyor bilan personaj o‘rtasida mutlaq devor ham yaratmaydi. Maqolada bir talaba, doimiy rol bo‘lmasa-da, Calibanni bir necha marta o‘qigan sari personaj bilan tobora ko‘proq aynanlashganini va keyinchalik Caliban nomidan sonet yozganini aytadi.

Bu misol tadqiqotning muhim nozik jihatini ko‘rsatadi: aktyorlik qilmaslik personaj bilan emotsional munosabat o‘rnatishni taqiqlamaydi. U faqat bu munosabat oldindan “gavdalantirilgan” personaj dizayni orqali majburan belgilanishining oldini oladi.

Nantucket nega “bo‘sh sahna” emas?

Maqolaning yakuniy bo‘limi performans etikasini Calibandan orolning o‘ziga kengaytiradi. Mualliflar Nantucketni Shakespeare uchun ishlatilishi mumkin bo‘lgan bo‘sh, tarixsiz hudud sifatida ko‘rishni qat’iy rad etadilar.

Talabalar safardan oldin orolning kit ovlash iqtisodiyoti, mahalliy Wampanoag tarixi va mashhur Nantucket tasvirida chetda qoladigan ijtimoiy o‘tmish haqida o‘qishlar bajaradilar.

Bu tarixiy qatlam The Tempestdagi mustamlakalash, mulk, xizmat, xo‘jayinlik va orol ustidan huquq masalalarini haqiqiy Nantucket tarixi bilan sodda tarzda tenglashtirish uchun ishlatilmaydi. Biroq ikki kontekst bir-birini so‘roq qilishiga imkon beradi.

Kit ovlash va kapitalizm

Nantucketning o‘n to‘qqizinchi asrdagi kit ovlash iqtisodiyoti orol bilan dengiz o‘rtasidagi munosabat faqat romantik tabiat tajribasi bo‘lmaganini eslatadi. Tabiat ayni paytda iqtisodiy qazib olish, mehnat va global savdo makoni bo‘lgan.

Talabalarning Nantucket Whaling Museumga tashrifi shu sabab safar dasturidan tashqaridagi turistik tanaffus emas, performansning tarixiy kontekstlaridan biridir. Bir talabaning muzey tajribasini Arielning Prospero tomonidan doimiy ravishda topshiriqqa yuborilishi bilan bog‘lashi mualliflar “matn–o‘zlik–makon” uchburchagi deb atagan pedagogik o‘zaro ta’sir turini ko‘rsatadi.

Wampanoag va Qora tanli Nantucket tarixi

Maqola orol tarixini Yevropalik ko‘chmanchilar “kashf etgan” bo‘sh geografiya hikoyasiga qisqartirmaslik kerakligini ta’kidlaydi. Wampanoag mavjudligi, Yevropaliklar kelganidan keyingi kasallik, qashshoqlik va majburiy mehnat jarayonlari; mahalliy va Afrikalik qullik tarixlari hamda oroldagi qullikka qarshi harakatlar shu doiraning bir qismidir.

Nantucketning New Guinea mahallasidagi tarixiy Qora tanli jamoalar mavjudligi ham ommaviy, boy va oq Nantucket obrazining to‘liq emasligini ko‘rsatadi.

Iqlim o‘zgarishi va orolning kelajagi

Mualliflar orolning faqat o‘tmishini emas, kelajagini ham performans tajribasiga kiritadilar. Dengiz sathining ko‘tarilishi, qirg‘oq eroziyasi, bo‘ron ko‘tarilishlari, qirg‘oq toshqinlari va eelgrass yashash joylarining yo‘qolishi Nantucketning iqlim o‘zgarishiga nisbatan zaifligini ko‘rsatadi.

Shu sabab uch kunlik tajribada tabiatni kuzatish faqat Shakespeare matniga mos sahna bezagini topish faoliyati emas. Talabalardan haqiqiy orolni uning o‘z ekologik va tarixiy mavjudligi ichida ko‘rish talab qilinadi.

Figure 5: Daftardagi kuzatuv rasmlari

Har bir talabaga Shakespeare matni bilan birga bo‘sh Moleskine daftari berilishi shu pedagogik tanlovning konkret vositasidir. Talabalar pyesga bevosita mos kelmaydigan qushlar, o‘simliklar, qirg‘oq tuzilmalari yoki boshqa kuzatuvlarni qayd etishlari mumkin.

PDFning 19-sahifasidagi Figure 5-da berilgan qush rasmlari talaba faqat Shakespeare’ni talqin qilmaganini; Shakespeare o‘qilayotgan paytda haqiqiy orolni ham kuzatganini hujjatlashtiradi.

