Ushbu tadqiqot Vengriya oziq-ovqat ishlab chiqarishida mahsulot bozori konsentratsiyasi bilan ish haqi, mukofotlar, ortiqcha ish vaqti, haq toʻlanadigan ta’til va yarim stavkali bandlik oʻrtasidagi munosabatlarni 1993–2022 davrida oʻrganadi. Korporativ konsentratsiya — oz sonli firmalar bozorning katta qismini nazorat qiladigan bozor tuzilmasidir; tadqiqotda bu tuzilma firmalarning bozor ulushlari kvadratlari yigʻindisiga asoslangan Herfindahl–Hirschman indeksi (Herfindahl–Hirschman Index, HHI) bilan oʻlchanadi. Ma’lumotlar, ayniqsa yuqori konsentratsiya darajalari sabab tanlangan toʻrtta oziq-ovqat quyi tarmogʻining 30 yillik muvozanatli panelidan iborat va asosiy ekonometrik tahlil ikki tomonlama sobit ta’sirlar modellariga tayangan.

Asosiy natija shuki, HHI darajasining yuqoriligi pastroq bazaviy soatlik ish haqi va pastroq jami oylik daromad bilan bogʻliq. Log bazaviy ish haqi modelidagi HHI koeffitsienti \( -1.06\times10^{-4} \) boʻlib, manba HHI dagi 1000 punktlik oʻsishni bazaviy ish haqining taxminan %10,6 pasayishi bilan bogʻlaydi. Yuqoriroq konsentratsiya, shuningdek, koʻproq ortiqcha ish, kamroq haq toʻlanadigan ta’til va yarim stavkali ish ulushining yuqoriligi bilan bogʻliq.

Biroq tadqiqot natijalarini faqat “konsentratsiya ish haqini pasaytiradi” tarzida umumlashtirib boʻlmaydi. Ish haqi tuzilmasi koʻrib chiqilganda, ayrim quyi tarmoqlarda bazaviy ish haqining jami daromadni tushuntirishdagi roli susaygani, muntazam va nomuntazam mukofotlarning esa muhimroq boʻlgani koʻrinadi. Birlashtirilgan modelda ish vaqti, bandlik tuzilmasi va ish haqi tarkibiy qismlari hisobga olinganda HHI ning jami oylik daromadga bevosita koeffitsienti statistik jihatdan ahamiyatsiz boʻlib qoladi. Bu holat konsentratsiya ish haqi tuzilmasi va mehnatni tashkil etish tartiblarini qayta shakllantiruvchi bilvosita kanallar bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi; biroq kuzatuvga asoslangan dizayn formal sababiy vositachilik dalilini bermaydi.

Tadqiqotning asosiy talqin chegarasi shundan iboratki, bu yerda HHI mahsulot bozori konsentratsiyasini oʻlchaydi. Tadqiqot ish beruvchilar yoki mahalliy mehnat bozori konsentratsiyasini bevosita hisoblamaydi. Monopsoniya olingan munosabatlarni talqin qilish uchun ishlatiladigan nazariy doiradir; natijalar Vengriyaning tanlangan toʻrtta oziq-ovqat quyi tarmogʻi uchun shartli panel munosabatlaridir va boshqa tarmoqlar yoki mamlakatlarga avtomatik tarzda umumlashtirib boʻlmaydi.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Bir tarmoqda bir nechta yirik kompaniyaning bozor ulushi ortishi odatda mahsulot narxlari, raqobat, qoʻshilishlar va iste’molchilar farovonligi nuqtai nazaridan muhokama qilinadi. Ushbu tadqiqot esa ayni bozor tuzilmasi ishchilar nuqtai nazaridan qanday namoyon boʻlishiga e’tibor qaratadi. Tadqiqotchilar, ayniqsa, ish haqining faqat umumiy miqdorini emas, uning qaysi tarkibiy qismlardan tuzilishini; ish vaqti qanday tashkil etilishini; ortiqcha ish, yarim stavkali bandlik va haq toʻlanadigan ta’til huquqi konsentratsiya bilan birga qanday oʻzgarishini oʻrganadilar.

