Ushbu tadqiqot Jahon baxtiyorlik hisobotining asosiy oʻzgaruvchilari mamlakatlarda kuzatiladigan baxtiyorlik darajalari bilan qanday birgalikda shakllanishini chiziqli boʻlmagan analitik doirada oʻrganadi. Qaror daraxti regressiyasi (Decision Tree Regression, DTR) uzluksiz natija oʻzgaruvchisini izohlovchi oʻzgaruvchilardagi chegaralarga koʻra ketma-ket boʻlib, shartli naqshlar va turli kuzatuv guruhlarini koʻrinadigan qiluvchi talqin etiladigan mashinaviy oʻrganish usulidir. Tadqiqot DTRni Zarur shart tahlili (Necessary Condition Analysis, NCA) bilan birlashtirib, nafaqat qaysi oʻzgaruvchilar baxtiyorlik bilan kuchli bogʻliqligini, balki yuqoriroq baxtiyorlik darajalari kuzatilishi uchun qaysi oʻzgaruvchilar muayyan chegaralardan oshishi zarur boʻlishi mumkinligini ham oʻrganadi.
Tahlil 2022–2024 Gallup World Poll / World Happiness Report ma’lumotlariga asoslanadi. Baxtiyorlik Cantril zinapoyasi bilan; izohlovchi tuzilma esa aholi jon boshiga YaIM, ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash, sogʻlom umr koʻrish davomiyligi, hayot tanlovlarini qilish erkinligi, saxiylik va idrok etilgan korrupsiya oʻzgaruvchilari bilan ifodalangan. Qaror daraxtida ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash birinchi va eng kuchli tarkibiy boʻlinish oʻzgaruvchisidir; YaIM ikki asosiy ikkinchi-darajali shoxni hosil qiladi. Qaror daraxti ahamiyati oʻlchovida ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash %34,6, YaIM %27,7 va sogʻlom umr koʻrish davomiyligi %19,8 ulush bilan dastlabki uch oʻrinni egallaydi.
NCA esa boshqacha ahamiyat tartibini koʻrsatadi. Ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash eng kuchli zarur-shart ta’sirini koʻrsatsa, hayot tanlovlarini qilish erkinligi ikkinchi eng kuchli tor boʻgʻin sifatida namoyon boʻladi. Bu natija muhim; chunki erkinlik qaror daraxtida atigi %9,9 nisbiy ahamiyatga ega boʻlsa-da, NCAda YaIM va sogʻlom umr koʻrish davomiyligidan kattaroq zarur-shart ta’sir hajmini koʻrsatadi. Demak, “oʻzgaruvchi baxtiyorlikni qanchalik yaxshi ajratadi?” degan savol bilan “muayyan baxtiyorlik darajasiga erishish uchun ushbu oʻzgaruvchida minimal daraja talab qilinadimi?” degan savol bir xil emas.
Natijalar sababiy siyosat ta’siri sifatida talqin qilinmasligi kerak. Jahon baxtiyorlik hisoboti oʻzgaruvchilari oʻzaro bogʻliq boʻlgani uchun NCAdagi chegaralar bir-biridan mustaqil sabablar emas. Cantril zinapoyasi bir bandli oʻz-oʻzini hisobot qilish oʻlchovidir va tahlil faqat 2022–2024 davrini qamrab oladi. Shu sababli natijalar kuzatilgan mamlakat ma’lumotlaridagi shartli tuzilma va zarur-shart munosabatlarini tavsiflaydi; muayyan siyosat oʻzgarishi baxtiyorlikni mexanik ravishda oshirishini isbotlamaydi.
Baxtiyorlik bilan subyektiv farovonlik bir xil tushunchami?
Manba tadqiqot subyektiv farovonlikni kengroq ust tushuncha, baxtiyorlikni esa u bilan yaqindan bogʻliq, biroq torroq baholash ifodasi sifatida koʻrib chiqadi. Empirik tahlilda “baxtiyorlik” bevosita hissiy huzur yoki bir lahzalik ijobiy hissiyot oʻlchovi emas; shaxslar oʻz hayotlarining umumiy holatini baholaydigan Cantril zinapoyasining mamlakat darajasidagi oʻrtacha qiymati qoʻllanadi.
Cantril Zinapoyasi Ushbu Tadqiqotda Baxtiyorlikni Qanday Oʻlchaydi?
Cantril zinapoyasi odamlar hozirgi hayotini 0 dan 10 gacha boʻlgan zinapoyada baholaydigan bir bandli subyektiv hayot bahosi oʻlchovidir; 0 inson uchun mumkin boʻlgan eng yomon hayotni, 10 esa mumkin boʻlgan eng yaxshi hayotni ifodalaydi va tadqiqot individual javoblarning mamlakat darajasidagi oʻrtacha qiymatini HAPPY oʻzgaruvchisi sifatida ishlatadi.
