Bu çalışma, yeniden yabanlaştırmayı yalnız bozulmuş ekosistemlerin onarılmasını amaçlayan bir ekolojik restorasyon yaklaşımı olarak değil, insanın dünyada nasıl yaşadığı ve kendisini doğayla nasıl ilişkilendirdiği üzerine kurulu etik bir kavram olarak inceler. Yeniden yabanlaştırma (rewilding), ekolojik süreçlerin, öz-düzenleme kapasitesinin ve ekosistemlerin uzun dönemli özerkliğinin yeniden güçlenmesine öncelik veren bir restorasyon yaklaşımıdır; Valera'nın felsefi çerçevesinde ise bu kavram aynı zamanda insanın ortak dünyadaki konumunu ve yaşam biçimini yeniden düşünmesini gerektiren etik bir dönüşüme genişletilir. Çalışma deney veya saha verisi üretmez; ekoloji, Arne Næss'in ekosofisi, öz-yeniden yabanlaştırma ve çevresel erdem etiğini kavramsal ve disiplinler arası biçimde birleştirir. Ana sonuç, ekolojik restorasyon ile etik gelişmenin birbirinden ayrı düşünülemeyeceği ve dünyada iyi biçimde ikamet etmenin alçakgönüllülük, ekolojik bağımlılığı tanıma, bakım ve ilişkisel özerklik gibi erdemler gerektirdiğidir.

Makale ekolojik krizi yalnız türlerin ve habitatların kaybı olarak değerlendirmez. Kriz aynı zamanda insan ile yaşadığı dünya arasındaki anlamlı ilişkinin bozulmasıdır. Bu nedenle yeniden yabanlaştırmanın daha derin hedefi yalnız “daha vahşi” ekosistemler üretmek değil, insanın dünyayı dışarıdan yönettiği bir kaynak alanı olarak görmekten vazgeçip kendisini daha geniş bir ekolojik ilişkiler ağının üyesi olarak kavramasıdır. Bu dönüşüm, makalede ekolojik benlik, öz-gerçekleştirme, öz-yeniden yabanlaştırma ve ekolojik özerklik kavramlarıyla açıklanır.

Ekolojik kriz neden yalnız çevresel bir sorun değildir?

Makalenin çıkış noktası hızlanan biyolojik çeşitlilik kaybı ve ekosistemlerin küresel ölçekte bozulmasıdır. Arazi kullanımındaki değişimler ve doğal kaynaklar üzerindeki artan insan baskısı, ekosistemlerin bozulma sonrasında yeniden toparlanabilme kapasitesini azaltmaktadır. Geleneksel koruma uygulamaları belirli yerlerde önemli sonuçlar üretmiş olsa da yalnız korunan alan oluşturmak veya mevcut tür topluluklarını olduğu gibi muhafaza etmek, küresel ölçekteki ekolojik gerilemeyi tek başına durdurmak için yeterli görülmemektedir.

Valera'nın felsefi yaklaşımında bu durumun ikinci bir boyutu vardır. İnsan ile dünya arasındaki bağ zayıfladığında yalnız ekosistem işlevleri bozulmaz; insanın bulunduğu yeri “ev” olarak deneyimleme, ona ait hissetme ve onun içinde anlamlı bir yaşam kurma kapasitesi de zayıflar. Ekolojik kriz bu nedenle çevresel olduğu kadar varoluşsal bir krizdir.

Yeniden yabanlaştırma nedir ve geleneksel restorasyondan nasıl ayrılır?

Yeniden yabanlaştırma, korumayı yalnız belirli türleri veya geçmişteki sabit bir ekosistem durumunu yeniden oluşturma işi olarak görmeyip ekolojik süreçlerin, bağlantılılığın, doğal dinamiklerin ve ekosistemlerin kendi kendini sürdürebilme kapasitesinin güçlendirilmesine öncelik veren bir restorasyon yaklaşımıdır. Kaynakta ele alınan çağdaş anlayış, gelecekteki ekosistem durumlarının bütünüyle öngörülemeyeceğini kabul ettiği için restorasyonu değişmez bir tarihsel hedefe dönüş olarak değil, canlı ve dinamik süreçlerin yeniden işler hale gelmesi olarak yorumlar.

