Бул изилдөө кайра жапайыландырууну бузулган экосистемаларды калыбына келтирүүгө багытталган экологиялык реставрация ыкмасы катары гана эмес, адамдын дүйнөдө кандай жашары жана өзүн жаратылыш менен кандай байланышта түшүнөрү жөнүндө этикалык түшүнүк катары карайт. Кайра жапайыландыруу (rewilding), экологиялык процесстердин, өзүн-өзү жөнгө салуу жөндөмүнүн жана экосистемалардын узак мөөнөттүү автономиясынын кайра күчөшүнө артыкчылык берген реставрация ыкмасы; ал эми Valeraнын философиялык алкагында бул түшүнүк адамдын жалпы дүйнөдөгү ордун жана жашоо образын кайра ойлонушун талап кылган этикалык өзгөрүүгө чейин кеңейтилет. Изилдөө эксперимент же талаа маалыматтарын өндүрбөйт; экологияны, Arne Næssтин экософиясын, өзүн кайра жапайыландырууну жана экологиялык изгилик этикасын концептуалдык жана дисциплиналар аралык түрдө бириктирет. Негизги жыйынтык — экологиялык реставрация менен этикалык өнүгүүнү бири-биринен бөлүп кароого болбойт жана дүйнөдө жакшы жашоо момундук, экологиялык көз карандылыкты таануу, кам көрүү жана мамилелик автономия сыяктуу изгиликтерди талап кылат.

Макала экологиялык кризисти түрлөрдүн жана жашоо чөйрөлөрүнүн жоголушу катары гана баалабайт. Кризис ошол эле учурда адам менен ал жашаган дүйнөнүн ортосундагы маанилүү байланыштын бузулушу болуп саналат. Ошондуктан кайра жапайыландыруунун терең максаты “дагы жапайы” экосистемаларды гана түзүү эмес, адамдын дүйнөнү сырттан башкарыла турган ресурс мейкиндиги катары көрүүдөн баш тартып, өзүн кеңири экологиялык байланыштар тармагынын мүчөсү катары түшүнүшү болуп саналат. Бул өзгөрүү макалада экологиялык өздүк, өзүн-өзү ишке ашыруу, өзүн кайра жапайыландыруу жана экологиялык автономия түшүнүктөрү менен түшүндүрүлөт.

Экологиялык кризис эмне үчүн жалаң гана айлана-чөйрөлүк көйгөй эмес?

Макаланын баштапкы чекити — биологиялык ар түрдүүлүктүн тездетилген жоготуусу жана экосистемалардын дүйнөлүк масштабда бузулушу. Жерди пайдалануудагы өзгөрүүлөр жана табигый ресурстарга болгон адамдык басымдын өсүшү экосистемалардын бузулгандан кийин кайра калыбына келүү жөндөмүн азайтып жатат. Салттуу коргоо практикалары айрым жерлерде маанилүү натыйжаларды бергенине карабастан, корголуучу аймак түзүү же учурдагы түр коомчулуктарын ошол бойдон сактоо гана дүйнөлүк масштабдагы экологиялык төмөндөөнү өз алдынча токтотууга жетиштүү деп эсептелбейт.

Valeraнын философиялык ыкмасында бул абалдын экинчи өлчөмү бар. Адам менен дүйнөнүн ортосундагы байланыш алсырай баштаганда экосистеманын функциялары гана бузулбайт; адамдын турган жерин “үй” катары сезүү, ага таандык болуу жана анын ичинде маанилүү жашоо куруу жөндөмү да алсырайт. Ошондуктан экологиялык кризис айлана-чөйрөлүк болгондой эле экзистенциалдык кризис болуп саналат.

Кайра жапайыландыруу деген эмне жана ал салттуу реставрациядан эмнеси менен айырмаланат?

Кайра жапайыландыруу коргоону белгилүү түрлөрдү же мурдагы туруктуу экосистемалык абалды кайра түзүү иши катары гана көрбөстөн, экологиялык процесстерди, байланыштуулукту, табигый динамикаларды жана экосистемалардын өзүн-өзү туруктуу кармоо жөндөмүн күчөтүүгө артыкчылык берген реставрация ыкмасы. Булакта каралган заманбап түшүнүк келечектеги экосистемалык абалдарды толугу менен алдын ала айтууга болбой турганын кабыл алгандыктан, реставрацияны өзгөрбөс тарыхый максатка кайтуу катары эмес, тирүү жана динамикалык процесстердин кайра иштей башташы катары чечмелейт.