Vengriya bu savol uchun oʻziga xos kontekst taqdim etadi. Mamlakatning 1990-yillardan keyin markazlashgan rejalashtirishdan bozor iqtisodiyotiga oʻtishi xususiylashtirish, toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalar, Yevropa Ittifoqiga qoʻshilish, ish haqini belgilashning koʻproq markazdan chetlashtirilgan tartiblari va zaiflashib borayotgan jamoaviy muzokara tuzilmalari bilan birga kechgan. Tadqiqot ushbu uzoq oʻtish davrida oziq-ovqat sanoatining toʻrtta yuqori konsentratsiyalashgan quyi tarmogʻiga qaratilgan.

Oʻrganilgan toʻrtta quyi tarmoq

• Don va don mahsulotlari.
• Oziq-ovqatni qayta ishlash.
• Yogʻlar va qattiq yogʻlar.
• Shakar va qandolat mahsulotlari.

Ushbu toʻrtta quyi tarmoq toʻqqizta asosiy oziq-ovqat quyi tarmogʻi orasidan nisbatan yuqori korporativ konsentratsiya darajalari sabab tanlangan. Shuning uchun tanlanma Vengriyaning butun oziq-ovqat sanoatini tasodifiy yoki toʻliq ifodalamaydi; tadqiqot ayniqsa konsentratsiyalashgan bozor tuzilmalaridagi mehnat sharoitlarini koʻrinadigan qilishni maqsad qiladi.

Herfindahl–Hirschman Indeksi Ushbu Tadqiqotda Nimani Oʻlchaydi?

Herfindahl–Hirschman indeksi — quyi tarmoqda faoliyat yurituvchi firmalarning bozor ulushlari kvadratlarini yigʻish orqali hisoblanadigan mahsulot bozori konsentratsiyasi oʻlchovidir; tadqiqot foizdagi bozor ulushlaridan foydalangani sabab HHI 0 bilan 10.000 oraligʻida oʻzgaradi va yuqori qiymatlar bozor ulushining ozroq yirik firmalarda jamlanganini koʻrsatadi.

Manbada berilgan asosiy formula:

\[ HHI=\sum_{j=1}^{n}s_j^2 \]

Bu yerda \(n\) bozordagi firmalar sonini, \(s_j\) esa \(j\) firmasining foizdagi bozor ulushini bildiradi. Kvadratga oshirish yirik firmalarga kattaroq vazn beradi. Masalan, bir xil jami bozor ulushini boʻlishadigan koʻplab kichik firmalar mavjud bozorda HHI nisbatan past qoladi, bir necha yirik firma hukmron boʻlgan bozorda esa tez koʻtariladi.

Manba AQSh Adliya vazirligi va Federal savdo komissiyasi qoʻllaydigan an’anaviy tasnifni tushuntiruvchi mezon sifatida keltiradi: HHI 1500 dan past boʻlgan bozorlar konsentratsiyalashmagan, 1500–2500 oraligʻidagilar oʻrtacha konsentratsiyalashgan, 2500 dan yuqori bozorlar esa yuqori darajada konsentratsiyalashgan deb hisoblanadi.

Bu jadval ikki muhim jihatni koʻrsatadi. Birinchidan, tanlangan quyi tarmoqlar tarixan yuqori konsentratsiyalashgan tuzilishga ega. Ikkinchidan, konsentratsiya barcha tarmoqlarda bir xil yoʻnalishda oʻzgarmagan. Soʻnggi davrda don tarmogʻi 2089 HHI bilan an’anaviy tasnifdagi oʻrtacha konsentratsiya oraligʻiga tushgan boʻlsa, shakar va qandolat mahsulotlari 7097 bilan nihoyatda yuqori konsentratsiya darajasida qolgan.

Mahsulot Bozori Konsentratsiyasi va Mehnat Bozori Konsentratsiyasi Bir Xil Narsami?

Yoʻq. Ushbu tadqiqot mehnat bozori yoki ish beruvchi konsentratsiyasini bevosita oʻlchamaydi, mahsulot bozoridagi firma ulushlaridan hisoblangan HHI dan foydalanadi; mahsulot bozori konsentratsiyasi ish beruvchilarning muzokara kuchi va monopsoniyaga oʻxshash mexanizmlar orqali mehnat sharoitlariga ta’sir qilishi mumkinligi nazariy jihatdan muhokama qilinadi, biroq ikki konsentratsiya tushunchasi empirik jihatdan bir xil oʻzgaruvchi emas.

