Ushbu tadqiqot boshqaruv sifati jon boshiga xorijiy turizm xarajatlari bilan qisqa va uzoq muddatda qanday bogʻliqligini, bu munosabat mamlakatning boshqaruv darajasiga qarab oʻzgaradimi-yoʻqmi hamda boshqaruvdagi yaxshilanishlar va yomonlashuvlar bir xil miqdordagi javobni keltirib chiqaradimi-yoʻqmi 54 mamlakatning 1996–2023 yillardagi yillik panel maʼlumotlari asosida oʻrganadi. Birlashtirilgan Oʻrtacha Guruh Avtoregressiv Taqsimlangan Kechikish modeli (Pooled Mean Group Autoregressive Distributed Lag, PMG-ARDL) mamlakatlarning qisqa muddatli reaksiyalari farq qilishiga imkon berib, umumiy uzoq muddatli koeffitsiyentlarni baholaydigan dinamik panel modelidir. Tadqiqot, shuningdek, boshqaruvdagi ijobiy va salbiy oʻzgarishlarni alohida tarkibiy qismlar sifatida baholaydigan PMG chiziqli boʻlmagan ARDL (PMG-NARDL) modelidan foydalanadi.

Simmetrik PMG-ARDL modelida boshqaruv sifati toʻliq namuna uchun jon boshiga xorijiy turizm xarajatlari bilan uzoq muddatda salbiy bogʻlangan. Namuna yuqori va past boshqaruv guruhlariga ajratilganda bu salbiy bogʻliqlik past boshqaruv darajasidagi mamlakatlarda kuchli va statistik jihatdan ahamiyatli boʻlib qoladi, yuqori boshqaruv guruhida esa ahamiyatli emas. Qisqa muddatli boshqaruv koeffitsiyentlari esa uchala namunada ham ahamiyatli deb topilmagan.

Asimmetrik model, manba mualliflarining talqiniga koʻra, boshqaruvdagi yaxshilanishlar barcha namuna guruhlarida xorijiy turizm xarajatlarini uzoq muddatda kamaytirishini; boshqaruvdagi yomonlashuvlar esa faqat toʻliq namuna va yuqori boshqaruv guruhida xarajatlarni oshirishini koʻrsatadi. Toʻliq namuna bo‘yicha Wald testi ijobiy va salbiy boshqaruv oʻzgarishlarining uzoq muddatli taʼsirlari teng emasligini kuchli qoʻllab-quvvatlaydi.

Bu natijalarni talqin qilishda ikki asosiy chegara mavjud. Birinchidan, tadqiqot kuzatuv panel ekonometrikasiga asoslanadi va strukturaviy sababiylikni isbotlamaydi. Ikkinchidan, manbadagi NARDL tenglamalarida boshqaruvning salbiy qisman yigʻindisi logarifmi va koeffitsiyent ishorasining talqini matematik jihatdan toʻliq oydinlashtirilmagan. Shu sababli asimmetrik natijalar mualliflarning empirik hisobotlari doirasida berilishi, manbada tushuntirilmagan transformatsiyalar qayta yaratilgandek taqdim etilmasligi kerak.

Tadqiqot muammosi

Xalqaro turizm talabi koʻpincha daromad, valyuta kursi, transport xarajatlari va iqtisodiy noaniqlik kabi oʻzgaruvchilar bilan izohlanadi. Ushbu tadqiqot esa uy xoʻjaliklarining xorijdagi turizm va boʻsh vaqt isteʼmolini nafaqat iqtisodiy xarid qobiliyati, balki ular yashaydigan mamlakatning institutsional muhiti ham shakllantirishi mumkin degan gʻoyadan kelib chiqadi.

Asosiy faraz shuki, qonun ustuvorligi, korrupsiyani nazorat qilish va byurokratik samaradorlik kabi boshqaruv xususiyatlari davlat xizmatlariga ishonch, iqtisodiy noaniqlik va mahalliy yashash sharoitlarining qabul qilinadigan sifatiga taʼsir qilishi mumkin. Institutsional muhit yaxshilanganda mahalliy isteʼmol va turizm imkoniyatlari nisbatan jozibaliroq boʻlishi mumkin; zaif institutsional sharoitlarda esa ayrim isteʼmol va boʻsh vaqt tanlovlarining xorijga yoʻnalishi mumkin.