Sandbox yondashuvi

Maqolaning oxirgi bo‘limidagi “Shakespeare as Sandbox” tushunchasi performansning barchasini oldindan belgilangan bitta teatr maqsadiga bog‘lamaslikni anglatadi. Video o‘yinlardagi sandbox tuzilishiga o‘xshab, ishtirokchilar belgilangan umumiy ramka ichida muhit bilan o‘zaro ta’sirga kirishi va o‘z kichik harakatlarini rivojlantirishi mumkin.

Ferdinand va Mirandani o‘qigan ikki talabaning oxirgi sahnada navbatini kutayotganda haqiqiy Jenga o‘ynashi va keyinchalik qirg‘oqdagi dengiz chig‘anoqlaridan personajlari bosh harflari tushirilgan yurak yaratishi bunga misoldir.

Bu harakatlar uchun Shakespeare matnida bevosita ko‘rsatma yo‘q. Biroq pyes kontekstida sodir bo‘lgani sababli ular “received acting” xususiyatiga ega bo‘lishi mumkin.

Figure 6: Dengiz chig‘anoqlaridan yurak

PDFning 20-sahifasidagi dengiz chig‘anog‘i yuragi maqolaning so‘nggi nazariy savolini vizuallashtiradi: Shakespeare performansi bo‘lishi uchun personajni muvaffaqiyatli ifodalash shartmi, yoki performans shartlarini yaratadigan diqqat, munosabat va harakatlar tarmog‘i yetarli bo‘lishi mumkinmi?

Mualliflarning javobi ikkinchi variantga yaqin. Performansning ma’nosi faqat personajni “muvaffaqiyatli gavdalantirish”da emas; tanalar, makon, buyumlar va umumiy diqqat o‘rtasida o‘rnatilgan munosabatdadir.

Bu Tajriba Shakespeare Ta’limida Nimani O‘zgartiradi?

Tadqiqot taklif qilgan model Shakespeare ta’limida matnni sinfda tushuntiriladigan, keyin alohida sahnada ifodalanadigan obyekt bo‘lishdan chiqarib, o‘qish, muhokama, harakat, muhitni sezish, improvizatsion buyum ishlatish va performansni bir xil pedagogik hodisaning tarkibiy qismlariga aylantiradi; biroq tadqiqot bu yondashuv an’anaviy ta’limdan o‘lchab bo‘ladigan tarzda ustunligini miqdoriy jihatdan isbotlamaydi.

Performans va pedagogikaning birlashishi

Prospero–Miranda stol sahnasida talabalar bir tomondan matnni ovoz chiqarib o‘qib, ikkinchi tomondan gaplarning ma’nosi va personaj motivatsiyalarini muhokama qiladilar. Oddiy sinfda “tahlil”, repetitsiya zalida esa “aktyorlik” sifatida ajratilishi mumkin bo‘lgan jarayonlar bir voqea ichiga joylashadi.

Bu yondashuvning maqsadi talabani professional aktyorga aylantirish emas. Adabiyot talabasining matn bilan jismoniy, ovozli, ijtimoiy va ekologik darajalarda munosabat o‘rnatishini ta’minlashdir.

Ishtirokchi nega doim tomoshabin yoki doim aktyor emas?

Doimiy rollar olib tashlanganda talabalar ba’zi sahnalarda gapiradilar, ayrimlarida kuzatadilar, keyin boshqa personajlarni o‘qiydilar. Shu tariqa aktyor–tomoshabin farqi ham o‘tuvchanlashadi.

Bu holat Augusto Boalning “spect-actor” g‘oyasi bilan ham kesishadi. Maqolada ayrim ishtirokchilar sahnani shunchaki kuzatish bilan cheklanmay, harakatni kamroq bosimchi yoki ekspluatatsion tarzda amalga oshirish uchun aralashuv takliflarini beradilar.

Yodlamasdan o‘qish nega kamchilik hisoblanmaydi?

An’anaviy teatrda aktyorning matnga qarashi odatda tayyorgarlik tugallanmaganining belgisi hisoblanadi. Bu tadqiqotda kitoblarning qo‘lda bo‘lishi performansning ongli qismidir.

Matnning ko‘rinib turishi aktyor butunlay personajga aylangani haqidagi illyuziyani kamaytiradi. Ishtirokchining bir vaqtning o‘zida o‘zi, Shakespeare so‘zlarini o‘qiyotgan shaxs va vaqtincha muayyan personaj bilan bog‘langan ijrochi bo‘lishi mumkin.