Bu farq muhim. Monopsoniya nazariyasida ishchilar cheklangan sonli ish beruvchilar bilan yuzlashganda ularning tashqi variantlari kamayishi va ish beruvchilarning ish haqi yoki mehnat sharoitlarini belgilash kuchi ortishi mumkin. Ushbu tadqiqot mahsulot bozoridagi konsentratsiya shunday ish beruvchi kuchi bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligini muhokama qiladi; biroq ish e’lonlari, mahalliy ish beruvchilar ulushi yoki ishchilarning muqobil ish beruvchi variantlaridan tashkil topgan alohida mehnat bozori HHI sini hisoblamaydi.

Tanlanma va ma’lumot tuzilmasi

Kuzatuv birligi quyi tarmoq–yil kombinatsiyasidir. Toʻrtta quyi tarmoq 1993–2022 oraligʻidagi 30 yil davomida kuzatilgani sabab yakuniy muvozanatli panel 120 kuzatuvdan iborat.

Manba ma’lumotlari uch asosiy kanaldan yigʻilgan: Central European University tomonidan toʻplangan milliy ma’lumotlar toʻplami, KRTK Databank / HUN-REN Hungarian Research Network ma’lumotlar bazasi va Statista. Ma’lumotlar toʻplamida ishlab chiqarish, bandlik, qoʻshilgan qiymat, ish haqi, mukofotlar, ish vaqti va bandlik tuzilmasiga oid quyi tarmoq darajasidagi oʻzgaruvchilar mavjud.

Ish haqi va mehnat sharoitlarining uch oʻlchovi

Tadqiqot mehnat bozori natijalarini uch asosiy oʻlchovda tashkil etadi:

1. Ish haqi darajasi va asosiy daromadlar: bazaviy soatlik ish haqi, muntazam mukofotlar, nomuntazam mukofotlar va yalpi oylik daromad.
2. Mehnat intensivligi va moslashuvchanlik: ortiqcha ish soatlari va yarim stavkali xodimlar ulushi.
3. Ishchi huquqlari va ish sifati: haq toʻlanadigan ta’til va ish haqidan tashqari/qoʻshimcha toʻlov komponentlari.

Manba ish haqi oʻzgaruvchilarini nominal koʻrinishda va quyi tarmoq darajasida qoʻllaydi. Bazaviy soatlik ish haqi Euro/soat, yalpi oylik daromad va mukofotlar Euro/oyda berilgan. Tadqiqotning uzoq vaqt oraligʻi sabab nominal qiymatlardagi oʻzgarishlarning bir qismi umumiy narx va ish haqi inflyatsiyasidan ta’sirlanishi mumkin; manba bu cheklovni tavsifiy tahlil boʻlimida ochiq qayd etadi.

Quyi tarmoqlarda ish haqi va mukofot tuzilmasi

Bazaviy soatlik ish haqi quyi tarmoqlar oʻrtasida sezilarli darajada farqlansa-da, oʻrtacha yalpi oylik daromadlar 225–241 Euro/oy oraligʻida bir-biriga yaqinroq. Manba bu tafovutni jami daromad tarkibida mukofotlar va qoʻshimcha toʻlovlar muhim rol oʻynashining dastlabki koʻrsatkichi sifatida koʻradi.

Nomuntazam mukofotlar ayniqsa yuqori oʻzgaruvchanlik koʻrsatadi. Manba bunday toʻlovlar kompaniya natijalari, ish yuklamasi yoki boshqaruv qarorlariga koʻproq sezgir va oldindan aytish qiyin boʻlishi mumkinligini ta’kidlaydi. Biroq tavsifiy statistika oʻz-oʻzicha konsentratsiya ushbu oʻzgaruvchanlikka sabab boʻlganini isbotlamaydi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Konsentratsiyaning vaqt davomida oʻzgarishi

Korporativ konsentratsiya 1993–2022 davomida umuman ortganmi yoki yoʻqmi degan savolni tekshirish uchun HHI bogʻliq oʻzgaruvchi, chiziqli vaqt trendi tushuntiruvchi oʻzgaruvchi va quyi tarmoq sobit ta’sirlari sifatida qoʻllangan:

\[ HHI_{it}=\alpha+\delta Trend_t+\mu_i+\varepsilon_{it} \]

\(\delta\) barcha quyi tarmoqlar uchun umumiy chiziqli vaqt tendensiyasini koʻrsatadi. Umumiy sobit ta’sirlar modelida yil koeffitsienti `−24.68`, robust standart xato `139.52`, `t = −0.18` va `p = 0.862` deb qayd etilgan. Demak, toʻrtta quyi tarmoq birgalikda baholanganda konsentratsiyada bir yoʻnalishli va statistik jihatdan ahamiyatli umumiy oʻsish mavjud emas.