Кайра жапайыландыруунун коргоо биологиясындагы келип чыгышы

“Rewilding” түшүнүгү коргоо биологиясында Michael Soulé жана Reed Nossтун эмгектеринде даана көрүнгөн. Алгачкы ыкма кеңири табигый аймактарды коргоого, алардын ортосунда экологиялык байланыш түзүүгө жана өзгөчө ири жырткычтар менен башка ачкыч түрлөрдүн экологиялык жөнгө салуучу ролдорун калыбына келтирүүгө багытталган. Бул тарыхый ыкма көбүнчө үч негизги бөлүк аркылуу түшүндүрүлөт: негизги коргоо аймактары, коридорлор жана ири эт жегич/ачкыч түрлөр.

Бул баштапкы чекит биологиялык ар түрдүүлүктү коргоодо маанилүү өзгөрүүнү билдирет. Көңүл обочолонгон корголуучу аймактарга гана эмес, бири-бири менен байланышкан экологиялык тармактарга жана трофикалык байланыштарды кайра түзүүгө бурулат. Убакыт өткөн сайын кайра жапайыландыруунун чөйрөсү дагы кеңейип, ар кандай экологиялык, маданий жана этикалык ыкмаларды камтыган көп кырдуу түшүнүккө айланган.

Пассивдүү жана активдүү кайра жапайыландыруу

Бул айырма кайра жапайыландыруунун ичиндеги негизги парадоксту көрүнүктүү кылат: жаратылышты көбүрөөк автономдуу кылуу максаты коюлганда баштапкы этапта адамдын кийлигишүүсү талап кылынышы мүмкүн. Катуу бузулган ландшафтта эч нерсе кылбоо адамдын таасирин чындап азайтуунун ордуна мурдагы адамдык кийлигишүүлөрдүн кесепеттерин туруктуу кылып коюшу мүмкүн. Ошондуктан айрым учурларда кыска же орто мөөнөттүү активдүү кийлигишүү узак мөөнөттө адамдык башкарууга көз карандылыкты азайтуунун каражаты катары каралышы мүмкүн.

Европанын Жаратылышты калыбына келтирүү мыйзамынын контексти

Булак изилдөө кайра жапайыландыруунун учурдагы европалык реставрация саясаттары менен байланышын да талкуулайт. Европа Бирлигинин 2024/1991 номерлүү Жаратылышты калыбына келтирүү регламенти 2030-жылга чейин ЕБнин кургактык жана деңиз аймактарынын кеминде %20 бөлүгүндө калыбына келтирүү чараларын колдонуу жана 2050-жылга чейин калыбына келтирүүгө муктаж бардык экосистемаларды камтуу максатын көздөйт. Автор кайра жапайыландырууну бул укуктук максаттардын өзү менен теңебейт; аны экосистеманын функциясы, узак мөөнөттүү туруктуулук жана адамдык башкарууга көз карандылыкты азайтуу жагынан толуктоочу ыкма катары баалайт.

Кайра жапайыландыруу эмне үчүн этикалык көйгөй?

Кайсы экосистемалык абал максат болушу керек деген чечимди жалаң илимий маалыматтардан чыгарууга болбойт. “Жаратылыш кандай болушу керек?”, “кайсы түрлөр корголушу же кайра жайгаштырылышы керек?”, “мурда жоголгон экологиялык түзүлүштөрдүн канчасы кайра түзүлүшү керек?” жана “адамдын кийлигишүүсүнүн чеги кайда болушу керек?” сыяктуу суроолор нормативдик тандоолорду камтыйт. Ошондуктан кайра жапайыландыруу экология менен айлана-чөйрө этикасынын кесилишинде орун алат.