Professionallik bilan muvaffaqiyat bir ma’nodami?

Mualliflar yondashuvida ko‘proq aktyorlik, qimmatroq dekor yoki yuqoriroq texnik mukammallik avtomatik tarzda yaxshiroq performans degani emas.

Nantucket tajribasining ilmiy-adabiy qiymati aynan ayrim narsalarni nazorat qilib bo‘lmasligida ko‘rinadi: ob-havo o‘zgarishi, ovoz yo‘qolishi, kerakli rekvizit oxirgi daqiqada topilishi va talabaning matn bilan munosabati performans vaqtida o‘zgarishi mumkin.

Bu nazoratsizlik professional teatr o‘rniga taklif qilinadigan universal model emas. Tadqiqot markazida muayyan universitet kursi va muayyan makonga xos performans shakli turadi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot University of Massachusetts Bostondagi Ingliz tili bo‘limi bitiruvchi kurs talabalari uchun yillik intensiv hafta oxiri kursi asosida rivojlangan amaliyotga tayangan performans/pedagogika tadqiqotidir. Amaliyot 2023, 2024 va 2025-yillarda Nantucket Field Stationda takrorlangan.

Har bir amaliyotda ikki o‘qituvchi va taxminan sakkizdan o‘ngacha bakalavr talabasi uch kun davomida The Tempestni boshidan oxirigacha o‘qiydi va to‘qqiz sahna uchun Field Station atrofidagi turli joylarga o‘tadi.

Usulning asosiy tamoyillari: yodlashning bo‘lmasligi, oldindan repetitsiya qilinmasligi, an’anaviy kostyum ishlatilmasligi, doimiy rollarning yo‘qligi, Shakespeare matnining qisqartirilmasligi, ishtirokchilarning aktyor va tomoshabin pozitsiyalari o‘rtasida almashishi hamda real muhit performansni o‘zgartirishiga imkon berishdir.

Uch kunlik pedagogik jarayon

Manba shakllarining metodologik vazifasi

Birinchi asosiy natija: Aktyorlik kamaytirilganda performans yo‘qolmaydi

Maqolaning asosiy xulosasi — aktyorlikni kamaytirish Shakespeare performansini avtomatik ravishda mazmunsizlantirmaydi. Aksincha, ifoda yuki personajdan boshqa unsurlarga tarqaladi.

Tana, ovoz, masofa, ob-havo, relyef, kundalik buyumlar va ishtirokchilarning real ijtimoiy munosabatlari performans hosil qila boshlaydi.

Ikkinchi asosiy natija: Real makon badiiy makonga bo‘ysunishi shart emas

Nantucket Field Station Shakespeare orolining realistik dekoriga aylantirilmaydi. Shakespeare oroli va Nantucket bir vaqtning o‘zida mavjud bo‘ladi.

Bu ikki qatlam ishtirokchiga ham pyes ichidagi assotsiatsiyalarni, ham orolning o‘z tarixi va ekologiyasini payqash imkonini beradi.

Uchinchi asosiy natija: Moddiy yetishmovchilik ijodiy ustunlikka aylanishi mumkin

Professional sahna mexanizmlarining yo‘qligi pyesdagi sehrli hodisalarni yo‘q qilish degani emas. Pizza qutilari, oyoq kiyim bog‘ichi yoki yumshoq o‘yinchoq kabi materiallar teatr vazifasini bajarib, shu bilan birga o‘z real hayot tarixini ham saqlaydi.

Mualliflar fikricha, bu moddiy taranglik postdramatik performansning qimmatli xususiyatidir; maqsad qimmat sahna dizaynining kam byudjetli nusxasini yaratish emas.

To‘rtinchi asosiy natija: Calibanni kamroq “o‘ynash” tanqidiy maydon ochishi mumkin

Calibanni bitta tana, kostyum va jismoniy stereotipga bog‘lab qo‘ymaslik personajning tarixiy irqiylashtirilgan va mustamlakachilik ifoda merosini sahnada tabiiy haqiqat sifatida qayta ishlab chiqarish xavfini kamaytiradi.

Bu yondashuv personajning mustamlakachilik kontekstini yo‘q qilmaydi. Aksincha, tomoshabin va ishtirokchini personajni ta’riflaydigan so‘zlar, hokimiyat va sahna an’anasini savol ostiga qo‘yishga undaydi.