Yeniden yabanlaştırmanın koruma biyolojisindeki kökeni

“Rewilding” kavramı koruma biyolojisinde Michael Soulé ve Reed Noss'un çalışmalarında belirginleşmiştir. İlk yaklaşım geniş doğal alanların korunması, bu alanlar arasında ekolojik bağlantı kurulması ve özellikle büyük yırtıcılar ile diğer kilit türlerin ekolojik düzenleyici rollerinin geri kazanılması üzerinde yoğunlaşmıştır. Bu tarihsel yaklaşım çoğu zaman üç temel bileşen üzerinden açıklanır: çekirdek koruma alanları, koridorlar ve büyük etçil/kilit türler.

Bu başlangıç noktası biyolojik çeşitlilik korumasında önemli bir değişimi temsil eder. Odak yalnız izole korunan alanlara değil, birbirine bağlanan ekolojik ağlara ve trofik ilişkilerin yeniden kurulmasına yönelir. Zaman içinde yeniden yabanlaştırmanın kapsamı daha da genişlemiş ve farklı ekolojik, kültürel ve etik yaklaşımları kapsayan çoğul bir kavrama dönüşmüştür.

Pasif ve aktif yeniden yabanlaştırma

Bu ayrım yeniden yabanlaştırmanın içindeki temel paradoksu görünür kılar: doğanın daha özerk hale gelmesi hedeflenirken başlangıçta insan müdahalesine ihtiyaç duyulabilir. Ağır biçimde bozulmuş bir peyzajda hiçbir şey yapmamak, insan etkisini gerçekten azaltmak yerine geçmişteki insan müdahalelerinin sonuçlarını kalıcılaştırabilir. Bu nedenle bazı durumlarda kısa veya orta vadeli aktif müdahale, daha uzun vadede insan yönetimine bağımlılığı azaltmanın aracı olarak görülebilir.

Avrupa Doğa Restorasyon Yasası bağlamı

Kaynak çalışma yeniden yabanlaştırmanın güncel Avrupa restorasyon politikalarıyla ilişkisini de tartışır. Avrupa Birliği'nin 2024/1991 sayılı Doğa Restorasyon Tüzüğü, 2030 yılına kadar AB kara ve deniz alanlarının en az %20'sinde restorasyon önlemleri uygulanmasını ve 2050 yılına kadar restorasyona ihtiyaç duyan tüm ekosistemlerin kapsanmasını hedeflemektedir. Yazar yeniden yabanlaştırmayı bu yasal hedeflerin kendisiyle eşitlemez; onu, ekosistem işlevi, uzun dönemli dayanıklılık ve insan yönetimine bağımlılığın azaltılması açısından tamamlayıcı bir yaklaşım olarak değerlendirir.

Yeniden yabanlaştırma neden etik bir problemdir?

Hangi ekosistem durumunun hedeflenmesi gerektiği yalnız bilimsel verilerden çıkarılabilecek bir karar değildir. “Doğa nasıl olmalı?”, “hangi türler korunmalı veya yeniden yerleştirilmeli?”, “geçmişte kaybedilen ekolojik yapıların ne kadarı yeniden kurulmalı?” ve “insan müdahalesinin sınırı nerede olmalı?” gibi sorular normatif seçimler içerir. Bu nedenle yeniden yabanlaştırma ekoloji ile çevre etiğinin kesişiminde yer alır.

Tür yeniden yerleştirme ve özellikle soy tükenmesini tersine çevirmeye yönelik teknolojiler bu gerilimi daha görünür hale getirir. Böyle müdahaleler kaybedilmiş ekolojik veya ahlaki değerin bir bölümünü yeniden kurma, geçmiş insan etkilerinin yol açtığı kayıpları giderme ya da başka koruma araçları başarısız olduğunda son seçenek olma gerekçeleriyle savunulabilir. Buna karşılık doğallık, ekosistem sağlığı, hayvan refahı, beklenmeyen ekolojik sonuçlar ve insanın doğa üzerindeki kontrolünü aşırı genişletmesi gibi ciddi itirazlar da ortaya çıkar.

Makalenin önemli ayrımlarından biri, bir türün biyoteknolojik olarak yeniden üretilmesinin kaybolmuş bütün ekolojik ve kültürel ilişkileri otomatik olarak geri getirmediğidir. Bir türün değeri yalnız genetik olarak var olmasıyla değil, tarihsel, evrimsel, ekolojik ve kültürel bağlamlarıyla birlikte oluşur.