Bu oʻlchovning muhim xususiyati shundaki, u insondan faqat muayyan kundagi ijobiy yoki salbiy hissiyotini emas, balki hayotining umumiy holati haqidagi kognitiv bahosini soʻraydi. Shu sababli tadqiqot Cantril zinapoyasini baxtiyorlikning barcha psixologik oʻlchamlarini toʻliq oʻlchaydigan vosita sifatida emas, balki World Happiness Report doirasidagi xalqaro taqqoslanadigan subyektiv hayot bahosi sifatida qoʻllaydi.
World Happiness Report modelidagi oltita izohlovchi oʻzgaruvchi
| Oʻzgaruvchi | Qisqartma | Tadqiqotdagi ma’nosi |
|---|---|---|
| Aholi jon boshiga YaIM | GDP | Xarid qobiliyati pariteti va doimiy xalqaro dollar doirasida iqtisodiy resurslar darajasini ifodalaydi. |
| Ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash | SOCSUP | Qiyin paytda ishonish mumkin boʻlgan qarindosh yoki doʻsti borligini bildirgan odamlar ulushidan hosil qilinadi. |
| Sogʻlom umr koʻrish davomiyligi | HEALTH | Umr davomiyligini sogʻliq holati bilan birga baholaydigan mamlakat darajasidagi sogʻliq koʻrsatkichidir. |
| Hayot tanlovlarida erkinlik | FREE | Odamlarning oʻz hayoti bilan nima qilishni tanlash erkinligidan mamnun ekanini bildirganlar ulushidir. |
| Saxiylik | GENER | Oxirgi oy xayriya tashkilotiga pul ehson qilish haqidagi javobning aholi jon boshiga YaIMga regressiyasidan olingan qoldiq oʻzgaruvchidir. |
| Idrok etilgan korrupsiya | CORRUP | Hukumat yoki biznesda korrupsiya keng tarqalgan deb hisoblaydigan odamlar ulushini ifodalaydi. |
Tavsifiy statistika
| Oʻzgaruvchi | Oʻrtacha | Std. ogʻish | Minimum | Maksimum | N |
|---|---|---|---|---|---|
| CL / HAPPY | 5.59 | 1.16 | 1.28 | 7.78 | 423 |
| GDP | 9.67 | 1.13 | 7.23 | 11.81 | 407 |
| SOCSUP | 0.80 | 0.13 | 0.23 | 0.99 | 423 |
| HEALTH | 61.12 | 6.79 | 43.25 | 73.50 | 411 |
| FREE | 0.79 | 0.12 | 0.23 | 0.98 | 417 |
| GENER | 0.02 | 0.16 | −0.32 | 0.59 | 407 |
| CORRUP | 0.72 | 0.17 | 0.15 | 0.95 | 402 |
Oʻzgaruvchilarning kuzatuv sonlari bir xil emas. Tadqiqot yetishmayotgan qiymatlarni har bir analitik blok uchun alohida listwise deletion usuli bilan chiqarib tashlaydi. Shu sababli korrelyatsiya, qaror daraxti va NCA kabi turli tahlillarda foydalanish mumkin boʻlgan kuzatuvlar soni bir xil boʻlishi shart emasligi alohida hisobga olinishi kerak.
Tadqiqotning ikkita asosiy maqsadi
Birinchi tadqiqot maqsadi oltita WHR oʻzgaruvchisi turli baxtiyorlik darajalari bilan qanday birgalikda shakllanishini va chiziqli boʻlmagan oʻzaro ta’sirlar qaror daraxtida qanday namoyon boʻlishini aniqlashdir. Ikkinchi maqsad esa ayni oʻzgaruvchilardan qaysilari yuqoriroq baxtiyorlik darajalari uchun empirik zarur shartlar yoki tor boʻgʻinlarni tashkil etishini NCA yordamida oʻrganishdir.
Qaror Daraxti Regressiyasi bilan Zarur Shart Tahlili Oʻrtasidagi Farq Nima?
Qaror daraxti regressiyasi tanlanmani izohlovchi oʻzgaruvchilardagi chegaralarga koʻra boʻlib, turli baxtiyorlik rejimlari bilan bogʻliq shartli konfiguratsiyalarni ochib bersa, Zarur shart tahlili muayyan baxtiyorlik darajasi kuzatilishi uchun alohida oʻzgaruvchilar oshib oʻtishi kerak boʻlgan minimal yoki idrok etilgan korrupsiya kabi salbiy bogʻlangan oʻzgaruvchilarda undan pastda qolishi kerak boʻlgan maksimal empirik chegaralarni oʻrganadi; bu ikki usul turli ilmiy savollarga javob bergani uchun ahamiyat tartiblari bir xil boʻlishi kutilmaydi.
DTRning asosiy afzalligi shundaki, u tadqiqotchidan oʻzaro ta’sir hadlarini oldindan bittalab belgilashni talab qilmasdan ma’lumotlardagi ierarxik boʻlinishlarni aniqlashi mumkin. Masalan, erkinlikning baxtiyorlik bilan bogʻliqligi barcha mamlakatlar uchun bir xil chiziqli koeffitsiyent orqali ifodalanish oʻrniga, ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash va daromad darajasi shakllantirgan bir shox ichida boshqa chegarada koʻrinishi mumkin.
