Bu tədqiqat Macarıstanın qida istehsalında məhsul bazarı təmərküzləşməsi ilə əməkhaqları, mükafatlar, əlavə iş saatları, ödənişli məzuniyyət və natamam məşğulluq arasındakı əlaqələri 1993–2022 dövründə araşdırır. Korporativ təmərküzləşmə, az sayda firmanın bazarın böyük hissəsinə nəzarət etdiyi bazar quruluşudur; tədqiqatda bu quruluş firma bazar paylarının kvadratlarının cəminə əsaslanan Herfindahl–Hirschman İndeksi (Herfindahl–Hirschman Index, HHI) ilə ölçülür. Məlumatlar, xüsusilə yüksək təmərküzləşmə səviyyələrinə görə seçilmiş dörd qida alt sektorunun 30 illik balanslaşdırılmış panelindən ibarətdir və əsas ekonometrik təhlil iki istiqamətli sabit təsirlər modellərinə əsaslanır.

Əsas nəticə daha yüksək HHI səviyyələrinin daha aşağı baza saatlıq əməkhaqqı və daha aşağı ümumi aylıq qazanc ilə əlaqəli olmasıdır. Log baza əməkhaqqı modelində HHI əmsalı \( -1.06\times10^{-4} \) təşkil edir və mənbə HHI-də 1000 bəndlik artımı baza əməkhaqqında təxminən %10,6 azalma ilə əlaqələndirir. Daha yüksək təmərküzləşmə eyni zamanda daha çox əlavə iş saatı, daha az ödənişli məzuniyyət və daha yüksək natamam iş payı ilə əlaqəlidir.

Bununla belə, tədqiqatın nəticələrini yalnız “təmərküzləşmə əməkhaqlarını azaldır” şəklində ümumiləşdirmək olmaz. Əməkhaqqı quruluşu araşdırıldıqda bəzi alt sektorlarda baza əməkhaqqının ümumi qazancı izah etməkdə rolu zəiflədiyi halda müntəzəm və qeyri-müntəzəm mükafatların daha əhəmiyyətli olduğu görünür. Birləşdirilmiş modeldə iş müddəti, məşğulluq quruluşu və əməkhaqqı komponentləri nəzərə alındıqda HHI-nin ümumi aylıq qazanc üzərində birbaşa əmsalı statistik baxımdan əhəmiyyətsiz olur. Bu vəziyyət təmərküzləşmənin əməkhaqqı quruluşunu və iş tənzimləmələrini yenidən formalaşdıran dolayı kanallarla əlaqəli ola biləcəyinə işarə edir; lakin müşahidəvi dizayn formal səbəbli vasitəçilik sübutu təqdim etmir.

Tədqiqatın əsas şərh sərhədi belədir: HHI burada məhsul bazarı təmərküzləşməsini ölçür. Araşdırma birbaşa işəgötürən və ya yerli əmək bazarı təmərküzləşməsini hesablamır. Monopsoniya əldə edilən əlaqələri şərh etmək üçün istifadə olunan nəzəri çərçivədir; nəticələr Macarıstanın seçilmiş dörd qida alt sektoru üçün şərti panel əlaqələridir və başqa sektorlara və ya ölkələrə avtomatik ümumiləşdirilə bilməz.

Tədqiqatın əsas problemi

Bir sektorda bir neçə iri şirkətin bazar payının artması adətən məhsul qiymətləri, rəqabət, birləşmələr və istehlakçı rifahı baxımından müzakirə olunur. Bu tədqiqat isə eyni bazar quruluşunun işçilər baxımından necə göründüyünə diqqət yetirir. Tədqiqatçılar xüsusilə əməkhaqqının yalnız ümumi məbləğini deyil, onun hansı komponentlərdən ibarət olduğunu; iş vaxtının necə tənzimləndiyini; əlavə iş saatlarının, natamam məşğulluğun və ödənişli məzuniyyət hüququnun təmərküzləşmə ilə birlikdə necə dəyişdiyini araşdırırlar.

Macarıstan bu sual üçün xüsusi kontekst təqdim edir. Ölkənin 1990-cı illərdən sonra mərkəzləşdirilmiş planlaşdırmadan bazar iqtisadiyyatına keçidi; özəlləşdirmə, xarici birbaşa investisiya, Avropa İttifaqına üzvlük, daha mərkəzsiz əməkhaqqı müəyyənləşdirmə qaydaları və zəifləyən kollektiv danışıqlar strukturları ilə birlikdə baş vermişdir. Tədqiqat bu uzun keçid dövründə qida sənayesinin dörd yüksək təmərküzləşmiş alt sektoruna fokuslanır.