Түрлөрдү кайра жайгаштыруу жана өзгөчө жок болуп кетүүнү артка кайтарууга багытталган технологиялар бул чыңалууну дагы даана кылат. Мындай кийлигишүүлөр жоголгон экологиялык же моралдык баалуулуктун бир бөлүгүн калыбына келтирүү, өткөн адамдык таасирлерден келип чыккан жоготууларды жоюу же башка коргоо каражаттары натыйжа бербегенде акыркы мүмкүнчүлүк болуу негиздери менен жакталуусу мүмкүн. Буга каршы табигыйлык, экосистеманын саламаттыгы, жаныбарлардын жыргалчылыгы, күтүлбөгөн экологиялык натыйжалар жана адамдын жаратылыш үстүндөгү көзөмөлүн ашыкча кеңейтүүсү сыяктуу олуттуу каршы пикирлер да чыгат.

Макаланын маанилүү айырмаларынын бири — бир түрдү биотехнологиялык жол менен кайра жаратуу жоголгон бардык экологиялык жана маданий байланыштарды автоматтык түрдө кайтарып бербейт. Түрдүн баалуулугу анын генетикалык жактан бар болушу менен гана эмес, тарыхый, эволюциялык, экологиялык жана маданий контексттери менен бирге түзүлөт.

Жаратылыш менен маданият чындап эле карама-каршыбы?

Кайра жапайыландыруу талкуусун маданий ландшафттарга колдонуу “көбүрөөк жапайы жаратылыш” менен адам тарыхын сактоонун ортосунда чыңалуу жаратышы мүмкүн. Кылымдар бою дыйканчылык, отурукташуу, мал чарбачылыгы жана башка адам ишмердиктери менен калыптанган ландшафттар экологиялык жактан өзгөртүлгөн аймактар гана эмес; алар ошондой эле иденттүүлүктү, эстутумду жана маданий мурасты алып жүрөт.

Ошондуктан адамдын издерин жок кылуу ар дайым экологиялык же этикалык жактан жогору натыйжа дегенди билдирбейт. Макала кабыл алган көбүрөөк интеграцияланган ыкма азыркы ландшафттарды тарыхый катмарлары бар социалдык-экологиялык системалар катары тааныйт. Экологиялык бүтүндүк, биологиялык ар түрдүүлүк, маданий мурас жана адамдын жыргалчылыгы айрым учурларда бири-бирин колдой алат; башка учурларда болсо чыныгы компромистер пайда болушу мүмкүн.

Бул алкак кайра жапайыландырууну универсалдуу жана контексттен көз каранды эмес рецепт катары колдонууга болбой турганын билдирет. Долбоорлор жергиликтүү социалдык-экологиялык шарттарга, учурдагы жер пайдаланууга, маданий баалуулуктарга жана билимдин ар башка формаларына сезимтал болушу керек. Ошондуктан катышуучулук чечим кабыл алуу социалдык кабыл алуу үчүн гана эмес, колдонмонун этикалык легитимдүүлүгү үчүн да маанилүү.

Момундуктун ролу

Булак изилдөөдө момундук жеке изгилик гана эмес, ошол эле учурда эпистемикалык мамиле болуп саналат. Экологиялык системалар татаал жана адамдын кийлигишүүлөрүнүн бардык кесепеттерин алдын ала көрүү мүмкүн эмес. Жаратылышты толугу менен башкарылуучу система катары көрүүнүн ордуна адам билиминин жана көзөмөлүнүн чектерин таануу зарыл.

Бирок момундук пассивдүүлүктү билдирбейт. Адамдар мурдагы кийлигишүүлөрү менен бузган экологиялык шарттардын алдында жоопкерчиликтен четтөө да көйгөйлүү болушу мүмкүн. Макаланын алкагында ылайыктуу мамиле жаратылышка үстөмдүк кылууну көздөгөн кийлигишүүлөр менен экологиялык процесстердин кайра автономдуу болушун колдогон жоопкерчиликтүү кийлигишүүлөрдү айырмалоого аракет кылуу болуп саналат.

Экологиялык өздүк деген эмне?