NCA esa “oʻzgaruvchi oshgani sari baxtiyorlik oʻrtacha qancha oshadi?” degan savolni bermaydi. Buning oʻrniga “muayyan darajadagi baxtiyorlik kuzatilishi uchun ushbu oʻzgaruvchida kamida qaysi daraja kerak?” degan savolga e’tibor qaratadi. Bu zarur-shart mantiqi bir oʻzgaruvchining yetarli boʻlmagan darajasi boshqa oʻzgaruvchilardagi yuqori qiymatlar bilan toʻliq qoplanmasligi mumkinligini koʻrsatadi.
NCA nega sababiylikni anglatmaydi?
NCAdagi tor boʻgʻinlar tadqiqotda ikki oʻzgaruvchili ceiling munosabatlari orqali baholanadi. GDP, SOCSUP, HEALTH va FREE kabi koʻrsatkichlar oʻzaro oʻrta yoki yuqori darajada bogʻliq boʻlgani uchun bir oʻzgaruvchi uchun topilgan zarur chegara oʻsha oʻzgaruvchining boshqa barcha omillardan mustaqil sababiy ta’sirini isbotlamaydi. Tadqiqot bu natijalarni “kuzatilgan ma’lumotlardagi oʻzgaruvchiga xos chegara munosabatlari” sifatida talqin qiladi.
Tadqiqot Usuli va Natijalari
Korrelyatsiya tahlili
| Oʻzgaruvchi | HAPPY bilan korrelyatsiya | Manbadagi ahamiyatlilik |
|---|---|---|
| SOCSUP | 0.800 | p < 0.001 |
| GDP | 0.767 | p < 0.001 |
| HEALTH | 0.670 | p < 0.001 |
| FREE | 0.577 | p < 0.001 |
| GENER | 0.068 | Ahamiyatli emas |
| CORRUP | −0.445 | p < 0.001 |
Oddiy korrelyatsiya darajasida ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash eng yuqori ijobiy bogʻliqlikka, idrok etilgan korrupsiya esa kutilgan yoʻnalishda salbiy bogʻliqlikka ega. Saxiylik oʻzgaruvchisining korrelyatsiyasi atigi 0.068 va H5 gipotezasi ushbu oddiy korrelyatsiya tahlilida qoʻllab-quvvatlanmaydi.
Biroq saxiylik keyinchalik qaror daraxtida uch marta asosiy split oʻzgaruvchisi sifatida koʻrinadi. Bu holat tadqiqotning muhim metodologik xabarlaridan biridir: past chiziqli korrelyatsiya oʻzgaruvchi muayyan kichik guruhlarda yoki boshqa oʻzgaruvchilarning muayyan darajalarida shartli rol oʻynamaydi degani emas.
Qaror daraxti qanday tanlandi?
Qaror daraxtining asosiy maqsadi faqat bashorat muvaffaqiyatini maksimal qilish emas, balki talqin qilinadigan tuzilmani olishdir. Shu sababli terminal tugun hajmi va terminal tugunlarning umumiy soni cheklangan.
Giperparametrlar panjarasi:
cp ∈ {0.0025, 0.0050, 0.0075, 0.0100, 0.0125, 0.0150, 0.0200}maxdepth ∈ {3, 4, 5, 6}minsplit ∈ {60, 80, 100}minbucket ∈ {25, 30, 35}
Bu kombinatsiyalar jami 252 nomzod daraxtni hosil qilgan. Model tanlovi 5 qatlamli cross-validation orqali bajarilgan; avvalo eng yuqori oʻrtacha validatsiya \(R^2\), keyin past RMSE va MAE afzal koʻrilgan. Talqin qilinishini saqlash uchun terminal tugunlar soni 12 yoki undan kam darajada saqlangan.
| Element | Qiymat |
|---|---|
| cp | 0.0025 |
| Maksimal chuqurlik | 4 |
| minsplit | 60 |
| minbucket | 25 |
| 5-fold CV RMSE | 0.644 |
| 5-fold CV MAE | 0.4808 |
| 5-fold CV R² | 0.702 |
| Toʻliq tanlanma RMSE | 0.5721 |
| Toʻliq tanlanma MAE | 0.4261 |
| Toʻliq tanlanma R² | 0.7613 |
Bu natijalarning muhim cheklovi alohida va butunlay mustaqil hold-out test toʻplami mavjud emasligidir. Manba ishlash samaradorligini cross-validation va qayta tanlashga asoslangan mustahkamlik tekshiruvlari orqali baholaydi.
Qaror Daraxtida Baxtiyorlikni Eng Kuchli Tarzda Qaysi Oʻzgaruvchilar Tuzilmalashtiradi?
Ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash qaror daraxtining ildiz boʻlinishini hosil qilib, eng kuchli tarkibiy oʻzgaruvchi sifatida namoyon boʻladi, YaIM esa ikki asosiy shoxning ikkinchi darajasidagi boʻlinishlarni belgilaydi; chuqurroq darajalarda saxiylik, erkinlik, idrok etilgan korrupsiya va yana ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash muayyan mamlakat guruhlarini ajratishga hissa qoʻshadi.
| Tugun | Asosiy split |
|---|---|
| IN1 | SOCSUP < 0.71 |
| IN2 | GDP < 9.14 |
| IN3 | GDP < 10.73 |
| IN4 | GENER < −0.02 |
| IN5 | GENER < −0.15 |
| IN6 | FREE < 0.66 |
| IN7 | GENER < −0.05 |
| IN8 | CORRUP ≥ 0.76 |
| IN9 | SOCSUP < 0.83 |
Ildiz tugundagi `SOCSUP = 0.71` chegarasi daraxt avvalo mamlakatlarni ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash darajasiga koʻra ajratishini koʻrsatadi. Bu chegara “0.71 dan yuqoriga chiqilsa, baxtiyorlik albatta oshadi” tarzida sababiy talqin qilinmasligi kerak; u daraxt ushbu tanlanmada xatoni kamaytirish uchun tanlagan ma’lumot boʻlinish nuqtasidir.
Oʻzgaruvchilar ahamiyati tartibi
| Oʻzgaruvchi | Qaror daraxti ahamiyati (%) | Random forest ahamiyati (%) |
|---|---|---|
| SOCSUP | 34.6 | 39.4 |
| GDP | 27.7 | 34.9 |
| HEALTH | 19.8 | 9.1 |
| FREE | 9.9 | 8.8 |
| GENER | 4.3 | 2.6 |
| CORRUP | 3.6 | 5.2 |
Har ikki usul ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash va YaIMni dastlabki ikki oʻringa qoʻyadi. HEALTH qaror daraxtida asosiy split sifatida koʻrinmasa ham %19,8 ahamiyatga ega; manba buni surrogate splitlar va boshqa oʻzgaruvchilar bilan qoplanadigan axborot orqali izohlaydi.
Manba matnida shu joyda HEALTHning baxtiyorlik bilan “past korrelyatsiya”ga ega ekani aytilgan. Biroq ayni tadqiqotning korrelyatsiya matritsasi `r = 0.670` ni koʻrsatadi. Shuning uchun toʻgʻri talqin HEALTH korrelyatsiyasining pastligi emas, yuqori korrelyatsiyaga qaramay asosiy boʻlinishlarda koʻrinmasligidir.
Qaror daraxti natijalarining mustahkamligi
Eng yaxshi 10 talqin qilinadigan daraxt spetsifikatsiyasida cross-validation \(R^2\) qiymatlari 0.698–0.702, RMSE qiymatlari esa 0.644–0.647 oraligʻida oʻzgaradi. Bu daraxtlarning barchasida yuqori tuzilma bir xil: ildiz split SOCSUP, ikkita ikkinchi-darajali split esa GDP.
500 takrorli bootstrap tahlilida SOCSUP namunalarning %96,8 ida ildiz split sifatida qayta paydo boʻlgan. GDP ikkinchi darajada %72,7 ulush bilan ustun oʻzgaruvchidir. Bootstrap out-of-bag oʻrtacha qiymatlari `RMSE = 0.6573`, `MAE = 0.4964` va `R² = 0.6905`; oʻrtacha terminal tugunlar soni `10.204` deb berilgan.
Random forest faqat tashqi mustahkamlik tekshiruvi sifatida ishlatilgan. Afzal koʻrilgan random forest konfiguratsiyasi `mtry = 4`, `splitrule = extratrees`, `min.node.size = 3` qiymatlaridan foydalangan va 5 qatlamli cross-validationda `RMSE = 0.4880`, `R² = 0.8294`, `MAE = 0.3705` natijalarini bergan. Random forest yuqoriroq bashorat samaradorligini koʻrsatgan boʻlsa-da, tadqiqot uni asosiy talqin modeli sifatida ishlatmagan; vizualizatsiya va chegara talqinlari uchun qaror daraxtini saqlab qolgan.