Bu mexanizm tadqiqotda uy xoʻjaligi xulq-atvorini bevosita oʻlchash orqali sinovdan oʻtkazilmagan. Tadqiqot mamlakat darajasidagi boshqaruv va turizm xarajatlari qatorlari oʻrtasidagi uzoq muddatli ekonometrik munosabatni oʻlchaydi; “mahalliy isteʼmol oʻrniga xorijiy isteʼmol” mexanizmi esa natijalarni tushuntirish uchun qoʻllanadigan institutsional iqtisodga asoslangan talqin doirasidir.

Adabiyotlardagi boʻshliq

Manbaga koʻra, boshqaruv va turizm adabiyotlarining muhim qismi kuchli institutlar mamlakatga kelayotgan turistlarga qanday taʼsir qilishini oʻrganadi. Bunga qarama-qarshi ravishda, rezidentlarning oʻz mamlakatidan tashqarida qiladigan turizm xarajatlari bilan boshqaruv oʻrtasidagi munosabat kamroq oʻrganilgan.

Tadqiqot toʻrtta boʻshliqqa eʼtibor qaratadi: boshqaruv bilan outbound turizm xarajatlari oʻrtasidagi bevosita munosabatning cheklangan oʻrganilgani; qisqa va uzoq muddatli dinamikalar birgalikda yetarlicha modellashtirilmagani; boshqaruv yaxshilanishi va yomonlashuvi turlicha taʼsirlar keltirib chiqaradimi-yoʻqmi tekshirilmagani; hamda bu munosabat yuqori va past boshqaruv muhitlarida oʻzgaradimi-yoʻqmi yetarlicha oʻrganilmagani.

Panel ARDL Ushbu Tadqiqotda Nega Qoʻllanildi?

Panel ARDL tadqiqotdagi oʻzgaruvchilarning bir qismi darajada statsionar I(0), bir qismi esa birinchi farqda statsionar I(1) deb baholangani va mamlakatlar oʻrtasida qisqa muddatli dinamikalar geterogen boʻlishi mumkinligi sababli qoʻllanildi; PMG baholagichi bu qisqa muddatli farqlarga yoʻl qoʻyar ekan, mamlakatlar uchun umumiy uzoq muddatli muvozanat munosabatini baholaydi.

Dastlabki testlar nima uchun muhim?

Tadqiqot PMG-ARDL va PMG-NARDL baholashlaridan oldin toʻrtta asosiy ekonometrik tekshiruvni amalga oshiradi:

1. Mamlakatlar oʻrtasida kesimlararo bogʻliqlik mavjud yoki mavjud emasligi sinovdan oʻtkaziladi.
2. Qatorlarning statsionarligi va integratsiya darajalari panel birlik ildiz testlari bilan baholanadi.
3. Mamlakatlarning qiyalik koeffitsiyentlarini bir xil deb qabul qilish mumkin yoki mumkin emasligi slope heterogeneity testlari bilan oʻrganiladi.
4. Oʻzgaruvchilar oʻrtasida uzoq muddatli kointegratsiya munosabati mavjud yoki mavjud emasligi Kao va Westerlund testlari bilan sinovdan oʻtkaziladi.

Breusch–Pagan LM, Pesaran-scaled LM va Pesaran CD testlari barcha asosiy oʻzgaruvchilarda kesimlararo mustaqillik nol gipotezasini %1 darajada rad etadi. Bu natija mamlakatlarning iqtisodiy va turizm jarayonlari bir-biridan butunlay mustaqil emasligini koʻrsatadi.

Manba birinchi avlod LLC, Breitung va IPS testlaridan ham, kesimlararo bogʻliqlikni hisobga oluvchi CADF va CIPS kabi ikkinchi avlod testlaridan ham foydalanadi. Natijalar oʻzgaruvchilar aralash I(0)/I(1) xususiyatga ega ekanligi sifatida talqin qilingan va bu holat ARDL yondashuvini tanlash uchun asos sifatida ishlatilgan.

Bu testlar mamlakatlarning qisqa muddatli koeffitsiyentlari bir xil degan farazni qoʻllab-quvvatlamaydi. PMG yondashuvining qisqa muddatli geterogenlikka imkon berishi shu sababli tadqiqot panel tuzilishiga mos keladi.

Kointegratsiya dalillari

Kao kointegratsiya testining hisobot qilingan statistikaları ham simmetrik, ham asimmetrik spetsifikatsiyalarda %1 darajada ahamiyatlidir. Westerlund testida toʻrtta statistik koʻrsatkichning barchasi ahamiyatli emas; biroq \(P_t\) statistikasi simmetrik modelda `−6.283` bilan %5, asimmetrik modelda `−6.510` bilan %10 darajada ahamiyatlidir.