Doğa ile kültür gerçekten karşıt mı?

Yeniden yabanlaştırma tartışmasının kültürel peyzajlara uygulanması, “daha vahşi doğa” ile insan tarihinin korunması arasında gerilim yaratabilir. Yüzyıllar boyunca tarım, yerleşim, hayvancılık ve başka insan etkinlikleriyle biçimlenmiş peyzajlar yalnız ekolojik olarak değiştirilmiş alanlar değildir; aynı zamanda kimlik, hafıza ve kültürel miras taşırlar.

Bu nedenle insan izlerini ortadan kaldırmak her zaman ekolojik veya etik açıdan üstün bir sonuç anlamına gelmez. Makalenin benimsediği daha bütünleştirici yaklaşım, güncel peyzajların tarihsel katmanlara sahip sosyo-ekolojik sistemler olduğunu kabul eder. Ekolojik bütünlük, biyolojik çeşitlilik, kültürel miras ve insan refahı bazı durumlarda birbirini destekleyebilir; başka durumlarda ise gerçek ödünleşimler ortaya çıkabilir.

Bu çerçeve yeniden yabanlaştırmanın evrensel ve bağlamdan bağımsız bir reçete olarak uygulanamayacağı anlamına gelir. Projelerin yerel sosyo-ekolojik koşullara, mevcut arazi kullanımına, kültürel değerlere ve farklı bilgi biçimlerine duyarlı olması gerekir. Katılımcı karar alma bu nedenle yalnız sosyal kabul için değil, uygulamanın etik meşruiyeti açısından da önem taşır.

Alçakgönüllülüğün rolü

Kaynak çalışmada alçakgönüllülük yalnız kişisel bir erdem değil, aynı zamanda epistemik bir tutumdur. Ekolojik sistemler karmaşıktır ve insan müdahalelerinin bütün sonuçlarını öngörmek mümkün değildir. Doğayı bütünüyle denetlenebilir bir sistem olarak görmek yerine insan bilgisinin ve kontrolünün sınırlarını tanımak gerekir.

Ancak alçakgönüllülük pasiflik anlamına gelmez. İnsanların geçmiş müdahalelerle bozduğu ekolojik koşullar karşısında sorumluluktan çekilmek de sorunlu olabilir. Makalenin çerçevesinde uygun tutum, doğaya egemen olmayı amaçlayan müdahaleler ile ekolojik süreçlerin yeniden özerkleşmesini destekleyen sorumlu müdahaleleri birbirinden ayırmaya çalışmaktır.

Ekolojik benlik nedir?

Ekolojik benlik, insan kimliğini çevreden bağımsız, kendi içine kapalı bir birey olarak değil; diğer insanlar, canlılar, yerler ve organik olmayan çevresel unsurlarla ilişkiler içinde oluşan bir benlik olarak anlayan ekosofik kavramdır. Næss'in yaklaşımında kişinin kendisini daha geniş ekolojik ilişkilerle özdeşleştirmesi, benliğin sınırlarını ortadan kaldırmak değil, kişinin kendisini oluşturan ilişkileri daha geniş ölçekte fark etmesidir. Bu tanımlama, çevreye özen göstermeyi dışarıdaki bir nesneye yönelik fedakârlık olmaktan çıkarıp kişinin kendi ilişkisel varoluşunu korumasının bir parçası haline getirir.

Oikos: Ev yalnız bina değildir

Makalenin felsefi merkezinde Yunanca oikos, yani ev/yurt kavramı bulunur. “Ev” yalnız kişinin içinde bulunduğu fiziksel yapı değildir. Ev, aidiyetin, kimliğin ve kişinin kendisini dünyada konumlandırmasının oluştuğu ilişkisel bir mekândır.

Næss'in ekosofisinde kişi ile çevre iki bütünüyle bağımsız varlık olarak ele alınmaz. İnsan kimliği aile, toplum ve diğer insanlar kadar belirli yerler, canlılar ve maddi çevreyle etkileşim içinde gelişir. Bu nedenle insanın doğadan bütünüyle kopması yalnız dış çevrede bir kayıp yaratmaz; kişinin kendisini kurduğu ilişkilerin bir bölümünü de zayıflatabilir.