Araşdırılan dörd alt sektor

• Taxıl və taxıl məhsulları.
• Qida emalı.
• Yağlar və bərk yağlar.
• Şəkər və qənnadı məmulatları.

Bu dörd alt sektor doqquz əsas qida alt sektoru arasından nisbətən yüksək korporativ təmərküzləşmə səviyyələrinə görə seçilmişdir. Buna görə nümunə bütün Macarıstan qida sənayesinin təsadüfi və ya tam təmsilçisi deyil; araşdırma xüsusilə təmərküzləşmiş bazar quruluşlarında əmək şəraitini görünən etməyi hədəfləyir.

Herfindahl–Hirschman İndeksi Bu Tədqiqatda Nəyi Ölçür?

Herfindahl–Hirschman İndeksi bir alt sektorda fəaliyyət göstərən firmaların bazar paylarının kvadratlarının cəmlənməsi ilə hesablanan məhsul bazarı təmərküzləşməsi ölçüsüdür; tədqiqat faizlə ifadə olunan bazar paylarından istifadə etdiyinə görə HHI 0 ilə 10.000 arasında dəyişir və daha yüksək dəyərlər bazar payının daha az sayda iri firmada cəmləşdiyini göstərir.

Mənbədə verilən əsas düstur:

\[ HHI=\sum_{j=1}^{n}s_j^2 \]

Burada \(n\) bazardakı firmaların sayını, \(s_j\) isə \(j\) firmasının faizlə bazar payını göstərir. Kvadrata yüksəltmə əməliyyatı iri firmalara daha yüksək çəki verir. Məsələn, eyni ümumi bazar payını bölüşən çoxsaylı kiçik firmaların olduğu bazarda HHI nisbətən aşağı qalarkən, bir neçə iri firmanın üstünlük təşkil etdiyi bazarda sürətlə yüksəlir.

Mənbə ABŞ Ədliyyə Nazirliyi və Federal Ticarət Komissiyasının istifadə etdiyi ənənəvi təsnifatı izahlı istinad kimi təqdim edir: HHI 1500-dən aşağı olan bazarlar təmərküzləşməmiş, 1500–2500 arasında olan bazarlar orta dərəcədə təmərküzləşmiş, 2500-dən yuxarı olan bazarlar isə yüksək təmərküzləşmiş hesab edilir.

Bu cədvəl iki mühüm məqamı göstərir. Birincisi, seçilmiş alt sektorların tarixən yüksək təmərküzləşmiş quruluşu var. İkincisi, təmərküzləşmə bütün sektorlarda eyni istiqamətdə hərəkət etməyib. Son dövrdə taxıl sektoru 2089 HHI ilə ənənəvi təsnifatda orta təmərküzləşmə intervalına düşərkən şəkər və qənnadı məmulatları 7097 ilə son dərəcə yüksək təmərküzləşmə səviyyəsində qalıb.

Məhsul Bazarı Təmərküzləşməsi ilə Əmək Bazarı Təmərküzləşməsi Eyni Şeydirmi?

Xeyr. Bu tədqiqat birbaşa əmək bazarı və ya işəgötürən təmərküzləşməsini ölçmür, məhsul bazarındakı firma paylarından hesablanan HHI-dən istifadə edir; məhsul bazarı təmərküzləşməsinin işəgötürənlərin danışıqlar gücü və monopsoniyaya bənzər mexanizmlərlə iş şəraitinə əks oluna biləcəyi nəzəri olaraq müzakirə olunur, lakin iki təmərküzləşmə anlayışı empirik olaraq eyni dəyişən deyil.

Bu fərq mühümdür. Monopsoniya nəzəriyyəsində işçilər məhdud sayda işəgötürənlə qarşılaşdıqda onların xarici seçimləri azala və işəgötürənlərin əməkhaqqı və ya iş şəraitini müəyyən etmək gücü arta bilər. Bu tədqiqat məhsul bazarındakı təmərküzləşmənin belə bir işəgötürən gücü ilə əlaqəli ola biləcəyini müzakirə edir; lakin iş elanları, yerli işəgötürən payları və ya işçilərin alternativ işəgötürən seçimlərindən ibarət ayrıca əmək bazarı HHI-si hesablamır.

Nümunə və məlumat quruluşu

Müşahidə vahidi alt sektor–il kombinasiyasıdır. Dörd alt sektor 1993–2022 arasındakı 30 il ərzində müşahidə edildiyinə görə yekun balanslaşdırılmış panel 120 müşahidədən ibarətdir.