Manba bu topilmalar birgalikda jon boshiga xorijiy turizm xarajatlari, boshqaruv sifati, YAIM, inson taraqqiyoti va internetdan foydalanish oʻrtasida uzoq muddatli muvozanat munosabati mavjudligini qoʻllab-quvvatlaydi degan xulosaga keladi.

Asosiy model

Tadqiqotning boshlangʻich daraja modeli Tenglama (1) da quyidagicha taʼriflanadi:

\[ OTEP_{it} = \alpha_i + \beta_1 G_{it} + \beta_2^{\prime}X_{it} + \varepsilon_{it} \]

\(OTEP_{it}\), \(i\) mamlakatining \(t\) davridagi jon boshiga xorijiy turizm xarajatini; \(G_{it}\), boshqaruv sifatini; \(X_{it}\) esa YAIM, Inson Taraqqiyoti Indeksi va internetdan foydalanishdan iborat nazorat vektorini ifodalaydi. \(\alpha_i\) kuzatilmaydigan mamlakatga xos taʼsirlarni, \(\varepsilon_{it}\) esa xatolik hadini koʻrsatadi.

Xatoni tuzatish mantiqi

ARDL modelining xatoni-tuzatish shaklidagi asosiy tuzilma manbada:

\[ \Delta\ln OTEP_{it} = \delta_i ECT_{i,t-1} + \text{kısa dönem gecikmeli fark terimleri} + \mu_{it} \]

koʻrinishida qoʻllanadi. \(ECT_{i,t-1}\), oldingi davrda uzoq muddatli muvozanatdan qanchalik chetga chiqilganini; \(\delta_i\) esa bu ogʻishning qanchasi keyingi davrda tuzatilishini koʻrsatadi.

Salbiy va statistik jihatdan ahamiyatli xatoni-tuzatish koeffitsiyenti tizim shokdan keyin uzoq muddatli munosabatga qaytish tendensiyasiga ega ekanligini koʻrsatadi. Koeffitsiyentning mutlaq kattaligi moslashish tezligini ifodalaydi.

PMG-ARDL bilan PMG-NARDL Oʻrtasidagi Farq Nima?

PMG-ARDL boshqaruv sifatidagi oʻsish va pasayishlar bir xil uzoq muddatli koeffitsiyent bilan ishlaydi deb faraz qiluvchi simmetrik modelni baholaydi, PMG-NARDL esa boshqaruv oʻzgarishlarini ijobiy va salbiy qisman yigʻindilarga ajratib, yaxshilanish va yomonlashuvlarning xorijiy turizm xarajatlari bilan turli kattalikda yoki turli yoʻnalishda bogʻliq yoki bogʻliq emasligini sinovdan oʻtkazadi.

Ijobiy va salbiy boshqaruv oʻzgarishlarini ajratish

Manba NARDL yondashuvida boshqaruv oʻzgarishlarini quyidagi qisman yigʻindilar bilan ajratadi:

\[ G_{i,t}^{+} = \sum_{q=0}^{Q} \max(\Delta G_{i,t-q},0) \]

\[ G_{i,t}^{-} = \sum_{q=0}^{Q} \min(\Delta G_{i,t-q},0) \]

\(G^{+}\) boshqaruv sifatidagi kumulyativ ijobiy oʻzgarishlarni, \(G^{-}\) esa kumulyativ salbiy oʻzgarishlarni ifodalaydi. Bu ajratish bir xil kattalikdagi yaxshilanish va yomonlashuv turizm xarajatlarida simmetrik javob keltirib chiqarishi shartligini bekor qiladi.

Manba ichidagi matematik noaniqlik: Manbaning keyingi NARDL tenglamalarida \(G^{+}\) va \(G^{-}\) uchun tabiiy logarifm ishlatilgan. Yuqoridagi taʼrif ostida \(G^{-}\) nol yoki salbiy qiymat olishi mumkinligi sababli \(\ln G^{-}\) haqiqiy sonlarda aniqlanmagan. Maqola amalda ishorani oʻzgartirish, mutlaq qiymat, siljitish yoki boshqa bir transformatsiyadan foydalanilgan-foydalanilmaganini tushuntirmaydi. Shu sababli Verianla manbada mavjud boʻlmagan NARDL maʼlumot transformatsiyasini faraz qilmaydi.

Maʼlumotlar toʻplami va oʻzgaruvchilar

Jadval 1 jon boshiga OTEP uchun birlikni “million dollar” deb beradi. Umumiy xarajatni aholi soniga boʻlgandan keyin ishlatilgan masshtab aynan qanday saqlangani manbada batafsil tushuntirilmagani uchun bu birlik Verianla tomonidan qayta talqin qilinmaydi.