Экологиялык өздүк, адамдын иденттүүлүгүн айлана-чөйрөдөн көз карандысыз, өзүнө жабык индивид катары эмес; башка адамдар, тирүү жандыктар, жерлер жана органикалык эмес айлана-чөйрө элементтери менен мамилелердин ичинде калыптанган өздүк катары түшүндүргөн экософиялык түшүнүк. Næssтин ыкмасында адамдын өзүн кеңири экологиялык мамилелер менен идентификациялоосу өздүктүн чектерин жок кылуу эмес, өзүн түзгөн мамилелерди кеңири масштабда аңдоо болуп саналат. Бул аныктама айлана-чөйрөгө кам көрүүнү тышкы объект үчүн курмандык болуудан чыгарып, адамдын өз мамилелик жашоосун коргоосунун бир бөлүгүнө айлантат.

Oikos: Үй жөн гана имарат эмес

Макаланын философиялык борборунда грекче oikos, башкача айтканда үй/журт түшүнүгү турат. “Үй” адам турган физикалык курулуш гана эмес. Үй — таандыктык, иденттүүлүк жана адамдын өзүн дүйнөдө жайгаштыруусу калыптанган мамилелик мейкиндик.

Næssтин экософиясында адам менен айлана-чөйрө толугу менен өз алдынча эки нерсе катары каралбайт. Адамдын иденттүүлүгү үй-бүлө, коом жана башка адамдар сыяктуу эле белгилүү жерлер, тирүү жандыктар жана материалдык чөйрө менен өз ара аракеттенүүдө өнүгөт. Ошондуктан адамдын жаратылыштан толугу менен ажырашы тышкы чөйрөдө гана жоготуу жаратпайт; анын өзүн түзгөн мамилелеринин бир бөлүгүн да алсыратышы мүмкүн.

Мейкиндиктен “жерге”, жерден “үйгө”

Макаладагы айырмалоого ылайык, ар бир физикалык мейкиндик автоматтык түрдө “үй” болуп калбайт. Мейкиндиктин маанилүү жерге айланышы тажрыйбаны, мамилени, таандыктыкты жана идентификацияны талап кылат. Адам өзүн белгилүү бир жерде таанып баштаганда жана ошол жерди өз иденттүүлүк түзүлүшүнүн бир бөлүгү катары сезгенде мейкиндик символдук мааниге ээ болот.

Бул ой планеталык масштабга чыгарылганда Жерди “жалпы үй” катары көрүү жөн гана абстракттуу ураан боло албайт. Адамдар бүт планетаны түздөн-түз жашабайт; алар белгилүү жерлерде, ландшафттарда жана жамааттарда жашашат. Планеталык масштабдагы экологиялык таандыктык жергиликтүү жана конкреттүү таандыктык тажрыйбаларын кеңири экологиялык байланыштар менен бириктирүү аркылуу пайда болот.

Экологиялык кризисти “үй кризиси” катары кантип окууга болот?

Valeraнын чечмелөөсүндө экологиялык кризис адамдын өз дүйнөсү менен маанилүү мамилесин жоготушу жагынан “үй кризиси” катары каралышы мүмкүн. Айлана-чөйрөнү ресурс кампасы же экономикалык кириш катары гана көрүү адамды белгилүү жерлер менен түзгөн таандыктык мамилесинен алыстатышы мүмкүн. Ошентип маселе кайда жашай турганыбызда гана эмес, жашап жаткан дүйнөбүздү кандайча жашай турганыбызда болуп калат.

Бул ыкма “мекендөө” менен “бир аймакты ээлөө” ортосунда айырма коёт. Мекендөө бир жерде болуудан тышкары, ал жер менен маанилүү, жоопкерчиликтүү жана өз ара мамиле түзүүнү камтыйт.

Идентификация жана өзүн-өзү ишке ашыруу

Næssтин экософиясында идентификация, адамдын башка тирүү жандыктардан же кеңири экологиялык мамилелерден өзү менен окшоштуктарды көрүшүнө мүмкүнчүлүк берген процесс. Бул процесс айырмачылыктардын жок болушу эмес. Адам башка жандыкка айланбайт; бирок өзүнүн башка жандыктар жана экологиялык процесстер менен байланышын кеңири түшүнөт.