Mekândan “yer”e, yerden “ev”e

Makalenin kullandığı ayrımda her fiziksel mekân otomatik olarak “ev” değildir. Bir mekânın anlamlı bir yere dönüşmesi deneyim, ilişki, aidiyet ve özdeşleşme gerektirir. Kişi kendisini belirli bir yerde tanımaya başladığında ve o yeri kendi kimlik yapısının bir parçası olarak deneyimlediğinde mekân sembolik anlam kazanır.

Bu düşünce gezegen ölçeğine çıkarıldığında Dünya'nın “ortak ev” olarak görülmesi yalnız soyut bir slogan olamaz. İnsanlar gezegenin tamamını doğrudan yaşamaz; belirli yerler, peyzajlar ve topluluklar içinde yaşar. Gezegen ölçeğindeki ekolojik aidiyet, yerel ve somut aidiyet deneyimlerinin daha geniş ekolojik bağlantılarla ilişkilendirilmesiyle oluşur.

Ekolojik kriz bir “ev krizi” olarak nasıl okunabilir?

Valera'nın yorumunda ekolojik kriz, insanın kendi dünyasıyla anlamlı ilişkisini kaybetmesi bakımından bir “ev krizi” olarak düşünülebilir. Çevrenin yalnız kaynak deposu veya ekonomik girdi olarak görülmesi, insanın kendisini belirli yerlerle kurduğu aidiyet ilişkisinden uzaklaştırabilir. Böylece sorun yalnız nerede yaşayacağımız değil, içinde bulunduğumuz dünyayı nasıl yaşayacağımız haline gelir.

Bu yaklaşım “ikamet etmek” ile “bir alanı işgal etmek” arasında ayrım yapar. İkamet etmek, bir yerde bulunmanın ötesinde o yerle anlamlı, sorumlu ve karşılıklı bir ilişki kurmayı içerir.

Özdeşleşme ve öz-gerçekleştirme

Næss'in ekosofisinde özdeşleşme, kişinin başka canlılarda veya daha geniş ekolojik ilişkilerde kendisiyle ortaklıklar görmesini sağlayan süreçtir. Bu süreç farklılıkların ortadan kaldırılması değildir. İnsan, başka bir canlıya dönüşmez; fakat kendi varlığının diğer varlıklarla ve ekolojik süreçlerle bağlantısını daha geniş biçimde kavrar.

Bu genişleme öz-gerçekleştirme kavramıyla ilişkilidir. Öz-gerçekleştirme yalnız bireysel hedeflere ulaşma veya kişisel başarı biriktirme değildir. Kişinin sahip olduğu kapasitelerin, onu çevreleyen insan ve insan-dışı ilişkiler içinde gelişmesidir. Bu nedenle insanın gelişmesi ile içinde yaşadığı ekolojik dünyanın gelişmesi bütünüyle ayrı süreçler olarak ele alınamaz.

Öz-yeniden yabanlaştırma ne anlama gelir?

Öz-yeniden yabanlaştırma (self-rewilding), yeniden yabanlaştırmanın yalnız dış ekosistemlere uygulanan bir restorasyon politikası olmadığını, insanların alışkanlıklarını, değerlerini, kendilerini doğaya göre konumlandırma biçimlerini ve gündelik davranışlarını da dönüştürmesi gerektiğini savunan etik yaklaşımdır. Bu yaklaşım insanı doğadan ayrı bir yönetici veya üstün fail olarak değil, diğer özerk fakat birbirine bağlı varlıklarla birlikte yaşayan bir katılımcı olarak yeniden tanımlar.

Çevresel erdem etiği

Valera bu dönüşümü açıklamak için çevresel erdem etiğinden yararlanır. Erdem etiği yalnız “hangi eylem doğru?” sorusuna değil, “nasıl bir insan olmak gerekir?” sorusuna da odaklanır. Çevresel bağlamda soru daha özgül hale gelir: insan-dışı dünyayla nasıl bir ilişki, iyi ve gelişmiş bir insan yaşamının parçasıdır?

Kaynakta yeniden yabanlaştırmayla ilişkilendirilen başlıca erdemler arasında alçakgönüllülük, ölçülülük, bakım ve dikkat bulunur. Çevresel sorumluluk tartışmalarında sadakat, çalışkanlık, adalet, bütünlük, sağduyu ve pratik akıl gibi diğer karakter özellikleri de önem kazanabilir.