Quyi tarmoq darajasidagi natijalar geterogendir. Don uchun yillik trend koeffitsienti `−143.31` (`p < 0.001`), yogʻlar va qattiq yogʻlar uchun `−92.88` (`p = 0.032`) hamda oziq-ovqatni qayta ishlash uchun `30.47` (`p = 0.165`) deb berilgan. Manba matnida shakar va qandolat tarmogʻida ijobiy va ahamiyatli trend borligi aytiladi; biroq taqdim etilgan 5-jadvalda bu tarmoqning sonli qatori koʻrinmagani sabab bu yerda koeffitsient ishlab chiqilmaydi.

HHI uchun statsionarlik tekshiruvi

Manba HHI qatori uchun Levin–Lin–Chu panel birlik ildiz testida:

\[ z=-0.522,\qquad p=0.03007 \]

natijasini qayd etadi va HHI darajada statsionar, ya’ni \(I(0)\), degan xulosaga keladi. Im–Pesaran–Shin testi esa atigi toʻrtta kesim birligi boʻlgani sabab ishonchli tarzda hisoblab boʻlmagan.

Bu yerda manba ichidagi muhim chegara mavjud: ochiq koʻrsatilgan birlik ildiz jadvali HHI ga tegishli. Keyingi matndagi barcha “asosiy oʻzgaruvchilar darajada statsionar” degan bayonot bilan cheklovlar boʻlimidagi “oʻzgaruvchilarning statsionarligi bevosita baholanmagan” degan jumla toʻliq mos kelmaydi. Shu sabab Verianla faqat aniq qayd etilgan HHI natijasini qat’iy tarzda yetkazadi.

Ish haqi modellari

Bazaviy soatlik ish haqi yoki jami daromad uchun asosiy ikki tomonlama sobit ta’sirlar spetsifikatsiyasi:

\[ \ln(Wage_{it}) = \beta_1 HHI_{it} + \mu_i + \lambda_t + u_{it} \]

koʻrinishidadir. \(\mu_i\) quyi tarmoq sobit ta’sirlarini, \(\lambda_t\) yil sobit ta’sirlarini va \(u_{it}\) xato hadini ifodalaydi. Quyi tarmoq sobit ta’sirlari vaqt davomida oʻzgarmaydigan tarkibiy farqlarni; yil sobit ta’sirlari esa barcha quyi tarmoqlarga bir vaqtda ta’sir qiluvchi umumiy makroiqtisodiy sharoitlarni nazorat qilishga qaratilgan.

HHI dagi 1000 Punktlik Oʻsish Bazaviy Ish Haqi bilan Qanday Bogʻliq?

Manbada log bazaviy ish haqi uchun HHI koeffitsienti \( -1.06\times10^{-4} \) deb baholangan; mualliflar ushbu log-chiziqli koeffitsientni HHI dagi 1000 punktlik oʻsish bazaviy soatlik ish haqining taxminan %10,6 pasayishi bilan bogʻliqligi sifatida talqin qiladilar, biroq tadqiqot bu kattalikni sababiy ish haqi ta’siri emas, balki tarmoq va yil sobit ta’sirlari shartidagi statistik munosabat sifatida koʻradi.

Natijalarning umumiy naqshi shuki, mahsulot bozorining yuqori konsentratsiyasi nafaqat ish haqi darajasi, balki ish vaqti va bandlik shaklining tuzilmasi bilan ham bogʻliq. Ortiqcha ish konsentratsiya bilan ijobiy, haq toʻlanadigan ta’til salbiy, yarim stavkali bandlik esa ijobiy munosabatda.

Jami daromad qaysi tarkibiy qismlardan iborat?

Manba yalpi oylik daromadni quyi tarmoqlar kesimida bazaviy soatlik ish haqi, muntazam mukofot va nomuntazam mukofot komponentlari bilan alohida tahlil qilgan. Bu modellar HHI ta’sirini emas, jami daromad tarkibi qaysi ish haqi unsurlari bilan bogʻliqligini koʻrsatadi.