Бул кеңейүү өзүн-өзү ишке ашыруу түшүнүгү менен байланышкан. Өзүн-өзү ишке ашыруу жеке максаттарга жетүү же жеке ийгиликтерди топтоо гана эмес. Бул адамдагы мүмкүнчүлүктөрдүн аны курчап турган адамдык жана адамдык эмес мамилелердин ичинде өнүгүшү. Ошондуктан адамдын өнүгүшү менен ал жашаган экологиялык дүйнөнүн өнүгүшүн толугу менен бөлөк процесстер катары кароого болбойт.

Өзүн кайра жапайыландыруу эмнени билдирет?

Өзүн кайра жапайыландыруу (self-rewilding), кайра жапайыландыруу сырткы экосистемаларга колдонулуучу реставрация саясаты гана эмес экенин, адамдардын адаттарын, баалуулуктарын, өздөрүн жаратылышка карата жайгаштыруу ыкмаларын жана күнүмдүк жүрүм-турумун да өзгөртүшү керектигин жактаган этикалык ыкма. Бул ыкма адамды жаратылыштан өзүнчө турган башкаруучу же жогорку агент катары эмес, башка автономдуу, бирок бири-бири менен байланышкан жандыктар менен бирге жашаган катышуучу катары кайра аныктайт.

Айлана-чөйрөлүк изгилик этикасы

Valera бул өзгөрүүнү түшүндүрүү үчүн айлана-чөйрөлүк изгилик этикасын колдонот. Изгилик этикасы “кайсы аракет туура?” деген суроого гана эмес, “кандай адам болуу керек?” деген суроого да көңүл бурат. Айлана-чөйрөлүк контекстте суроо дагы так болот: адамдык эмес дүйнө менен кандай мамиле жакшы жана өнүккөн адам жашоосунун бир бөлүгү болуп саналат?

Булакта кайра жапайыландыруу менен байланышкан негизги изгиликтердин арасында момундук, ченемдүүлүк, кам көрүү жана көңүл буруу бар. Айлана-чөйрөлүк жоопкерчилик тууралуу талкууларда берилгендик, эмгекчилдик, адилеттүүлүк, бүтүндүк, акыл-эстүүлүк жана практикалык акыл сыяктуу башка мүнөз сапаттары да маанилүү болушу мүмкүн.

Бул изгиликтер сырттан таңууланган жүрүм-турум чектөөлөрү катары эмес, адамдын жакшы жашоосун мүмкүн кылган туруктуу багыттар катары каралат. Ошентип айлана-чөйрө этикасы эрежелер жана тыюулар деңгээлинде гана калбайт; ал адам дүйнөнү кандай кабыл алары, эмнеге маани берери жана өз эркиндигин кандай түшүнөрү менен байланышат.

Автономия менен экологиялык көз карандылык карама-каршыбы?

Заманбап индивид түшүнүгүндө автономия кээде өзүн-өзү камсыздоо катары кабыл алынат. Экологиялык ой жүгүртүү болсо адамдар азык-түлүк, суу, климаттык жөнгө салуу, башка тирүү жандыктар, жамааттар жана көптөгөн экологиялык процесстер жагынан күчтүү көз карандылык тармагында жашаарын эске салат.

Макала бул эки ойду айкалыштыруу үчүн экологиялык автономия ыкмасын колдонот. Чыныгы автономия көз карандылыктарды тануудан эмес, аларды таануу жана жоопкерчиликтүү түрдө мамилелештирүүдөн келип чыгышы мүмкүн. Адам жаратылышка көз каранды экенин кабыл алганы үчүн азыраак эркин болушу шарт эмес; тескерисинче, өз аракеттеринин шарттарын реалдуураак түшүнө алат.

Кам көрүү эмне үчүн тышкы милдеттен айырмаланат?

Экологиялык өздүк ыкмасында жаратылышка кам көрүү “өзүбүздөн тышкаркы жаратылыш үчүн курмандык кылуу” катары гана түшүнүлбөйт. Эгер өздүк экологиялык мамилелердин ичинде эле түзүлсө, айлана-чөйрөгө зыян адамдын өз жашоо шарттарына жана иденттүүлүгүнүн мамилелик негиздерине да зыян келтирет.