Oʻnta turli tarkibiy baxtiyorlik rejimi
Tanlangan qaror daraxti 10 terminal tugunni hosil qiladi. Mamlakatlarning 2022–2024 davridagi izohlovchi oʻzgaruvchilar oʻrtacha qiymatlari daraxt qoidalariga qoʻllanib, har bir mamlakat shu tugunlardan biriga biriktirilgan.
| Tugun | Oʻrtacha HAPPY |
|---|---|
| TN1 | 3.615 |
| TN2 | 4.088 |
| TN3 | 4.425 |
| TN4 | 4.770 |
| TN5 | 5.283 |
| TN6 | 5.479 |
| TN7 | 6.072 |
| TN8 | 6.278 |
| TN9 | 6.467 |
| TN10 | 7.015 |
Manba past baxtiyorlik tugunlarida past ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash, daromad va sogʻliq qiymatlari koʻproq uchrashini; eng yuqori baxtiyorlik tugunida esa ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash, daromad, sogʻliq va erkinlik birgalikda yuqori darajada boʻlishini koʻrsatadi. Bu geografik klasterlar “bir mintaqa tabiatan baxtliroq” tarzida talqin qilinmasligi kerak; tugunlar faqat tanlangan WHR oʻzgaruvchilarining kuzatilgan kombinatsiyalariga koʻra hosil boʻlgan tarkibiy guruhlardir.
Zarur shart tahlili qanday tuzildi?
NCAda HAPPY izohlanuvchi oʻzgaruvchidir. GDP, SOCSUP, HEALTH, FREE va GENER ijobiy bogʻlangan shartlar; CORRUP esa salbiy bogʻlangan shart sifatida koʻrilgan.
Zarur shart ta’sir hajmlari ikki alohida ceiling usuli bilan baholangan:
- CE-FDH: Ceiling Envelopment-Free Disposal Hull.
- CR-FDH: Ceiling Regression-Free Disposal Hull; kvantil regressiyada \(\tau = 0.95\).
Ahamiyatlilik uchun 1000 takrorli permutation testi va %5 ahamiyatlilik darajasi qoʻllangan. Bottleneck jadvali faqat CE-FDH usuli bilan va oʻzgaruvchilarning asl birliklaridan foydalanib tuzilgan.
NCA ta’sir hajmlari
| Oʻzgaruvchi | CE-FDH d | CR-FDH d |
|---|---|---|
| GDP | 0.206, p < 0.001 | 0.197, p < 0.001 |
| SOCSUP | 0.330, p < 0.001 | 0.319, p < 0.001 |
| HEALTH | 0.167, p < 0.001 | 0.155, p < 0.001 |
| FREE | 0.255, p < 0.001 | 0.229, p < 0.001 |
| GENER | 0.040, p = 0.001 | 0.038, p = 0.040 |
| CORRUP | 0.066, p < 0.001 | 0.050, p = 0.007 |
SOCSUP har ikki usulda ham `d > 0.3` bilan katta zarur-shart ta’siriga ega. GDP, HEALTH va FREE `0.1 < d < 0.3` oraligʻida oʻrta hajmli ta’sirlarga ega. GENER va CORRUP uchun p-qiymatlar ahamiyatli boʻlsa ham, ta’sir hajmlari `d < 0.1` boʻlgani uchun manba ularni kuchli amaliy tor boʻgʻinlar deb baholamaydi.
Qaror Daraxtida Muhim Boʻlish bilan NCAda Zarur Shart Boʻlish Bir Xil Narsami?
Yoʻq. Qaror daraxti ahamiyati oʻzgaruvchi tanlanmani baxtiyorlik darajalari boʻyicha qanchalik samarali boʻlishini va bashorat xatosini kamaytirishini koʻrsatsa, NCA ta’sir hajmi muayyan yuqori baxtiyorlik darajalari kuzatilishi uchun oʻsha oʻzgaruvchi qanchalik majburiy chegara hosil qilishini oʻlchaydi; shu sababli FREE qaror daraxtida toʻrtinchi oʻrinda boʻlsa, NCAda ijtimoiy qoʻllab-quvvatlashdan keyin ikkinchi eng kuchli tor boʻgʻin boʻlishi mumkin.
Uchta analitik yondashuvning tartiblari oʻzaro yuqori, biroq mukammal boʻlmagan moslikni koʻrsatadi. Manbaning rank taqqoslashida Pearson korrelyatsiya tartibi bilan qaror daraxti ahamiyati tartibi oʻrtasidagi Spearman bogʻliqligi `0.943`, Pearson tartibi bilan NCA oʻrtasidagi bogʻliqlik `0.829`, qaror daraxti bilan NCA oʻrtasidagi bogʻliqlik esa `0.771` deb berilgan.
Yuqori Baxtiyorlik Darajalari Uchun NCA Qaysi Tor Boʻgʻinlarni Koʻrsatadi?