Don jadvalida manba koeffitsientlar va t-statistikalarni keltiradi, biroq alohida “significance” ustunini bermaydi; bazaviy ish haqi, muntazam mukofot va nomuntazam mukofot uchun mutlaq t-qiymatlar mos ravishda 10.54, 17.68 va 2.75. Shu sabab koeffitsientlar jadvalga manbada berilganidek koʻchirilgan.

Ushbu quyi tarmoq modellarining eng izchil jihati muntazam mukofot koeffitsientining kuchli ijobiy boʻlishidir. Manba buni jami oylik daromad, ayniqsa ayrim quyi tarmoqlarda, doimiy bazaviy ish haqi oʻsishidan koʻra kompaniya tomonidan boshqariladigan mukofot mexanizmlariga koʻproq bogʻliq boʻlib borishi sifatida talqin qiladi.

Mehnat intensivligi va ishchi huquqlari

Ortiqcha ish uchun ijobiy HHI koeffitsienti konsentratsiya yuqori boʻlgan kuzatuvlarda mavjud ishchilardan yanada intensiv foydalanish bilan mos naqsh hosil qiladi. Haq toʻlanadigan ta’til uchun salbiy koeffitsient esa konsentratsiya ortgan quyi tarmoq–yil kuzatuvlarida haq toʻlanadigan ta’til kunlari kamroq boʻlishi bilan bogʻliq.

Yarim stavkali xodimlar ulushidagi ijobiy koeffitsient konsentratsiya bilan yanada moslashuvchan yoki nostandart bandlik shakllari oʻrtasida ham bogʻliqlik mavjudligini koʻrsatadi. Tadqiqotning nazariy doirasi ushbu naqshlarni ish beruvchining muzokara kuchi, mehnatdan foydalanish moslashuvchanligi va ish xavfining xodimlarga oʻtkazilishi orqali muhokama qiladi.

Birlashtirilgan Model HHI va Jami Daromad Oʻrtasidagi Munosabatni Qanday Oʻzgartiradi?

Manbaning birlashtirilgan tahlilida ish vaqti, bandlik tuzilmasi va ish haqi tarkibi oʻzgaruvchilari hisobga olinganda HHI ning yalpi oylik daromad bilan bevosita koeffitsienti statistik ahamiyatini yoʻqotadi; tadqiqot buni konsentratsiya–daromad munosabati mehnatni tashkil etish va ish haqi tarkibi orqali kechishi mumkinligiga doir qoʻshimcha dalil sifatida talqin qiladi, biroq kuzatuvga asoslangan dizayn sabab formal sababiy vositachilik mexanizmi isbotlanganini da’vo qilmaydi.

Ushbu jadval va uning atrofidagi izoh oʻrtasida e’tibor berilishi lozim boʻlgan taqdimot noaniqligi bor. Matnda mehnat sharoitlari yalpi daromad tenglamasiga birgalikda qoʻshilgan kengaytirilgan spetsifikatsiya tasvirlangan boʻlsa, 13-jadval turli mehnat natijalarini alohida qatorlarda HHI koeffitsientlari bilan koʻrsatadi. Shu sabab Verianla 13-jadvalni formal va toʻliq sababiy mediation modelining matematik ifodasi sifatida emas, balki manbada taqdim etilgan qoʻshimcha koeffitsientlar xulosasi sifatida koʻradi.

Manba qoʻllab-quvvatlaydigan natijalar

• Tanlangan toʻrtta oziq-ovqat quyi tarmogʻida HHI bilan bazaviy soatlik ish haqi oʻrtasida salbiy munosabat mavjud.
• Baseline modelda HHI bilan yalpi oylik daromad oʻrtasida ham salbiy va statistik jihatdan ahamiyatli munosabat qayd etilgan.
• Yuqori HHI ortiqcha ish bilan ijobiy bogʻliq.
• Yuqori HHI haq toʻlanadigan ta’til bilan salbiy bogʻliq.
• Yuqori HHI yarim stavkali bandlik ulushi bilan ijobiy bogʻliq.
• Umumiy sanoat darajasida HHI ning 1993–2022 davomida bir yoʻnalishli ahamiyatli oʻsish trendi mavjud emas.
• Quyi tarmoqlarning konsentratsiya trendlari bir-biridan farq qiladi.
• Muntazam va nomuntazam mukofotlar ayrim quyi tarmoqlarda jami daromad tuzilmasining muhim qismlaridir.
• Yalpi oylik daromad uchun HHI ning bevosita koeffitsienti birlashtirilgan tahlilda statistik ahamiyatini yoʻqotadi.