Ошондуктан айлана-чөйрөнү коргоо жүрүм-туруму сырттан таңууланган моралдык милдет болуудан ары өтүшү мүмкүн. Идентификация кеңейген сайын башка тирүү жандыктарга жана жашалган жерлерге кам көрүү адамдын өз мамилелик жашоосун улантуусунун табигый бөлүгүнө айланышы мүмкүн.

Өзүн кайра жапайыландыруунун маданий өлчөмү

Жеке изгиликтерди өнүктүрүү өзүнчө жетиштүү эмес. Булак изилдөө заманбап керектөө маданияттары ач көздүк, текебердик, кайдыгерлик жана өзүн-өзү камсыздай алам деген элес сыяктуу багыттарды күчөтүшү мүмкүн экенин талкуулайт. Ошондуктан өзүн кайра жапайыландыруу жеке гана эмес, маданий өзгөрүү долбоору.

Бул маданий өзгөрүүнүн максаты адамдарды “жаратылыштан ажыратылган таза жапайылыкка” кайтаруу эмес. Максат — адам жашоосунун экологиялык мамилелердин ичиндеги чыныгы шарттарын кабыл алган адаттарды жана институттарды өнүктүрүү.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Изилдөөнүн ыкмасы концептуалдык жана дисциплиналар аралык философиялык талдоо. Изилдөө жаңы экологиялык үлгү, эксперимент, талаа маалыматы же статистика өндүргөн эмес. Автор кайра жапайыландыруу адабиятын коргоо биологиясы жана айлана-чөйрө этикасы жагынан карайт; андан соң маданий ландшафт талкууларын, Arne Næssтин экософиясын, жер жана үй философиясын, өзүн кайра жапайыландырууну жана айлана-чөйрөлүк изгилик этикасын бир нормативдик алкакта бириктирет.

Концептуалдык талдоонун жүрүшү

Биринчи негизги жыйынтык: Rewilding жалаң техникалык реставрация эмес

Макаланын биринчи негизги жыйынтыгы — кайра жапайыландырууну экосистеманы башкаруу техникасы катары гана түшүнүү жетишсиз. Кайсы процесстер калыбына келтирилери, кайсы тарыхый абалга шилтеме жасалары, адам канчалык деңгээлде кийлигишери жана кайсы түрлөр өзгөчө баалуулукка ээ экени тууралуу чечимдер илимий болгондой эле нормативдик да болуп саналат.

Экинчи негизги жыйынтык: Экологиялык автономия адамдын кийлигишүүсүнүн толук жоктугу эмес

Терең өзгөртүлгөн экосистемаларда адамдын дароо артка чегиниши дайыма эле экологиялык автономияны көбөйтпөшү мүмкүн. Айрым учурларда бузулган процесстерди кайра иштетүү үчүн кийлигишүү талап кылынышы мүмкүн. Этикалык көйгөй “кийлигишүү барбы?” деген суроо гана эмес; кийлигишүү жаратылышты туруктуу көзөмөлдө кармоо үчүнбү же келечекте өзүн-өзү жөнгө салууну кайра мүмкүн кылуу үчүнбү жасалып жатканы.

Үчүнчү негизги жыйынтык: Маданий ландшафттар экологиялык боштук эмес

Rewilding адам тарыхын толугу менен өчүрүп, шарттуу түрдө адамга чейинки жаратылышка кайтуу катары түшүнүлбөшү керек. Адам ишмердиги менен калыптанган ландшафттар маданий эстутумду, таандыктыкты жана жердин иденттүүлүгүн алып жүрүшү мүмкүн. Ошондуктан реставрациянын этикалык сапаты биологиялык көрсөткүчтөр менен гана эмес, ал ишке ашкан социалдык-экологиялык контекст менен бирге бааланышы керек.

Төртүнчү негизги жыйынтык: Экологиялык кризис — мекендөө кризиси

Макаланын өзгөчө философиялык синтездеринин бири экологиялык бузулууну “үйдө болуу” жөндөмүнүн бузулушу менен байланыштырышы. Адам өзүн дүйнөдөн бөлүнгөн колдонуучу же башкаруучу катары ойлогондо, айлана-чөйрө менен иденттүүлүктүн ортосундагы мамилелик байланыш алсырайт. Oikos ыкмасы Жерди жөн гана ресурс эмес, адамдын иденттүүлүгү калыптанган жалпы жашоо мейкиндиги катары кайра ойлойт.