Beshinchi asosiy natija: Pedagogika bilan performans o‘rtasidagi farq o‘tuvchanlashadi

Matnni tushuntirish, ovoz chiqarib o‘qish, tana bilan sinash, muhit ichida harakatlanish va ishtirokchilarning bir-biri bilan muhokamasi alohida bosqichlar sifatida olib borilmaydi.

Mualliflarning xulosa bo‘limidagi asosiy formulasi bo‘yicha performans personaj yaratishdan kengroq sohaga siljiydi; o‘qish, harakat, kutish, payqash va qilish teng og‘irlikka ega bo‘lishi mumkin.

Oltinchi asosiy natija: Shakespeare matni yagona boshqaruvchi ramka bo‘lishdan chiqadi

Bu yondashuv Shakespeare matnini qadrsizlantirmaydi; matn to‘liq o‘qiladi. Biroq matn butun muhit va ishtirokchilar identitetini ichiga yutadigan yagona hukmron badiiy olamga aylanmaydi.

Haqiqiy orol va haqiqiy odamlar pyes tomonidan yutilmaydi. The Tempest ularning ichida va yonida mavjud bo‘ladi.

Tadqiqot nimani aytadi

Tadqiqot minimal aktyorlik bilan amalga oshirilgan makonga xos The Tempest amaliyoti Shakespeare performansi, adabiyot pedagogikasi va postdramatik teatr nuqtayi nazaridan samarali model bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi. Shuningdek, muhit va moddiy buyumlar performansning ma’no hosil qilishida markaziy rol o‘ynashi, Calibanni non-matrixed shaklda yondashish tarixiy mustamlakachilik/irqiylashtirilgan ifoda shakllarini so‘roq qilish uchun axloqiy vosita taklif qilishi mumkinligini ilgari suradi.

Tadqiqot nimani aytmaydi

Tadqiqot not-acting usuli barcha Shakespeare ta’limida an’anaviy sinf yoki teatr usullaridan ustunligini isbotlamaydi. O‘quv natijalarida muayyan foizli o‘sishlar, imtihon muvaffaqiyati, bilimning saqlanishi, psixologik ta’sir yoki standartlashtirilgan ta’lim natijalari o‘lchanmagan.

Tadqiqot professional aktyorlik, personajni gavdalantirish yoki an’anaviy dramatik teatr noto‘g‘ri ekanini ham da’vo qilmaydi. Muhokama qilinayotgan narsa — boshqa pedagogik va performativ rejim qanday imkoniyatlar ochishidir.

Kuchli tomonlar

Tadqiqotning kuchli tomonlaridan biri — nazariya bilan amaliyotning bevosita kesishishidir. Kirby va Lehmannning performans tushunchalari abstrakt holatda qoldirilmay, muayyan sahna, tana va makon misollari orqali sinovdan o‘tkaziladi.

Ikkinchi kuchli tomon — talabalar yozma va og‘zaki refleksiyalari, fotosuratlar va videolar maqola argumentiga hamroh bo‘lishidir. Bu materiallar tizimli eksperimental ma’lumotlar emas, biroq amaliyot qanday ishlaganini ko‘rsatadi.

Uchinchi kuchli tomon — makonga xos Shakespeare ishini faqat “tabiat ichida chiroyli teatr” darajasida qoldirmasligidir. Nantucketning mahalliy tarixi, irq, kit ovlash iqtisodiyoti va iqlim zaifligi performansning tanqidiy doirasiga kiritiladi.

Asosiy cheklovlar

Tadqiqot muayyan universitet, kurs, orol va o‘qituvchilar jamoasi ichida rivojlangan. Nantucketning jismoniy va tarixiy shartlari metodning o‘ziga muhim tarkibdir; shu sabab amaliyotni boshqa kampusda ayni natijalarni beradigan universal protokol sifatida baholab bo‘lmaydi.

Talaba fikrlari tajribaning qiymatini ko‘rsatish uchun ishlatilsa-da, tadqiqot oldindan belgilangan kodlash tizimi, taqqoslama nazorat guruhi yoki miqdoriy baholashdan foydalanmaydi.

Performansning uch yil davomida takrorlanishi amaliyotning davomiyligini ko‘rsatadi, biroq uzoq muddatli ta’lim natijalari, talabalarning keyingi Shakespeare o‘qish ko‘nikmalari yoki boshqa asarlardagi transfer ta’siri o‘rganilmagan.