Mənbə məlumatları üç əsas kanaldan toplanıb: Central European University tərəfindən toplanmış milli məlumat dəsti, KRTK Databank / HUN-REN Hungarian Research Network məlumat bazası və Statista. Məlumat dəstində istehsal, məşğulluq, əlavə dəyər, əməkhaqları, mükafatlar, iş vaxtları və məşğulluq quruluşuna dair alt sektor səviyyəli dəyişənlər mövcuddur.

Əməkhaqqı və iş şəraitinin üç ölçüsü

Tədqiqat əmək bazarı nəticələrini üç əsas ölçüdə təşkil edir:

1. Əməkhaqqı səviyyəsi və əsas qazanc: baza saatlıq əməkhaqqı, müntəzəm mükafatlar, qeyri-müntəzəm mükafatlar və ümumi aylıq qazanc.
2. İş intensivliyi və çeviklik: əlavə iş saatları və natamam işləyənlərin payı.
3. İşçi hüquqları və iş keyfiyyəti: ödənişli məzuniyyət və əməkhaqqından kənar/əlavə ödəniş komponentləri.

Mənbə əməkhaqqı dəyişənlərini nominal olaraq və alt sektor səviyyəsində istifadə edir. Baza saatlıq əməkhaqqı Euro/saat, ümumi aylıq qazanc və mükafatlar Euro/ay ilə təqdim edilib. Tədqiqatın uzun zaman intervalına görə nominal dəyərlərdəki hərəkətlərin bir hissəsi ümumi qiymət və əməkhaqqı inflyasiyasından təsirlənə bilər; mənbə bu məhdudiyyəti təsviri təhlil bölməsində açıq şəkildə qeyd edir.

Alt sektorlarda əməkhaqqı və mükafat quruluşu

Baza saatlıq əməkhaqları alt sektorlar arasında nəzərəçarpacaq dərəcədə fərqlənsə də orta ümumi aylıq qazanc 225–241 Euro/ay aralığında bir-birinə daha yaxındır. Mənbə bu ayrışmanı ümumi qazanc daxilində mükafatların və əlavə ödənişlərin mühüm rol oynadığına dair ilkin göstərici kimi qiymətləndirir.

Qeyri-müntəzəm mükafatlar xüsusilə yüksək dəyişkənlik göstərir. Mənbə bu ödənişlərin şirkətin fəaliyyətinə, iş yükünə və ya idarəetmə qərarlarına daha həssas və proqnozlaşdırılması çətin ola biləcəyini irəli sürür. Lakin təsviri statistika təkbaşına təmərküzləşmənin bu dəyişkənliyə səbəb olduğunu sübut etmir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Təmərküzləşmənin zaman üzrə dəyişməsi

Korporativ təmərküzləşmənin 1993–2022 boyunca ümumən artıb-artmadığını yoxlamaq üçün HHI asılı dəyişən, xətti zaman trendi izahedici dəyişən və alt sektor sabit təsirləri istifadə edilmişdir:

\[ HHI_{it}=\alpha+\delta Trend_t+\mu_i+\varepsilon_{it} \]

\(\delta\) bütün alt sektorlar üçün ümumi xətti zaman meylini göstərir. Ümumi sabit təsirlər modelində il əmsalı `−24.68`, robust standart xəta `139.52`, `t = −0.18` və `p = 0.862` olaraq təqdim edilmişdir. Buna görə dörd alt sektor birlikdə qiymətləndirildikdə təmərküzləşmədə birtərəfli və statistik baxımdan əhəmiyyətli ümumi artım yoxdur.

Alt sektor səviyyəsində nəticələr heterogendir. Taxıl üçün illik trend əmsalı `−143.31` (`p < 0.001`), yağlar və bərk yağlar üçün `−92.88` (`p = 0.032`) və qida emalı üçün `30.47` (`p = 0.165`) olaraq verilib. Mənbə mətni şəkər və qənnadı məmulatları sektorunda müsbət və əhəmiyyətli trend olduğunu bildirir; lakin təqdim edilən Cədvəl 5-də bu sektorun rəqəmsal sətri görünmədiyi üçün burada əmsal yaradılmır.

HHI üçün stasionarlıq yoxlaması

Mənbə HHI sırası üçün Levin–Lin–Chu panel vahid kök testində:

\[ z=-0.522,\qquad p=0.03007 \]

nəticəsini bildirir və HHI-nin səviyyədə stasionar, yəni \(I(0)\), olduğu qənaətinə gəlir. Im–Pesaran–Shin testi isə yalnız dörd kəsik vahidi olduğuna görə etibarlı şəkildə hesablana bilməyib.