CE-FDH bottleneck natijalari ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash va erkinlik quyi baxtiyorlik chegaralaridan boshlab majburiy boʻla boshlashini, sogʻlom umr koʻrish davomiyligi taxminan %60, YaIM esa taxminan %70 baxtiyorlik darajasidan boshlab zarur chegara sifatida namoyon boʻlishini va idrok etilgan korrupsiya faqat kuzatilgan baxtiyorlik taqsimotining eng yuqori qismida kuchli cheklov hosil qila boshlashini koʻrsatadi.
| Baxtiyorlik darajasi | HAPPY | GDP min. | SOCSUP min. | HEALTH min. | FREE min. | GENER min. | CORRUP maks. |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 0% | 1.28 | NN | NN | NN | NN | NN | NN |
| 10% | 1.93 | NN | 0.28 | NN | 0.32 | NN | NN |
| 20% | 2.58 | NN | 0.28 | NN | 0.32 | NN | NN |
| 30% | 3.23 | NN | 0.28 | NN | 0.32 | NN | NN |
| 40% | 3.88 | NN | 0.28 | NN | 0.32 | NN | NN |
| 50% | 4.53 | NN | 0.43 | NN | 0.32 | NN | NN |
| 60% | 5.18 | NN | 0.51 | 47.88 | 0.41 | NN | NN |
| 70% | 5.83 | 9.39 | 0.66 | 52.54 | 0.41 | −0.30 | NN |
| 80% | 6.48 | 9.85 | 0.72 | 55.70 | 0.59 | −0.28 | NN |
| 90% | 7.13 | 10.34 | 0.79 | 60.32 | 0.65 | −0.18 | 0.686 |
| 100% | 7.78 | 11.16 | 0.89 | 60.32 | 0.80 | −0.05 | 0.106 |
Jadvaldagi GDP, SOCSUP, HEALTH, FREE va GENER qiymatlari ijobiy bogʻlangan shartlar uchun minimal chegaralardir. CORRUP salbiy bogʻlanganligi sababli qiymat maksimal qabul qilinadigan chegaradir; masalan, `HAPPY = 7.13` darajasida CORRUP qiymati `0.686` yoki undan past boʻlishi zarur-shart chegarasi sifatida berilgan.
GENER oʻzgaruvchisidagi salbiy chegaralar “salbiy ehson miqdori” degani emasligini alohida ta’kidlash kerak. Saxiylik oʻzgaruvchisi ehson javobining aholi jon boshiga YaIMga regressiyasidan olingan qoldiq sifatida ta’riflangani uchun salbiy qiymatlar mamlakat daromad darajasiga koʻra kutilgan ehson moyilligidan past boʻlishini anglatadi.
Ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash va erkinlikning turli rollari
Ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash ham qaror daraxtida, ham NCAda ustun oʻzgaruvchidir. U daraxtning birinchi boʻlinishini hosil qiladi, nisbiy ahamiyat tartibida %34,6 bilan birinchi oʻrinda va NCAda eng yuqori zarur-shart ta’sir hajmiga ega.
Erkinlik esa boshqa profilni koʻrsatadi. Qaror daraxtida %9,9 bilan toʻrtinchi oʻrinda boʻlsa, NCAda ikkinchi eng yuqori zarur-shart ta’sir hajmini koʻrsatadi. Bu natija oʻzgaruvchi butun tanlanmani yaxshi ajratmasa ham, yuqori baxtiyorlik darajalari uchun muhim quyi chegara hosil qilishi mumkinligini koʻrsatadi.
Sogʻliqning qaror daraxtidagi koʻrinmaydigan, biroq muhim roli
HEALTH asosiy qaror daraxti tugunlarida primary split sifatida koʻrinmaydi. Shunga qaramay, u qaror daraxti oʻzgaruvchi ahamiyatining %19,8 qismini tashkil etadi va uchinchi oʻrinda. Buning sababi oʻzgaruvchi ahamiyati hisobi faqat primary splitlarni emas, surrogate splitlar orqali erishilgan xato kamayishini ham hisobga olishidir.
HEALTH, shuningdek, GDP bilan `0.688`, SOCSUP bilan `0.639` korrelyatsiyaga ega. Demak, sogʻliq olib yuradigan axborotning bir qismi yuqoriroq darajada tanlangan iqtisodiy va ijtimoiy oʻzgaruvchilar bilan ustma-ust tushishi mumkin.
Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan xulosalar
- Ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash va aholi jon boshiga YaIM baxtiyorlik farqlarini tuzilmalashtiradigan eng muhim ikki qaror daraxti oʻzgaruvchisidir.
- Ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash qaror daraxtining ildiz splitidir va bootstrap namunalarining katta koʻpchiligida bu oʻrnini saqlab qoladi.
- Chiziqli korrelyatsiyasi deyarli nol boʻlgan saxiylik ayrim chuqurroq qaror daraxti shoxlarida shartli ahamiyat koʻrsatishi mumkin.
- Ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash NCAda eng kuchli zarur-shart ta’siriga ega.
- Erkinlik NCAda YaIM va sogʻliqdan kattaroq zarur-shart ta’sir hajmini koʻrsatadi.
- Yuqoriroq baxtiyorlik maqsadlari uchun talab qilinadigan ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash, daromad, sogʻliq va erkinlik chegaralari umuman olganda oshadi.
- Idrok etilgan korrupsiya kuchli tor boʻgʻin sifatida asosan taqsimotning eng yuqori baxtiyorlik darajalarida koʻrinadi.
- Random forest va bootstrap natijalari ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash hamda YaIMning ahamiyat tartibidagi yuqori oʻrni bitta qaror daraxti spetsifikatsiyasiga bogʻliq emasligini qoʻllab-quvvatlaydi.
Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamaydigan xulosalar
- Tadqiqot ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash yoki erkinlikni oshirish baxtiyorlikni muayyan miqdorda sababiy ravishda oshirishini isbotlamaydi.
- NCAdagi minimal qiymatlar siyosat maqsadi yoki belgilangan doza emas.
- Qaror daraxti split chegaralari universal psixologik qonunlar emas; ular 2022–2024 tanlanmasidan olingan ma’lumot boʻlinish nuqtalaridir.
- Mamlakatning muayyan terminal tugunda joylashishi uning madaniyati yoki xalqining oʻzgarmas baxtiyorlik xususiyati degani emas.
- Random forestning yuqoriroq bashorat samaradorligi qaror daraxtidagi chegaralar yoki NCAdagi tor boʻgʻinlarning sababiyligini tasdiqlamaydi.
- Cantril zinapoyasi hissiy farovonlik, hayot maqsadi, sohaga xos hayotdan qoniqish va madaniy baxtiyorlik tushunchalarining barchasini oʻlchamaydi.
- 2022–2024 natijalari uzoq davr davomida oʻzgarmay qoladigan global baxtiyorlik munosabatlarini isbotlamaydi.
Asosiy cheklovlar
Birinchi cheklov qaror daraxtining tanlanmaga sezgirligidir. Ma’lumotlardagi kichik oʻzgarishlar daraxt tuzilmasini oʻzgartirishi mumkin. Tadqiqot bu muammoni eng yaxshi muqobil daraxtlarni taqqoslash, 500 takrorli bootstrap va random forest mustahkamlik tekshiruvi bilan kamaytirishga uringan; yuqori darajadagi ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash–YaIM tuzilmasi kuchli saqlangan.
Ikkinchi cheklov talqin qilinish bilan bashorat kuchi oʻrtasidagi muvozanatdir. Daraxt terminal tugunlari sonini cheklash tuzilmani tushunarli saqlaydi, biroq murakkabroq model tutishi mumkin boʻlgan ayrim quyi naqshlarni ataylab chetda qoldirishi mumkin.
Uchinchi cheklov NCA oʻzgaruvchilarining mustaqil emasligidir. WHR koʻrsatkichlarining bir qismi birgalikda harakat qilgani uchun alohida NCA tor boʻgʻinlari mustaqil sababiy omillar sifatida talqin qilinmaydi.
Toʻrtinchi cheklov baxtiyorlikning Cantril zinapoyasi bilan bitta bandda oʻlchanishidir. Oʻlchov kognitiv hayot bahosini qamrasa-da, hissiy farovonlik, ma’no, maqsad va hayotning turli sohalaridagi qoniqishni toʻliq qamrab olmaydi. Mamlakatlararo madaniy javob uslublari ham taqqoslashlarga ta’sir qilishi mumkin.
Beshinchi cheklov GENER oʻzgaruvchisi toʻgʻridan-toʻgʻri kuzatilgan sof saxiylik oʻlchovi emasligi va daromadga regressiyadan olingan qoldiq sifatida tuzilganidir. Bu tuzilma oʻlchash shovqinini oshirishi va daraxtning quyi shoxlaridagi saxiylik splitlarini talqin qilishda ehtiyotkorlikni talab qilishi mumkin.
Oltinchi cheklov vaqt oraligʻidir. 2022–2024 davri qisqa va pandemiyadan keyingi ijtimoiy hamda iqtisodiy moslashuv jarayonlarini qisman aks ettirishi mumkin. Shu sababli kuzatilgan chegaralar yoki mamlakat guruhlari uzoq muddatli oʻzgarmas munosabatlar sifatida koʻrilmasligi kerak.
Kelajakdagi tadqiqotlar
Manba uzoqroq vaqt qatorlarini, pandemiyadan oldingi va keyingi taqqoslashlarni, muqobil baxtiyorlik va saxiylik oʻlchovlarini, koʻp oʻlchamli farovonlik koʻrsatkichlarini hamda madaniyat, institutlar yoki tengsizlik kabi qoʻshimcha izohlovchi oʻzgaruvchilarni baholashni tavsiya qiladi.
Bundan tashqari, zarur shart mantiqi, yetarlilik/konfiguratsiya mantiqi va sababiy identifikatsiyani bitta tadqiqot dasturida yanada aniqroq birlashtiradigan gibrid dizaynlar kelajakdagi muhim metodologik yoʻnalish sifatida baholanadi.
Manba va Usul Haqida Izoh
Asl tadqiqot: Explaining Global Happiness: Evidence from Decision Trees and Necessary Condition Analysis
Mualliflar: Teresa Torres-Coronas; Jorge de Andrés-Sánchez.
Mas’ul muallif: Jorge de Andrés-Sánchez.
Muassasalar: Social and Business Research Laboratory, Department of Business Management, Universitat Rovira i Virgili, Tarragona va Reus, Ispaniya.