Non-matrixed Caliban yondashuvi ham barcha ifoda muammolarini avtomatik hal qilmaydi. Manba bir talabaning Caliban bilan kuchli aynanlashishi mumkinligini ko‘rsatib, aktyor–personaj munosabatini to‘liq nazorat qilib bo‘lmasligini o‘zi namoyon etadi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: The Tempest at the Sea-Marge: Not-Acting on Nantucket

Mualliflar: Scott Maisano; Matthew Brown.

Muassasa: Department of English, University of Massachusetts Boston, 100 Morrissey Boulevard, Boston, Massachusetts, USA.

Mas’ul mualliflar: Scott Maisano va Matthew Brown.

Jurnal: Humanities.

Nashriyot/platforma: MDPI.

Bibliografik qayd: Humanities, 2026, 15(6), Article 72.

DOI: 10.3390/h15060072.

Nashr jarayoni: 5-dekabr 2025 qabul qilingan; 14-may 2026 qayta ko‘rib chiqilgan; 16-may 2026 qabul qilingan; 25-may 2026 nashr etilgan.

Manba turi: Taqrizdan o‘tgan, chop etilgan gumanitar fanlar maqolasi; amaliyotga asoslangan performans va pedagogika tadqiqoti.

Maxsus son: Shakespearean Performance: Contemporary Approaches, Findings, and Practices.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Asosiy nazariy doira: Michael Kirby’ning acting/not-acting spektri; Hans-Thies Lehmannning postdramatik teatr yondashuvi; makonga xos va immersiv performans muhokamalari.

Asosiy amaliyot: University of Massachusetts Bostondagi “Tides, Tempests, & Shipwrecks” kursi doirasida Nantucket Field Stationda uch kun va ikki kecha davom etadigan, Shakespeare’ning The Tempest matni to‘liq turli real joylarda o‘qilib performans qilinadigan yillik mashg‘ulot.

Amaliyot yillari: 2023, 2024 va 2025.

Ishtirok tuzilmasi: Har bir amaliyotda ikki o‘qituvchi va taxminan sakkizdan o‘ngacha bakalavr talabasi. Maqola uch yil davomida hissa qo‘shgan 29 talaba-ijrochini minnatdorchilik bo‘limida ismlari bilan qayd etadi. Bu ma’lumot statistik tadqiqot namunasi sifatida baholanmasligi kerak.

Manba materiali: Shakespeare’ning The Tempest asarining Arden 3 Revised nashri, performans tajribasi, talabalar yozma/og‘zaki refleksiyalari, foto va video hujjatlari, muhit kuzatuvlari va performans nazariyasi adabiyoti.

Supplementary Materials: 2023 Nantucket safarining montaj videosi bo‘lgan Video S1 va 2024-yil Act 2, Scene 1 performansidan parcha bo‘lgan Video S2 taqdim etilgan.

Yangi ma’lumot: Maqola yangi ma’lumot yaratilmagani yoki tahlil qilinmagani va ma’lumot almashish ushbu tadqiqot uchun qo‘llanilmasligini bildiradi.

Muallif hissalari: Konseptuallashtirish, metodologiya, formal tahlil, tadqiqot, resurslar, ma’lumotlar kuratsiyasi, dastlabki qoralama, ko‘rib chiqish/tahrirlash va vizuallashtirish Scott Maisano hamda Matthew Brown tomonidan birgalikda bajarilgan.

Moliyalashtirish: Maqolaning rasmiy Funding bayonotida tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmagani ko‘rsatilgan. Alohida Acknowledgments bo‘limida esa CLA Dean's Office va English Department kursning talabalar transporti, oziq-ovqat, turar joy, materiallar va qo‘shimcha xarajatlarini qo‘llab-quvvatlagani tushuntirilgan. Tadqiqot moliyalashtirishi bilan kurs logistika yordami bir-biridan ajratilishi kerak.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini bildirgan.

Asosiy metodologik cheklov: Tadqiqot nazorat qilinadigan ta’lim eksperimenti yoki miqdoriy ta’sir tahlili emas. Natijalar muayyan makonga xos uch yillik performans amaliyotining nazariy va pedagogik talqinidir.

Mualliflik huquqi va qayta foydalanish izohi: Manba CC BY litsenziyasiga ega bo‘lsa-da, bu Verianla matni manba maqolasi paragraflarining mexanik o‘zbekcha tarjimasi emas. Nazariy tuzilma, usul, misollar, vizual dalil va talqin chegaralari saqlangan holda mustaqil ta’lim tili bilan qayta tuzilgan. Shakespeare matnidan va manba maqoladagi uzun to‘g‘ridan-to‘g‘ri iqtiboslardan qochilgan.