Bu erdemler dışarıdan dayatılan davranış kısıtları olarak değil, insanın iyi yaşamasını mümkün kılan istikrarlı eğilimler olarak ele alınır. Böylece çevre etiği yalnız kurallar ve yasaklar düzeyinde kalmaz; kişinin dünyayı nasıl algıladığı, nelere önem verdiği ve kendi özgürlüğünü nasıl anladığıyla ilişkilendirilir.

Özerklik ile ekolojik bağımlılık çelişir mi?

Modern birey anlayışında özerklik zaman zaman kendi kendine yeterlilik olarak düşünülür. Ekolojik düşünce ise insanların gıda, su, iklim düzeni, diğer canlılar, topluluklar ve çok sayıda ekolojik süreç bakımından yoğun bir bağımlılık ağı içinde yaşadığını hatırlatır.

Makale bu iki düşünceyi uzlaştırmak için ekolojik özerklik yaklaşımını kullanır. Gerçek özerklik bağımlılıkların inkâr edilmesinden değil, onların tanınması ve sorumlu biçimde ilişkilendirilmesinden doğabilir. İnsan doğaya bağımlı olduğunu kabul ettiği için daha az özgür olmak zorunda değildir; aksine kendi eylemlerinin koşullarını daha gerçekçi anlayabilir.

Bakım neden dışsal görevden farklıdır?

Ekolojik benlik yaklaşımında doğaya bakım yalnız “kendimiz dışındaki doğa için fedakârlık yapma” şeklinde anlaşılmaz. Benlik zaten ekolojik ilişkiler içinde kuruluyorsa çevresel zarar kişinin kendi yaşam koşullarına ve kimliğinin ilişkisel temellerine zarar verir.

Bu nedenle çevreyi koruma davranışı dışarıdan dayatılan bir ahlaki ödev olmanın ötesine geçebilir. Özdeşleşme genişledikçe diğer canlılara ve yaşanılan yerlere özen göstermek kişinin kendi ilişkisel yaşamını sürdürmesinin doğal bir parçasına dönüşebilir.

Öz-yeniden yabanlaştırmanın kültürel boyutu

Bireysel erdemlerin geliştirilmesi tek başına yeterli değildir. Kaynak çalışma modern tüketim kültürlerinin açgözlülük, kibir, kayıtsızlık ve kendine yeterlilik yanılsaması gibi eğilimleri güçlendirebileceğini tartışır. Öz-yeniden yabanlaştırma bu nedenle yalnız bireysel değil, kültürel bir dönüşüm projesidir.

Bu kültürel dönüşümün amacı insanları “doğadan uzaklaştırılmış saf bir vahşiliğe” döndürmek değildir. Amaç, insan yaşamının ekolojik ilişkiler içindeki gerçek koşullarını kabul eden alışkanlıklar ve kurumlar geliştirmektir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Çalışmanın yöntemi kavramsal ve disiplinler arası felsefi analizdir. Araştırma yeni ekolojik örneklem, deney, saha verisi veya istatistik üretmemiştir. Yazar yeniden yabanlaştırma literatürünü koruma biyolojisi ve çevre etiği bakımından ele alır; ardından kültürel peyzaj tartışmalarını, Arne Næss'in ekosofisini, yer ve ev felsefesini, öz-yeniden yabanlaştırmayı ve çevresel erdem etiğini tek bir normatif çerçevede bir araya getirir.

Kavramsal analiz akışı

Birinci temel sonuç: Rewilding yalnız teknik restorasyon değildir

Makalenin ilk ana sonucu, yeniden yabanlaştırmanın yalnız ekosistem yönetim tekniği olarak anlaşılmasının eksik olduğudur. Hangi süreçlerin restore edileceği, hangi tarihsel duruma referans verileceği, insanın ne ölçüde müdahale edeceği ve hangi türlerin özel değer taşıdığı gibi kararlar bilimsel olduğu kadar normatiftir.

İkinci temel sonuç: Ekolojik özerklik insan müdahalesinin tamamen yokluğu değildir

Derin biçimde değiştirilmiş ekosistemlerde insanın hemen geri çekilmesi her zaman ekolojik özerkliği artırmayabilir. Bazı durumlarda bozulmuş süreçleri yeniden çalıştırmak için müdahale gerekebilir. Etik sorun, yalnız “müdahale var mı?” değildir; müdahalenin doğayı sürekli kontrol altında tutmak için mi yoksa gelecekteki öz-düzenlemeyi yeniden mümkün kılmak için mi yapıldığıdır.