Jurnal: Economies.
Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland.
Bibliografik qayd: Economies 2026, 14(5), 172.
DOI: 10.3390/economies14050172.
Rasmiy DOI: 10.3390/economies14050172.
Nashr jarayoni: Olingan 31 Mart 2026; qayta koʻrib chiqish 29 Aprel 2026; qabul 6 May 2026; nashr 11 May 2026.
Manba turi: Taqrizdan oʻtgan ilmiy tadqiqot maqolasi.
Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).
Ma’lumotlar davri: 2022–2024.
Asosiy ma’lumotlar doirasi: Gallup World Poll / World Happiness Report.
Asosiy natija oʻzgaruvchisi: Cantril zinapoyasi bilan oʻlchanadigan mamlakat darajasidagi oʻrtacha subyektiv hayot bahosi.
Izohlovchi oʻzgaruvchilar: aholi jon boshiga YaIM, ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash, sogʻlom umr koʻrish davomiyligi, hayot tanlovlarida erkinlik, saxiylik va idrok etilgan korrupsiya.
Asosiy usul: Pearson korrelyatsiyasi; Decision Tree Regression; 5-fold cross-validation; 252 daraxt giperparametr spetsifikatsiyasi; bootstrap stability analysis; random forest mustahkamlik tekshiruvi; Necessary Condition Analysis; CE-FDH va CR-FDH; 1000 takrorli permutation testi; CE-FDH bottleneck tahlili.
Dasturiy ta’minot: R 4.4.2. Tadqiqotda caret, rpart, rpart.plot, dplyr, ranger va NCA paketlari qoʻllanadi. Resampling protseduralari uchun doimiy random seedlardan foydalanilgan.
Takror ishlab chiqarish imkoniyati: Annotated R skriptlari va foydalanilgan paket/versiya ma’lumotlari Supplementary Materials hamda tadqiqot bilan bogʻliq GitHub repositoriyasida ommaga ochiq ekani bildirilgan.
Moliyalashtirish: Telefónica va Universitat Rovira i Virgili bilan Universitat de Barcelona tarkibidagi Telefónica Chair on Smart Cities; loyiha raqami 42.DB.00.18.00.
Etik bayonot: Institutional Review Board Statement va Informed Consent Statement “Not applicable” deb berilgan.
Ma’lumotlarning mavjudligi: Manba ma’lumotlar World Happiness Report ma’lumot almashish tizimi orqali mavjudligini va kirish sanasi 25 Fevral 2026 ekanini bildiradi.
AI ishlatilishi haqidagi bayonot: Mualliflar ChatGPT 5.5 maqolaning til sifatini yaxshilash maqsadida ishlatilganini ochiq bildirgan.
Manfaatlar toʻqnashuvi: Mualliflar manfaatlar toʻqnashuvi yoʻqligini bildirgan.
Mualliflar hissasi: Konseptuallashtirish, metodologiya, dasturiy ta’minot, tekshirish, formal tahlil, tadqiqot, resurslar, ma’lumotlarni kuratsiya qilish, vizualizatsiya, nazorat, loyiha boshqaruvi va moliyalashtirishni jalb qilish ikki muallif tomonidan birgalikda bajarilgan. Asl qoralama Teresa Torres-Coronas; koʻrib chiqish va tahrirlash Jorge de Andrés-Sánchez tomonidan bajarilgani bildirilgan.
Manba ichidagi texnik izoh: Manba matni HEALTH oʻzgaruvchisining primary split sifatida koʻrinmasligini tushuntirar ekan, bir joyda uning baxtiyorlik bilan korrelyatsiyasini “low” deb tavsiflaydi; ayni maqolaning Pearson jadvalida HEALTH–HAPPY korrelyatsiyasi 0.670. Verianla raqamli jadvalni asos qilib, ushbu korrelyatsiyani past deb tavsiflamaydi.
Metodologik talqin chegarasi: DTR chegaralari, oʻzgaruvchi ahamiyatlari va NCA bottleneck qiymatlari 2022–2024 tanlanmasidagi statistik tuzilmani ifodalaydi. Ular mustaqil sababiy ta’sir baholari yoki universal siyosat chegaralari emas.
Vizualni qayta chizish mosligi: Yuqori. Qaror daraxtining yuqori tuzilmasi, oʻzgaruvchi ahamiyati taqqoslanishi va bottleneck jadvali original Verianla grafik va sxemalari bilan qayta yaratilishi mumkin.
Verianla Live / Live Figure mosligi: Mos. Qaror daraxtining split tartibi, variable-importance ierarxiyasi va NCA chegaralarining bosqichma-bosqich koʻrinadigan qilinishi qat’iy manba qiymatlari bilan amalga oshirilishi mumkin; foydalanuvchiga yangi ilmiy natija hisoblatilmasligi kerak.
Izoh qoldiring
E-pochta manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy maydonlar * bilan belgilangan