Бешинчи негизги жыйынтык: Rewilding self-rewildingге чейин кеңейтилүүгө тийиш

Экосистемаларды кайра жапайыландыруу адамдын жүрүм-турумунда жана баалуулуктарында эч кандай өзгөрүү болбосо, туруктуу этикалык өзгөрүүнү жарата албашы мүмкүн. Valera ошондуктан кайра жапайыландыруу өзүн кайра жапайыландыруу формасына чейин кеңейтилүүгө тийиш деп эсептейт. Адамдардын өз адаттары, керектөө ыкмалары, көзөмөл түшүнүктөрү жана жаратылыш менен түзгөн мамилелери өзгөрүүнүн бир бөлүгү.

Алтынчы негизги жыйынтык: Изгиликтер экологиялык өзгөрүүнүн адамдык өлчөмүн түшүндүрөт

Момундук, ченемдүүлүк, кам көрүү жана көңүл буруу сыяктуу изгиликтер адамдарга экологиялык чектерди жана көз карандылыктарды таанууга жардам бере алат. Изгилик этикасы ошентип “кайсы реставрация техникасы колдонулушу керек?” деген суроодон ары өтүп, “бул реставрацияны ишке ашырган адамдар кандай мүнөз жана мамиле формасын өнүктүрүшү керек?” деген суроону көтөрөт.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• Кайра жапайыландыруу экологиялык да, этикалык да өлчөмдөрү бар көп катмарлуу түшүнүк.
• Заманбап rewilding ыкмалары туруктуу тарыхый абалдарды кайра жаратуудан көрө экологиялык процесстерге жана өзүн-өзү жөнгө салууга көбүрөөк көңүл бурушу мүмкүн.
• Пассивдүү жана активдүү кайра жапайыландыруу адамдын кийлигишүүсүнүн ар башка деңгээлдерин камтыйт.
• Маданий ландшафттардын баалуулугу экологиялык реставрация талкуусуна кошулууга тийиш.
• Oikos түшүнүгү экологиялык кризис менен таандыктык, иденттүүлүк жана мекендөө ортосундагы байланышты түшүндүрүү үчүн колдонулушу мүмкүн.
• Экологиялык өздүк адамдын иденттүүлүгүн адамдык жана адамдык эмес мамилелердин ичинде калыптанган мамилелик түзүлүш катары чечмелейт.
• Өзүн кайра жапайыландыруу экологиялык реставрацияны жеке жана маданий өзгөрүү менен байланыштырат.
• Экологиялык изгиликтер адамдык жана адамдык эмес жандыктар бирге өнүгө ала турган жашоо образынын этикалык шарттары катары каралышы мүмкүн.

Изилдөө колдобогон жыйынтыктар

• Белгилүү бир кайра жапайыландыруу долбоору биологиялык ар түрдүүлүктү так пайызга көбөйтөрүн көрсөтпөйт.
• Активдүү кайра жапайыландыруу ар бир учурда пассивдүү кайра жапайыландыруудан артык экенин далилдебейт.
• Түрлөрдү кайра жайгаштыруу же жок болуп кетүүнү артка кайтаруу технологиялары ар бир учурда этикалык жактан туура экенин жактабайт.
• Маданий баалуулуктар ар бир учурда экологиялык реставрациядан артык болушу керек деп айтпайт.
• Экологиялык өздүк же өзүн кайра жапайыландыруу түшүнүктөрүнүн психологиялык таасирин эксперимент аркылуу өлчөбөйт.
• Изгилик этикасы айлана-чөйрө саясаттарында эмпирикалык түрдө жогору ийгилик камсыз кыларын далилдебейт.
• Бардык географияларга колдонууга мүмкүн болгон бирдиктүү кайра жапайыландыруу моделин сунуштабайт.