Manba qoʻllab-quvvatlamaydigan natijalar

• Tadqiqot mahsulot bozori konsentratsiyasi ish haqini aniq sababiy tarzda pasaytirishini isbotlamaydi.
• Tadqiqot mehnat bozori yoki ish beruvchi HHI sini bevosita oʻlchamaydi.
• Tadqiqot alohida qoʻshilish hodisalarining ta’sirini baholamaydi; asosiy tushuntiruvchi oʻzgaruvchi HHI dir.
• Birlashtirilgan model formal causal mediation tahlili emas.
• Nominal daromad natijalarini bevosita real xarid qobiliyati natijalari sifatida talqin qilib boʻlmaydi.
• Yuqori konsentratsiyali toʻrtta quyi tarmoqdagi natijalarni Vengriyadagi barcha tarmoqlarga avtomatik tarzda umumlashtirib boʻlmaydi.
• Natijalar turli mamlakat va institutsional muhitlarda ayni koeffitsientlar amal qilishini koʻrsatmaydi.
• Firma va xodim darajasidagi geterogenlik quyi tarmoq darajasidagi paneldan bevosita kuzatilmaydi.

Manbadagi rasmlar nimani koʻrsatadi?

Manba 1-rasmda tanlangan toʻrtta quyi tarmoqning Vengriya oziq-ovqat sanoatidagi oʻrnini oqim sxemasi bilan koʻrsatadi. 2-rasm korporativ konsentratsiyani uchta natija oilasi bilan bogʻlaydigan konseptual doirani beradi: ish haqi va daromad tuzilmasi; mehnat intensivligi va moslashuvchanlik; ishchi huquqlari va ish sifati.

3-rasm HHI ning quyi tarmoqlar boʻyicha vaqt davomida oʻzgarishini koʻrsatadi va umumiy bir yoʻnalishli tendensiya oʻrniga kuchli sektor geterogenligi mavjudligini vizual ravishda qoʻllab-quvvatlaydi. Don va yogʻlar/qattiq yogʻlar chiziqlari umuman pastga yoʻnalgan, shakar va qandolat mahsulotlari chizigʻi esa davr oʻtishi bilan yuqoriga yoʻnalgan.

4–8-rasmlar ish haqi va mukofot tarkibining vaqt boʻyicha yuqori oʻzgaruvchanligini ta’kidlaydi. Biroq bu rasmlarning belgilanishida manba ichidagi muammolar bor: 4-rasm va 5-rasm ikkalasi ham shakar va qandolat quyi tarmogʻi nomi bilan berilgan; matn 5-rasmni oziq-ovqatni qayta ishlash sifatida muhokama qiladi. Bundan tashqari, ayrim rasm sarlavhalarida 1993–2023 deb yozilgan boʻlsa-da, belgilangan ma’lumot davri 1993–2022. Shu sabab Verianla ushbu rasmlardan 2023 yilga oid yangi ma’lumot natijasini chiqarmaydi.

Asosiy cheklovlar

Birinchi cheklov ma’lumot darajasidir. Tadqiqot firma yoki xodim mikro ma’lumotlari oʻrniga quyi tarmoq–yil kuzatuvlaridan foydalanadi. Shu sabab ayni quyi tarmoq ichidagi firma hajmi, xodim malakasi, shartnoma turi, ish haqi taqsimoti yoki individual ish soatlari kabi geterogenliklar bevosita ajratib tahlil qilinmaydi.

Ikkinchi cheklov tanlanma tanlovidir. Toʻrtta quyi tarmoq yuqori konsentratsiya xususiyatlari sabab tanlangan. Kamroq konsentratsiyalashgan beshta oziq-ovqat quyi tarmogʻi asosiy ekonometrik tanlanmada boʻlmagani uchun natijalarni butun oziq-ovqat sanoatiga kengaytirishda ehtiyotkorlik talab etiladi.