Burada mənbə daxilində mühüm bir sərhəd var: açıq şəkildə təqdim edilən vahid kök cədvəli HHI-yə aiddir. Sonrakı mətndə bütün “əsas dəyişənlərin səviyyədə stasionar” olması ifadəsi ilə məhdudiyyətlər bölməsindəki “dəyişənlərin stasionarlığı birbaşa qiymətləndirilmədi” cümləsi tam uyğun deyil. Buna görə Verianla yalnız açıq şəkildə təqdim edilmiş HHI nəticəsini qəti şəkildə ötürür.

Əməkhaqqı modelləri

Baza saatlıq əməkhaqqı və ya ümumi qazanc üçün əsas iki istiqamətli sabit təsirlər spesifikasiyası:

\[ \ln(Wage_{it}) = \beta_1 HHI_{it} + \mu_i + \lambda_t + u_{it} \]

şəklindədir. \(\mu_i\) alt sektor sabit təsirlərini, \(\lambda_t\) il sabit təsirlərini və \(u_{it}\) xəta terminini təmsil edir. Alt sektor sabit təsirləri zamanla dəyişməyən struktur fərqlərini; il sabit təsirləri isə bütün alt sektorları eyni zamanda təsir edən ümumi makroiqtisadi şərtləri nəzarətdə saxlamağı hədəfləyir.

HHI-də 1000 Bəndlik Artım Baza Əməkhaqqı ilə Necə Əlaqəlidir?

Mənbədə log baza əməkhaqqı üçün HHI əmsalı \( -1.06\times10^{-4} \) olaraq təxmin edilmişdir; müəlliflər bu log-xətti əmsalı HHI-də 1000 bəndlik artımın baza saatlıq əməkhaqqında təxminən %10,6 azalma ilə əlaqəli olması şəklində şərh edirlər, lakin tədqiqat bu böyüklüyü səbəbli əməkhaqqı təsiri deyil, sektor və il sabit təsirləri ilə şərtlənən statistik əlaqə kimi qiymətləndirir.

Nəticələrin ortaq nümunəsi odur ki, yüksək məhsul bazarı təmərküzləşməsi yalnız əməkhaqqı səviyyəsi ilə deyil, iş vaxtının və məşğulluq formasının quruluşu ilə də əlaqəlidir. Əlavə iş saatları təmərküzləşmə ilə müsbət, ödənişli məzuniyyət mənfi, natamam məşğulluq isə müsbət əlaqəlidir.

Ümumi qazanc hansı komponentlərdən ibarətdir?

Mənbə ümumi aylıq qazancı alt sektor əsasında baza saatlıq əməkhaqqı, müntəzəm mükafat və qeyri-müntəzəm mükafat komponentləri ilə ayrıca araşdırıb. Bu modellər HHI təsirini deyil, ümumi qazanc tərkibinin hansı əməkhaqqı elementləri ilə əlaqəli olduğunu göstərir.

Taxıl cədvəlində mənbə əmsalları və t-statistikalarını təqdim edir, lakin ayrıca “significance” sütunu vermir; baza əməkhaqqı, müntəzəm mükafat və qeyri-müntəzəm mükafat üçün mütləq t-dəyərləri müvafiq olaraq 10.54, 17.68 və 2.75-dir. Buna görə əmsallar cədvələ mənbədə verildiyi kimi köçürülüb.

Bu alt sektor modellərinin ən ardıcıl xüsusiyyəti müntəzəm mükafat əmsalının güclü şəkildə müsbət olmasıdır. Mənbə bunu ümumi aylıq qazancın, xüsusilə bəzi alt sektorlarda, daimi baza əməkhaqqı artımlarından daha çox şirkətin idarə etdiyi mükafat mexanizmlərindən asılı hala gəlməsi kimi şərh edir.

İş intensivliyi və işçi hüquqları

Əlavə iş saatı üçün müsbət HHI əmsalı təmərküzləşmənin daha yüksək olduğu müşahidələrdə mövcud işçilərdən daha intensiv istifadə ilə uyğun bir nümunə yaradır. Ödənişli məzuniyyət üçün mənfi əmsal isə təmərküzləşmənin artdığı alt sektor–il müşahidələrində ödənişli məzuniyyət günlərinin daha az olması ilə əlaqəlidir.

Natamam işləyənlərin payındakı müsbət əmsal təmərküzləşmə ilə daha çevik və ya standartdan kənar məşğulluq formaları arasında da əlaqə olduğunu göstərir. Tədqiqatın nəzəri çərçivəsi bu nümunələri işəgötürən danışıqlar gücü, əmək istifadəsi çevikliyi və iş riskinin işçilərə ötürülməsi üzərindən müzakirə edir.