Manba 1996–2023 davrini “27 yillik” vaqt oraligʻi deb ataydi; biroq chekka yillar qoʻshib hisoblanganda 28 yillik kuzatuv qatori hosil boʻladi va hisobot qilingan 1512 kuzatuv soni ham \(54\times28=1512\) bilan mos keladi.

Yuqori va past boshqaruv guruhlari

Appendix A namunani 17 ta yuqori boshqaruv va 37 ta past boshqaruv mamlakatiga ajratadi. Guruhlash ICRG Quality of Governance reytingiga asoslangani aytilgan, biroq ikki guruhni ajratuvchi aniq raqamli chegara yoki foizlik qoida hisobot qilinmagan.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Simmetrik PMG-ARDL natijalari

Manbada ***, ** va * mos ravishda %1, %5 va %10 ahamiyatlilik darajalarini ifodalaydi.

Boshqaruv sifatining uzoq muddatli koeffitsiyenti toʻliq namunada salbiy va ahamiyatlidir. Yuqori boshqaruv guruhida koeffitsiyent salbiy boʻlsa-da, ahamiyatli emas. Past boshqaruv guruhida esa salbiy munosabat mutlaq qiymati kattaroq koeffitsiyent bilan va %1 darajada ahamiyatlidir.

Manba bu farqni institutsional sifat allaqachon yuqori boʻlgan mamlakatlarda qoʻshimcha boshqaruv yaxshilanishining chegarada kichikroq xulq-atvor oʻzgarishini keltirib chiqarishi; past boshqaruv muhitlarida esa institutsional yaxshilanish davlat xizmatlari va mahalliy sharoitlar nuqtai nazaridan koʻrinarlikroq oʻzgarish yaratishi mumkinligi bilan izohlaydi. Bu mexanizm toʻgʻridan-toʻgʻri oʻlchangan uy xoʻjaligi xulq-atvori dalili emas, balki ekonometrik natijaning institutsional iqtisod doirasidagi talqinidir.

Qisqa muddatli natijalar va xatoni-tuzatish tezligi

Boshqaruv sifatining ayni qisqa muddatli taʼsiri statistik jihatdan qoʻllab-quvvatlanmaydi. Bunga qarshi ravishda barcha xatoni-tuzatish koeffitsiyentlari salbiy va kuchli darajada ahamiyatlidir. Bu qiymatlar uzoq muddatli muvozanatdan ogʻishning taxminan %24–28 qismi keyingi yilda tuzatiladigan oʻrtacha tezlikdagi yaqinlashuv jarayoniga ishora qiladi.

Hausman testi nima uchun PMG baholagichini qoʻllab-quvvatladi?

Tadqiqot PMGni Dynamic Fixed Effects va Mean Group baholagichlari bilan alohida Hausman testlarida taqqoslagan. Simmetrik modelda toʻliq namuna, yuqori boshqaruv va past boshqaruv guruhlarining barchasida p-qiymatlari 0.05 dan yuqori va manba PMGni afzal koʻriladigan baholagich sifatida tanlaydi.

Boshqaruv Sifatidagi Yaxshilanish va Yomonlashuv Xorijiy Turizm Xarajatiga Bir Xil Taʼsir Qiladimi?

Manbaning PMG-NARDL natijalariga koʻra, yoʻq: boshqaruvdagi ijobiy oʻzgarishlar uchala namuna guruhida ham pastroq uzoq muddatli xorijiy turizm xarajatlari bilan bogʻlangan boʻlsa, salbiy oʻzgarishlar faqat toʻliq namuna va yuqori boshqaruv guruhida ahamiyatli javob koʻrsatadi; biroq salbiy qisman yigʻindining manba tenglamalaridagi matematik ifodasi noaniq boʻlgani uchun bu asimmetrik ishora talqini maqolada hisobot qilingan empirik natija sifatida qabul qilinishi kerak.

Ijobiy boshqaruv oʻzgarishi koeffitsiyentlari barcha guruhlarda salbiy. Manba talqiniga koʻra bu naqsh institutsional yaxshilanish mahalliy davlat xizmatlari, tartibga soluvchi muhit va iqtisodiy ishonch haqidagi tasavvurni kuchaytirishi bilan xalqaro turizmga ajratiladigan xarajatlarning kamayishiga mos keladi.