Uchinchi cheklov vaqt qatori xususiyatlaridir. Manba HHI uchun ochiq LLC statsionarlik testini beradi, biroq barcha model oʻzgaruvchilari uchun keng qamrovli panel statsionarlik/kointegratsiya tahlilini bermaydi. Manbaning cheklovlar boʻlimi ham kelajakda formal panel unit-root va cointegration testlarini kengaytirishni tavsiya etadi.

Toʻrtinchi cheklov sababiylikdir. Ikki tomonlama sobit ta’sirlar vaqt boʻyicha oʻzgarmaydigan quyi tarmoq xususiyatlari va umumiy yil shoklarini nazorat qiladi; biroq konsentratsiyaning oʻzi ish haqi sharoitlari yoki boshqa kuzatilmagan omillardan ta’sirlanishi kabi barcha endogenlik kanallarini avtomatik tarzda bartaraf etmaydi.

Beshinchi cheklov nominal ish haqi oʻlchovidir. Ish haqi va daromad ma’lumotlari uzoq davrda nominal qiymatlarda berilgani sabab, ayniqsa vaqt boʻyicha taqqoslashlarda umumiy narx harakatlari natijalarning koʻrinishiga ta’sir qilishi mumkin.

Kelajak tadqiqot yoʻnalishlari

Manba Vengriyaning kamroq konsentratsiyalashgan oziq-ovqat quyi tarmoqlari bilan taqqoslash oʻtkazishni, firma darajasidagi yoki moslashtirilgan ish beruvchi–xodim mikro ma’lumotlaridan foydalanishni, sotsialistik davr bilan bozor iqtisodiyoti davrini uzoqroq tarixiy ma’lumotlar bilan taqqoslashni va Markaziy hamda Sharqiy Yevropaning boshqa oʻtish iqtisodiyotlari bilan qiyosiy tahlillar oʻtkazishni tavsiya qiladi.

Bundan tashqari, ish joyi boshqaruvi, boshqaruv qarorlari va jamoaviy muzokara jarayonlarini oʻrganuvchi sifat va miqdoriy tadqiqotlar HHI bilan kuzatilgan ish haqi va mehnat sharoitlari munosabatlari qaysi institutsional mexanizmlar orqali yuzaga kelishini aniqroq ajratishi mumkin.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Corporate Concentration and Labour Conditions in Hungary’s Food Industry: Evidence on Wages, Bonuses, Working Time, and Workers’ Rights (1993–2022)

Mualliflar: Mahdi Imani Bashokoh; Kinfemichael Nigussie; Carol Wangari Maina; Gergely Tóth.

Mas’ul muallif: Mahdi Imani Bashokoh.

Muassasalar: Doctoral School in Economics and Regional Science, Hungarian University of Agriculture and Life Sciences; Institute of Rural Development and Sustainable Economy, Hungarian University of Agriculture and Life Sciences, Kaposvár, Vengriya.

Jurnal: Economies.

Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland.

Bibliografik yozuv: Economies 2026, 14(5), 165.

DOI: 10.3390/economies14050165.

Nashr jarayoni: Qabul qilingan 3 Mart 2026; qayta koʻrib chiqish 27 Aprel 2026; qabul 28 Aprel 2026; nashr 7 May 2026.

Manba turi: Taqrizdan oʻtgan ilmiy tadqiqot maqolasi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Tadqiqot turi: Kuzatuvga asoslangan, quyi tarmoq darajasidagi muvozanatli panel ma’lumotlar va ekonometrik munosabat tahlili.

Tanlanma: 4 oziq-ovqat ishlab chiqarish quyi tarmogʻi × 30 yil = 120 quyi tarmoq–yil kuzatuvi; 1993–2022.

Asosiy usul: Herfindahl–Hirschman indeksi; HHI vaqt trendi modeli; Levin–Lin–Chu birlik ildiz testi; ikki tomonlama sobit ta’sirlar panel regressiyalari; robust standart xatolar; quyi tarmoqlar kesimida jami daromad tarkibi uchun OLS modellari; qoʻshimcha birlashtirilgan model.

Asosiy oʻlchov cheklovi: HHI mahsulot bozori konsentratsiyasini oʻlchaydi; mehnat bozori konsentratsiyasi bevosita oʻlchanmagan.