Негизги теориялык чектөөлөр

Изилдөө кеңири жана жемиштүү философиялык синтезди сунуштаса да, эксперименттик текшерүүнү максат кылбайт. Rewilding практикаларынын реалдуу экологиялык ийгилиги белгилүү экосистемалардын түзүлүшүнө, баштапкы шарттарына, адамдык пайдаланууга, түрлөр аралык мамилелерге жана жергиликтүү башкаруу шарттарына көз каранды. Макаладагы этикалык алкак бул контексттерди баалоо үчүн концептуалдык куралдарды берет; белгилүү бир долбоор үчүн натыйжага кепилдик бербейт.

Ошол сыяктуу “экологиялык өздүк”, “өзүн-өзү ишке ашыруу” жана “өзүн кайра жапайыландыруу” бул изилдөөдө эмпирикалык түрдө операциялаштырылган психологиялык өзгөрмөлөр эмес. Бул түшүнүктөр айлана-чөйрө философиясы жана экософия ичиндеги нормативдик жана онтологиялык түшүндүрүү куралдары.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түп нуска эмгек: Rewilding Home: Reconsidering Our Dwelling in the World.

Автор: Luca Valera.

Мекемелер: Philosophy Department, Universidad de Valladolid, Valladolid, Spain; Bioethics Center, Pontificia Universidad Católica de Chile, Santiago, Chile.

Журнал: Philosophies.

Басмакана: MDPI.

Библиографиялык жазуу: Philosophies 2026, 11, 96.

DOI: 10.3390/philosophies11030096.

Расмий DOI шилтемеси: https://doi.org/10.3390/philosophies11030096

Жарыяланган күнү: 12-июнь 2026. Макала 14-май 2026 күнү алынган, 8-июнь 2026 күнү кайра каралып, 10-июнь 2026 күнү кабыл алынган.

Булактын түрү: Рецензияланган айлана-чөйрө философиясы жана айлана-чөйрө этикасы боюнча макала; концептуалдык жана дисциплиналар аралык изилдөө.

Негизги ыкма: Коргоо биологиясындагы кайра жапайыландыруу адабиятын, айлана-чөйрө этикасын, Arne Næssтин экософиясын, жер жана мекендөө философиясын, өзүн кайра жапайыландырууну жана айлана-чөйрөлүк изгилик этикасын концептуалдык түрдө бириктирүү.

Лицензия: Булак эмгек Creative Commons Attribution (CC BY) лицензиясы менен ачык жеткиликтүүлүктө жарыяланган. Ошого карабастан Verianla тексти түп макаланын сүйлөм жана абзац түзүлүшүн кайра өндүрүүнүн ордуна текшерүүгө боло турган түшүнүктөрдү өз алдынча окутуучу архитектуранын ичинде түшүндүрөт.

Каржылоо: Изилдөө тышкы каржылоо алган эмес.

Этика кеңеши: Колдонулбайт деп билдирилген.

Маалымдалган макулдук: Колдонулбайт деп билдирилген.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Изилдөөдө жаңы маалыматтар топтому өндүрүлгөн же талданган эмес. Булакта колдонулган материалдар жалпыга ачык экени жана тиешелүү түрдө шилтеме берилгени көрсөтүлгөн.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Автор кызыкчылыктардын кагылышы жок экенин билдирген.

Автордук салымдар: Булак PDFде өзүнчө “Author Contributions” билдирүүсү берилген эмес; эмгек бир авторлуу болгондуктан салым ролдору өзүнчө божомолдонгон эмес.

Негизги методологиялык чектөө: Изилдөөнүн жыйынтыктары концептуалдык жана нормативдик мүнөздө. Белгилүү реставрация долбоорунун экологиялык натыйжалуулугуна, адамдын жүрүм-турумуна же саясаттын натыйжалуулугуна байланыштуу жаңы эксперименттик жыйынтык бербейт.

Илимий колдонуу чеги: Бул Verianla макаласы түп эмгектин философиялык жана экологиялык түшүнүктөрүн өз алдынча окутуучу алкакта түшүндүрөт; түп академиялык эмгектин ордун баспайт. Аргументтердин деталдуу түзүлүшү, шилтемелер жана булак талкуулары үчүн DOI аркылуу түп нуска жарыяланма каралышы керек.