Salbiy boshqaruv komponentining ahamiyatliligi esa boshqaruv darajasiga qarab oʻzgaradi. Yuqori boshqaruv guruhida manba institutsional yomonlashuv rezidentlar odatlangan yuqori institutsional standartdan sezilarli chekinish sifatida qabul qilinishi va xorijiy isteʼmol imkoniyatlarini nisbatan jozibaliroq qilishi mumkinligini ilgari suradi. Past boshqaruv guruhidagi ahamiyatsiz koeffitsiyent esa allaqachon yuqori darajadagi institutsional noaniqlikka oʻrganilgan boʻlishi mumkinligi bilan talqin qilinadi. Bular model koeffitsiyentlarining xulq-atvoriy izohlari; individual darajada bevosita sinovdan oʻtkazilgan psixologik mexanizmlar emas.

Asimmetrik modelning qisqa muddatli natijalari

Asimmetrik modelning xatoni-tuzatish hadlari taxminan %25–31 yillik moslashuvga ishora qiladi. Ijobiy boshqaruv oʻzgarishlarining qisqa muddatli koeffitsiyentlari ahamiyatli emas; shu sababli manba asosiy boshqaruv taʼsiri asosan uzoq muddatda yuzaga chiqishini taʼkidlaydi.

Wald asimmetriya testlari

Manba matnida yuqori boshqaruv guruhidagi `p = 0.066` natija “0.06% significance level” deb ifodalangan. Raqamli p-qiymati %6,6 ga teng. Shu sababli Verianla natijani %10 darajada ahamiyatli, ammo %5 darajada ahamiyatli emas deb beradi.

Granger Sababiyligi Ushbu Tadqiqotda Haqiqiy Sababiylikni Anglatadimi?

Yoʻq. Dumitrescu–Hurlin panel Granger testi bir oʻzgaruvchining oʻtmishdagi qiymatlari boshqa oʻzgaruvchining kelajakdagi qiymatlarini statistik ravishda bashorat qilishga qoʻshimcha axborot beradimi-yoʻqmi sinovdan oʻtkazadigan lead–lag testidir; tadqiqot bu usuldan bashorat qiluvchi sababiylik sifatida foydalanadi va natijalar strukturaviy, eksperimental yoki siyosatga asoslangan sababiy taʼsir dalili emas.

Kechikish uzunligiga qarab yoʻnalishning oʻzgarishi ikki oʻzgaruvchi oʻrtasida oddiy bir yoʻnalishli mexanik munosabat mavjud emasligini koʻrsatadi. Ayniqsa toʻrt kechikishda ikki tomonlama bashorat qiluvchi munosabat olinishi boshqaruv va xalqaro turizm xarajatlari vaqt davomida oʻzaro qayta aloqa boʻlishi mumkin boʻlgan dinamik tizim ichida harakatlanishi gʻoyasiga mos keladi.

Muqobil baholagichlar bilan barqarorlik

Manba asosiy PMG natijalarini Dynamic Fixed Effects va Driscoll–Kraay barqaror standart xatoli fixed effects modellari bilan taqqoslaydi. Toʻliq namunada simmetrik boshqaruv koeffitsiyenti ikkala muqobil yondashuvda ham `−0.585` va salbiy. Biroq quyi guruhlarda ahamiyatlilik baholagichga qarab oʻzgaradi.

Yuqori boshqaruv guruhida simmetrik koeffitsiyent Dynamic FE modelida `−0.315` va ahamiyatsiz, Driscoll–Kraay modelida esa ayni koeffitsiyent %5 darajada ahamiyatlidir. Past boshqaruv guruhida `−0.689` Dynamic FE modelida ahamiyatli, Driscoll–Kraay modelida esa ahamiyatli emas.

Asimmetrik barqarorlik tahlilida \(G^+\) koeffitsiyenti toʻliq namuna va yuqori boshqaruv guruhida ikkala muqobil baholagichda ham salbiy va ahamiyatlidir. Past boshqaruv guruhida Dynamic FE koeffitsiyenti ahamiyatli, Driscoll–Kraay versiyasida esa ahamiyatli emas. Shunday qilib, manbada ilgari surilgan umumiy ishora naqshi katta darajada saqlangan boʻlsa-da, “barcha muqobil modellarda statistik ahamiyatlilik saqlangan” degan ibora raqamli jadvallar tomonidan toʻliq qoʻllab-quvvatlanmaydi.