Üçüncü temel sonuç: Kültürel peyzajlar ekolojik boşluk değildir

Rewilding insan tarihini tamamen silerek varsayımsal bir insan-öncesi doğaya dönmek olarak anlaşılmamalıdır. İnsan faaliyetleriyle şekillenmiş peyzajlar kültürel bellek, aidiyet ve yer kimliği taşıyabilir. Bu nedenle restorasyonun etik kalitesi yalnız biyolojik göstergelerle değil, içinde gerçekleştiği sosyo-ekolojik bağlamla birlikte değerlendirilmelidir.

Dördüncü temel sonuç: Ekolojik kriz bir ikamet krizidir

Makalenin özgün felsefi sentezlerinden biri ekolojik bozulmayı “evde olma” kapasitesinin bozulmasıyla ilişkilendirmesidir. İnsan kendisini dünyadan ayrılmış bir kullanıcı veya yönetici olarak düşündüğünde, çevre ile kimlik arasındaki ilişkisel bağ zayıflar. Oikos yaklaşımı Dünya'yı salt kaynak değil, insan kimliğinin oluştuğu ortak yaşam alanı olarak yeniden düşünür.

Beşinci temel sonuç: Rewilding, self-rewilding'e genişletilmelidir

Ekosistemlerin yeniden yabanlaştırılması, insan davranış ve değerlerinde hiçbir değişiklik olmadan sürdürülebilir bir etik dönüşüm yaratmayabilir. Valera bu nedenle yeniden yabanlaştırmanın öz-yeniden yabanlaştırma şeklinde genişletilmesi gerektiğini savunur. İnsanların kendi alışkanlıkları, tüketim biçimleri, kontrol anlayışları ve doğayla kurdukları ilişkiler dönüşümün bir parçasıdır.

Altıncı temel sonuç: Erdemler ekolojik dönüşümün insan boyutunu açıklar

Alçakgönüllülük, ölçülülük, bakım ve dikkat gibi erdemler insanların ekolojik sınırları ve bağımlılıkları tanımasına yardımcı olabilir. Erdem etiği böylece “hangi restorasyon tekniği kullanılmalı?” sorusunun ötesine geçerek “bu restorasyonu gerçekleştiren insanlar nasıl bir karakter ve ilişki biçimi geliştirmeli?” sorusunu gündeme getirir.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• Yeniden yabanlaştırma hem ekolojik hem etik boyutlara sahip çok katmanlı bir kavramdır.
• Çağdaş rewilding yaklaşımları sabit tarihsel durumları yeniden üretmekten çok ekolojik süreçler ve öz-düzenleme üzerinde yoğunlaşabilir.
• Pasif ve aktif yeniden yabanlaştırma farklı insan müdahalesi düzeyleri içerir.
• Kültürel peyzajların değeri ekolojik restorasyon tartışmasına dahil edilmelidir.
• Oikos kavramı ekolojik kriz ile aidiyet, kimlik ve ikamet arasındaki ilişkiyi açıklamak için kullanılabilir.
• Ekolojik benlik, insan kimliğini insan ve insan-dışı ilişkilerin içinde oluşan ilişkisel bir yapı olarak yorumlar.
• Öz-yeniden yabanlaştırma, ekolojik restorasyonu kişisel ve kültürel dönüşümle ilişkilendirir.
• Ekolojik erdemler insan ve insan-dışı varlıkların birlikte gelişebileceği bir yaşam biçiminin etik koşulları olarak ele alınabilir.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

• Belirli bir yeniden yabanlaştırma projesinin biyolojik çeşitliliği kesin bir yüzdeyle artıracağını göstermez.
• Aktif yeniden yabanlaştırmanın pasif yeniden yabanlaştırmadan her durumda üstün olduğunu kanıtlamaz.
• Tür yeniden yerleştirme veya soy tükenmesini tersine çevirme teknolojilerinin her durumda etik olarak doğru olduğunu savunmaz.
• Kültürel değerlerin her durumda ekolojik restorasyondan öncelikli olması gerektiğini söylemez.
• Ekolojik benlik veya öz-yeniden yabanlaştırma kavramlarının psikolojik etkisini deneysel olarak ölçmez.
• Erdem etiğinin çevre politikalarında ampirik olarak daha yüksek başarı sağladığını kanıtlamaz.
• Bütün coğrafyalara uygulanabilecek tek bir yeniden yabanlaştırma modeli sunmaz.