Ma’lumot manbalari: Central European University manbali milliy ma’lumotlar toʻplami; KRTK Databank / HUN-REN Hungarian Research Network; Statista.

Moliyalashtirish: Tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmagani bildirilgan.

Etik bayonot: Institutional Review Board Statement va Informed Consent Statement “Not applicable” deb koʻrsatilgan.

Ma’lumotlardan foydalanish: Manba taqdim etilgan ma’lumotlar soʻrov boʻyicha mavjudligini bildiradi.

Minnatdorchilik: Mualliflar János Köllő va KRTK Databank / HUN-REN jamoasiga, Maria Csanadi va András Vereckei ga qoʻllab-quvvatlagani uchun minnatdorchilik bildiradilar.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Mualliflar manfaatlar toʻqnashuvini bildirmagan.

Muallif hissalari: Konseptuallashtirish M.I.B., G.T. va C.W.M.; metodologiya M.I.B. va K.N.; formal tahlil K.N. va M.I.B.; tadqiqot M.I.B. va K.N.; ma’lumotlar kuratsiyasi C.W.M. va M.I.B.; dastlabki qoralama M.I.B. va C.W.M.; koʻrib chiqish va tahrirlash M.I.B., K.N. va G.T.; nazorat G.T.; moliyalashtirish roli G.T. deb qayd etilgan.

Manba ichidagi texnik izoh 1: Ochiq panel birlik ildiz jadvali HHI uchun LLC testini koʻrsatsa-da, keyingi boʻlim “key variables” iborasini ishlatadi, cheklovlar esa oʻzgaruvchilarning statsionarligi bevosita baholanmaganini bildiradi. Bu bayonotlar toʻliq mos emas.

Manba ichidagi texnik izoh 2: 5-jadval matni shakar va qandolat quyi tarmogʻida ijobiy va ahamiyatli HHI trendi borligini bildiradi; taqdim etilgan jadvalda bu quyi tarmoqning sonli koeffitsient qatori koʻrinmaydi.

Manba ichidagi texnik izoh 3: 4-rasm va 5-rasm bir xil “sugar and confectionery” sarlavhasi bilan berilgan; atrofdagi matn 5-rasmni food processing quyi tarmogʻi sifatida tushuntiradi.

Manba ichidagi texnik izoh 4: Ayrim ish haqi grafiklari va 8-rasm sarlavhasida 1993–2023 deb yozilgan boʻlsa-da, usulda yakuniy ma’lumot davri 1993–2022 va panel 120 kuzatuv ekani aniq koʻrsatilgan. Verianla 2023 ma’lumotini taxmin qilmaydi.

Manba ichidagi texnik izoh 5: “Combined Earnings Model” matni mehnat sharoitlarining daromad tenglamasiga birgalikda qoʻshilishini tasvirlaydi, 13-jadval esa turli natija oʻzgaruvchilari uchun HHI koeffitsientlarini qatorlar boʻyicha koʻrsatadi. Ushbu taqdimot formal causal mediation modeli sifatida talqin qilinmagan.

Manba ichidagi texnik izoh 6: Manba ayrim muhokama jumlalarida “mergers” iborasini ishlatadi; empirik tadqiqot alohida qoʻshilish hodisalarini aniqlab baholamaydi, asosiy tushuntiruvchi oʻzgaruvchi sifatida HHI dan foydalanadi.

Asosiy talqin chegarasi: Natijalar kuzatuvga asoslangan panel ma’lumotlardan olingan shartli munosabatlardir. Mahsulot bozori konsentratsiyasining ishchilar ish haqi yoki huquqlariga aniq sababiy ta’sirini yoxud monopsoniya mexanizmini oʻz-oʻzicha isbotlamaydi.

Vizual qayta chizish mosligi: Yuqori. HHI ning ish haqi va mehnat sharoitlari bilan aloqasi, davriy HHI jadvali va ish haqi tarkibini qayta tuzish original Verianla sxemalari bilan xavfsiz koʻrsatilishi mumkin.

Verianla Live / Live Figure mosligi: Mos. Davriy HHI qiymatlari, sobit regressiya koeffitsientlari va uchta natija oʻlchovi manbaga sodiq tarzda bosqichma-bosqich koʻrsatilishi mumkin. Foydalanuvchiga ilmiy parametrlarni oʻzgartirib yangi ekonometrik natija yaratishga ruxsat berilmasligi kerak.