Nazorat oʻzgaruvchilari

Uzoq muddatli PMG modellarida `lnGDP` uchala namuna guruhida ham ijobiy va ahamiyatlidir. Manba buni iqtisodiy resurslar va safar xarid qobiliyatining oshishi bilan bogʻlaydi. Biroq Jadval 1 `lnGDP` oʻzgaruvchisini jami YAIM, doimiy AQSh dollarida deb taʼriflaydi; shu sababli koeffitsiyent jon boshiga daromad koeffitsiyenti deb qayta nomlanmasligi kerak.

HDI koʻpchilik uzoq muddatli spetsifikatsiyalarda salbiy boʻlib, ayniqsa yuqori boshqaruv guruhida katta salbiy koeffitsiyentni koʻrsatadi. Manba bu natijani ichki turmush darajasi va davlat xizmatlari yaxshilangani sari ayrim xorijiy isteʼmol va turizm motivatsiyalari kamayishi bilan izohlaydi.

Internetdan foydalanishning uzoq muddatli koeffitsiyenti PMG-ARDL va PMG-NARDL modellarida umuman olganda ijobiy. Manba buni onlayn maʼlumotga kirish, safarni rejalashtirish va bron qilish jarayonlarining osonlashishi bilan bogʻlaydi.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan natijalar

• Boshqaruv sifati bilan jon boshiga xorijiy turizm xarajatlari oʻrtasida uzoq muddatli ekonometrik munosabat mavjud.
• Simmetrik PMG-ARDL modelida boshqaruv sifatining toʻliq namuna uchun uzoq muddatli koeffitsiyenti salbiy.
• Simmetrik munosabatda salbiy boshqaruv koeffitsiyenti past boshqaruv guruhida ahamiyatli, yuqori boshqaruv guruhida esa ahamiyatsiz.
• PMG-NARDL modelida manba mualliflari talqiniga koʻra ijobiy boshqaruv shoklari uchala namunada ham pastroq uzoq muddatli xorijiy turizm xarajatlari bilan bogʻlangan.
• Salbiy boshqaruv shokining manbada hisobot qilingan uzoq muddatli taʼsiri toʻliq namuna va yuqori boshqaruv guruhida ahamiyatli, past boshqaruv guruhida ahamiyatsiz.
• Toʻliq namunada ijobiy va salbiy boshqaruv taʼsirlari oʻrtasida kuchli uzoq muddatli asimmetriya mavjud.
• Qisqa muddatli asimmetriya toʻliq namunada qoʻllab-quvvatlanmaydi.
• Xatoni-tuzatish hadlari salbiy va ahamiyatli; uzoq muddatli muvozanatga bosqichma-bosqich qaytish mavjud.
• YAIM uzoq muddatda ijobiy, HDI koʻpchilik modellarda salbiy, internetdan foydalanish esa uzoq muddatda umuman olganda ijobiy munosabat koʻrsatadi.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamaydigan natijalar

• Tadqiqot boshqaruv islohotlari individual turistlar xarajatlarini qatʼiy sababiy tarzda kamaytirishini isbotlamaydi.
• Dumitrescu–Hurlin natijalari strukturaviy sababiylik dalili emas.
• Boshqaruvning kompozit indeksi korrupsiyani nazorat qilish, qonun ustuvorligi va byurokratik sifatning alohida taʼsirlarini aniqlamaydi.
• Yuqori va past boshqaruv mamlakatlari uchun bir xil koeffitsiyentlar barcha mamlakatlarga universal ravishda qoʻllanishi mumkinligi koʻrsatilmagan.
• Tadqiqot muayyan manzillarga yoʻnaltirilgan ikki tomonlama turist oqimlarini modellashtirmaydi.
• Institutsional yaxshilanish ichki turizmni haqiqatda qanchalik oshirishi bevosita oʻlchanmagan.
• PMG-NARDL tenglamalaridagi salbiy qisman yigʻindining matematik transformatsiyasi manbada yetarlicha aniq boʻlmagani uchun bu transformatsiyani mustaqil ravishda qayta yaratib boʻlmaydi.
• Muqobil baholagichlarda barcha quyi guruh koeffitsiyentlarining statistik ahamiyatliligi toʻliq saqlanmaydi.

Siyosiy talqinning chegarasi

Manba boshqaruvni yaxshilash nafaqat siyosiy va maʼmuriy natijalar, balki isteʼmol xulq-atvori va turizm xarajatlarining ichki-xorijiy taqsimoti nuqtai nazaridan ham iqtisodiy natijalar keltirib chiqarishi mumkinligini taʼkidlaydi. Shu doirada barqaror institutsional islohotlar qisqa muddatli boshqaruv oʻzgarishlariga qaraganda muhimroq boʻlishi mumkinligi aytiladi.