Başlıca kuramsal sınırlılıklar

Çalışma geniş ve verimli bir felsefi sentez sunmakla birlikte deneysel doğrulama amacı taşımaz. Rewilding uygulamalarının gerçek ekolojik başarısı belirli ekosistemlerin yapısına, başlangıç koşullarına, insan kullanımına, tür ilişkilerine ve yerel yönetişim koşullarına bağlıdır. Makaledeki etik çerçeve bu bağlamları değerlendirmek için kavramsal araç sağlar; belirli bir proje için sonuç garantisi vermez.

Benzer biçimde “ekolojik benlik”, “öz-gerçekleştirme” ve “öz-yeniden yabanlaştırma” ampirik olarak bu çalışmada operasyonelleştirilmiş psikolojik değişkenler değildir. Bu kavramlar çevre felsefesi ve ekosofi içindeki normatif ve ontolojik açıklama araçlarıdır.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün çalışma: Rewilding Home: Reconsidering Our Dwelling in the World.

Yazar: Luca Valera.

Kurumlar: Philosophy Department, Universidad de Valladolid, Valladolid, Spain; Bioethics Center, Pontificia Universidad Católica de Chile, Santiago, Chile.

Dergi: Philosophies.

Yayınevi: MDPI.

Bibliyografik kayıt: Philosophies 2026, 11, 96.

DOI: 10.3390/philosophies11030096.

Resmî DOI bağlantısı: https://doi.org/10.3390/philosophies11030096

Yayın tarihi: 12 Haziran 2026. Makale 14 Mayıs 2026'da alınmış, 8 Haziran 2026'da revize edilmiş ve 10 Haziran 2026'da kabul edilmiştir.

Kaynak türü: Hakemli çevre felsefesi ve çevre etiği makalesi; kavramsal ve disiplinler arası çalışma.

Temel yöntem: Koruma biyolojisindeki yeniden yabanlaştırma literatürü, çevre etiği, Arne Næss'in ekosofisi, yer ve ikamet felsefesi, öz-yeniden yabanlaştırma ve çevresel erdem etiğinin kavramsal olarak birleştirilmesi.

Lisans: Kaynak çalışma Creative Commons Attribution (CC BY) lisansı altında açık erişim yayımlanmıştır. Verianla metni buna rağmen özgün makalenin cümle ve paragraf yapısını yeniden üretmek yerine doğrulanabilir kavramları bağımsız öğretici mimari içinde açıklamaktadır.

Finansman: Çalışma dış finansman almamıştır.

Etik kurul: Uygulanabilir değil olarak bildirilmiştir.

Bilgilendirilmiş onam: Uygulanabilir değil olarak bildirilmiştir.

Veri erişilebilirliği: Çalışmada yeni veri seti üretilmemiş veya analiz edilmemiştir. Kaynakta kullanılan materyallerin kamuya açık olduğu ve uygun biçimde atıflandığı belirtilmektedir.

Çıkar çatışması: Yazar çıkar çatışması olmadığını beyan etmiştir.

Yazar katkıları: Kaynak PDF'de ayrı bir “Author Contributions” bildirimi raporlanmamaktadır; tek yazarlı çalışma olduğu için katkı rolleri ayrıca tahmin edilmemiştir.

Temel yöntemsel sınır: Çalışmanın ulaştığı sonuçlar kavramsal ve normatiftir. Belirli bir restorasyon projesinin ekolojik performansına, insan davranışına veya politika etkinliğine ilişkin yeni deneysel sonuç sağlamaz.

Bilimsel kullanım sınırı: Bu Verianla makalesi özgün çalışmanın felsefi ve ekolojik kavramlarını bağımsız öğretici bir çerçevede açıklar; özgün akademik çalışmanın yerine geçmez. Ayrıntılı argüman yapısı, atıflar ve kaynak tartışmaları için DOI üzerinden özgün yayın incelenmelidir.