Mualliflar raqamli infratuzilma va inson taraqqiyoti siyosatlarini ham toʻldiruvchi omillar sifatida muhokama qiladilar. Bu siyosat xulosalari modelda kuzatilgan uzoq muddatli munosabatlardan chiqarilgan; tadqiqotda muayyan boshqaruv islohoti joriy qilingan eksperimental yoki kvazi-eksperimental siyosat baholashi oʻtkazilmagan.

Cheklovlar va kelajakdagi tadqiqot yoʻnalishlari

Boshqaruv sifati yagona kompozit ICRG koʻrsatkichi bilan ifodalanadi. Bu tuzilma korrupsiyani nazorat qilish, qonun ustuvorligi va byurokratik samaradorlik kabi turli institutsional komponentlarning qaysi biri turizm xarajatlari bilan kuchliroq bogʻlanganini ajratishni cheklaydi.

Tadqiqot jami mamlakat darajasidagi outbound xarajatlaridan foydalangani uchun kelib chiqish mamlakati bilan tashrif buyurilgan manzil oʻrtasidagi ikki tomonlama munosabatlarni baholamaydi. Kelajakda bilateral turizm oqimlaridan foydalanish chiqish hamda boriladigan mamlakatlarning institutsional xususiyatlarini bir modelda oʻrganish imkonini berishi mumkin.

Manba kelajakdagi tadqiqotlar uchun quantile panel va time-varying modellarni ham taklif qiladi. Bu yondashuvlar boshqaruv taʼsiri past va yuqori outbound xarajatlar darajasidagi mamlakatlarda yoki vaqt oʻtishi bilan oʻzgaradimi-yoʻqmi batafsilroq sinab koʻrishi mumkin.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Governance Quality and Outbound Tourism Expenditure: Evidence from Symmetric and Asymmetric Panel ARDL Models

Mualliflar: Ateeq Ullah; Supanika Leurcharusmee; Woraphon Yamaka.

Masʼul muallif: Supanika Leurcharusmee.

Muassasalar: Faculty of Economics, Chiang Mai University; The Center of Excellence in Econometrics, Faculty of Economics, Chiang Mai University, Thailand.

Jurnal: Economies.

Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland.

Bibliografik yozuv: Economies 2026, 14(5), 177.

DOI: 10.3390/economies14050177.

Nashr jarayoni: Qabul qilindi 3 aprel 2026; tahrir 29 aprel 2026; qabul 8 may 2026; nashr 13 may 2026.

Manba turi: Taqrizdan oʻtgan ilmiy tadqiqot maqolasi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Tadqiqot turi: Kuzatuvga asoslangan, koʻp mamlakatli dinamik panel ekonometrikasi.

Namuna: 54 mamlakat, 1996–2023. Manbaning tavsifiy statistika jadvalida 1512 mamlakat-yil kuzatuvi hisobot qilingan.

Quyi guruhlar: Appendix A da 17 yuqori boshqaruv va 37 past boshqaruv mamlakati roʻyxati berilgan. Guruhlarni ajratuvchi aniq raqamli ICRG chegarasi manbada hisobot qilinmagan.

Asosiy usul: Breusch–Pagan LM, Pesaran-scaled LM va Pesaran CD kesimlararo bogʻliqlik testlari; LLC, Breitung, IPS, CADF va CIPS panel birlik ildiz testlari; Pesaran–Yamagata va mustahkamlangan qiyalik geterogenligi testlari; Kao va Westerlund kointegratsiya testlari; PMG-ARDL; PMG-NARDL; Hausman testi; Wald asimmetriya testi; Dumitrescu–Hurlin panel Granger testi; Dynamic Fixed Effects va Driscoll–Kraay mustahkam standart xatoli muqobil baholashlar.

Maʼlumot manbalari: UNWTO; International Country Risk Guide; World Bank; UNDP.

Moliyalashtirish: Tadqiqot Chiang Mai University Presidential Scholarship tomonidan qoʻllab-quvvatlangan Economics Ph.D. dasturi doirasida olib borilgan.

Etika bayonoti: Institutional Review Board Statement va Informed Consent Statement “Not applicable” sifatida berilgan.

Maʼlumotlarning mavjudligi: Foydalanilgan maʼlumotlar asosli soʻrov asosida mualliflardan olinishi mumkinligi bildirilgan.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Mualliflar manfaatlar toʻqnashuvi yoʻqligini bildirgan.

Muallif hissalari: Konseptuallashtirish A.U. va S.L.; metodologiya S.L.; dasturiy taʼminot A.U.; tekshirish W.Y. va S.L.; formal tahlil A.U.; tadqiqot S.L.; resurslar va maʼlumotlar kuratsiyasi A.U.; dastlabki loyiha A.U.; koʻrib chiqish va tahrirlash S.L.; vizuallashtirish A.U.; nazorat S.L. va W.Y.; loyiha boshqaruvi W.Y. va S.L.; moliyalashtirishni jalb qilish S.L. sifatida hisobot qilingan.

Manba ichidagi texnik izoh 1: 1996–2023 davri manba matnida “27-year time span” deb atalgan; chekka yillarni qoʻshib hisoblaganda yillik kuzatuvlar soni 28 va 1512 kuzatuv qiymati 54 × 28 bilan mos keladi.

Manba ichidagi texnik izoh 2: Jon boshiga OTEP jami outbound turizm xarajatining aholi soniga boʻlinishi sifatida taʼriflangan boʻlsa-da, Jadval 1 birlik ustunida “in millions of dollars” deb yozilgan. Jon boshiga transformatsiyaning masshtab tafsiloti aniq emas.

Manba ichidagi texnik izoh 3: Jadval 1 `G` boshqaruv indeksini 0–1 shkalada taʼriflasa-da, ayrim ARDL tenglamalarida `lnG` koʻrsatiladi. Manba log transformatsiyasini qoʻllash tafsilotlarini alohida izohlamaydi.

Manba ichidagi texnik izoh 4: NARDLda \(G^{-}\) salbiy qisman yigʻindi sifatida taʼriflanar ekan, keyingi tenglamalarda \(\ln G^{-}\) yozuvi bor. Salbiy yoki nol qiymatlarning tabiiy logarifmi haqiqiy sonlarda aniqlanmaganligi sababli amalda qoʻllangan maʼlumot transformatsiyasini manba matnidan aniq qayta yaratib boʻlmaydi.

Manba ichidagi texnik izoh 5: Manbaning \(G^{-}\) taʼrifi bilan ijobiy \(G^{-}\) koeffitsiyentlarining “boshqaruv yomonlashgan sari outbound xarajat oshadi” talqini oʻrtasida ishora jihatidan qoʻshimcha tushuntirish talab etiladi. Verianla bu boʻshliqni taxminiy transformatsiya bilan toʻldirmaydi.

Manba ichidagi texnik izoh 6: Yuqori boshqaruv guruhining uzoq muddatli Wald testi `p = 0.066` boʻlsa-da, muhokama matnida “0.06% significance level” iborasi bor. Raqamli natija %6,6 p-qiymatiga mos keladi.

Manba ichidagi texnik izoh 7: Barqarorlik boʻlimidagi “barcha modellarda ahamiyatli salbiy boshqaruv taʼsiri” iborasi jadvallar bilan toʻliq mos emas; ayrim quyi guruh–baholagich kombinatsiyalarida koeffitsiyent salbiy boʻlsa-da statistik jihatdan ahamiyatli emas.

Manba ichidagi texnik izoh 8: `lnGDP` Jadval 1 da jami YAIM deb taʼriflangan boʻlsa-da, muhokamaning ayrim qismlarida daromad yoki jon boshiga YAIM mantiqi bilan talqin qilinadi. Verianla oʻzgaruvchining oʻlchov taʼrifini Jadval 1 ga muvofiq saqlaydi.

Asosiy talqin chegarasi: Topilmalar 54 mamlakatning kuzatuv panel maʼlumotlaridan olingan uzoq va qisqa muddatli ekonometrik munosabatlardir. Model natijalari muayyan boshqaruv islohotining individual turist xulq-atvoriga strukturaviy sababiy taʼsirini oʻz-oʻzicha isbotlamaydi.

Vizual qayta chizishga moslik: Yuqori. Simmetrik va asimmetrik boshqaruv taʼsirlari, yuqori/past boshqaruv farqi va xatoni-tuzatish mantiqi original Verianla sxemalari bilan xavfsiz tarzda koʻrsatilishi mumkin.

Verianla Live / Live Figure mosligi: Mos. Dastlabki testlardan PMG-ARDL/NARDL baholashigacha va Wald/Granger/barqarorlik tekshiruvlarigacha boʻlgan usul oqimi yoki qatʼiy manba koeffitsiyentlarini taqqoslash harakatli, ammo manba parametrlari oʻzgarmaydigan taqdimot orqali koʻrsatilishi mumkin.