Birləşdirilmiş Model HHI ilə Ümumi Qazanc Əlaqəsini Necə Dəyişdirir?

Mənbənin birləşdirilmiş təhlilində iş vaxtı, məşğulluq quruluşu və əməkhaqqı tərkibi dəyişənləri nəzərə alındıqda HHI-nin ümumi aylıq qazanc ilə birbaşa əmsalı statistik əhəmiyyətini itirir; tədqiqat bunu təmərküzləşmə–qazanc əlaqəsinin iş tənzimləmələri və əməkhaqqı tərkibi üzərindən irəliləyə biləcəyinə dair tamamlayıcı sübut kimi şərh edir, lakin müşahidəvi dizayna görə formal səbəbli vasitəçilik mexanizminin sübut edildiyini irəli sürmür.

Bu cədvəl ilə ətrafındakı izah arasında nəzərə alınmalı təqdimat qeyri-müəyyənliyi var. Mətn iş şəraitinin ümumi qazanc tənliyinə birlikdə əlavə edildiyi genişləndirilmiş spesifikasiyanı təsvir etdiyi halda Cədvəl 13 müxtəlif əmək nəticələrini ayrı sətirlərdə və HHI əmsalları ilə təqdim edir. Buna görə Verianla Cədvəl 13-ü formal və tamamlanmış səbəbli mediation modelinin riyazi göstərimi kimi deyil, mənbədə təqdim olunan tamamlayıcı əmsal xülasəsi kimi qiymətləndirir.

Mənbənin dəstəklədiyi nəticələr

• Seçilmiş dörd qida alt sektorunda HHI ilə baza saatlıq əməkhaqqı arasında mənfi əlaqə var.
• Baseline modeldə HHI ilə ümumi aylıq qazanc arasında da mənfi və statistik olaraq əhəmiyyətli əlaqə bildirilib.
• Daha yüksək HHI əlavə iş saatları ilə müsbət əlaqəlidir.
• Daha yüksək HHI ödənişli məzuniyyətlə mənfi əlaqəlidir.
• Daha yüksək HHI natamam məşğulluq payı ilə müsbət əlaqəlidir.
• Ümumi sənaye səviyyəsində HHI-nin 1993–2022 boyunca birtərəfli əhəmiyyətli artım trendi yoxdur.
• Alt sektorların təmərküzləşmə trendləri bir-birindən fərqlidir.
• Müntəzəm və qeyri-müntəzəm mükafatlar bəzi alt sektorlarda ümumi qazanc quruluşunun mühüm komponentləridir.
• Ümumi aylıq qazanc üçün HHI-nin birbaşa əmsalı birləşdirilmiş təhlildə statistik əhəmiyyətini itirir.

Mənbənin dəstəkləmədiyi nəticələr

• Tədqiqat məhsul bazarı təmərküzləşməsinin əməkhaqlarını qəti şəkildə səbəbli olaraq azaltdığını sübut etmir.
• Tədqiqat birbaşa əmək bazarı və ya işəgötürən HHI-si ölçmür.
• Tədqiqat birləşmə hadisələrinin ayrı-ayrılıqda təsirini qiymətləndirmir; əsas izahedici dəyişən HHI-dir.
• Birləşdirilmiş model formal causal mediation təhlili deyil.
• Nominal qazanc nəticələri birbaşa real alıcılıq qabiliyyəti nəticələri kimi oxuna bilməz.
• Dörd yüksək təmərküzləşmiş alt sektordakı nəticələr Macarıstandakı bütün sektorlara avtomatik ümumiləşdirilə bilməz.
• Nəticələr müxtəlif ölkə və institusional mühitlərdə eyni əmsalların keçərli olacağını göstərmir.
• Firma və işçi səviyyəsində heterogenlik alt sektor səviyyəli paneldən birbaşa müşahidə edilə bilməz.

Mənbədəki şəkillər nə göstərir?

Mənbə Şəkil 1-də seçilmiş dörd alt sektorun Macarıstan qida sənayesindəki yerini axın sxemi ilə göstərir. Şəkil 2 korporativ təmərküzləşməni üç nəticə ailəsinə bağlayan konseptual çərçivəni təqdim edir: əməkhaqqı və qazanc quruluşu; iş intensivliyi və çeviklik; işçi hüquqları və iş keyfiyyəti.

Şəkil 3 HHI-nin alt sektorlar üzrə zaman hərəkətini göstərir və ümumi birtərəfli meyl əvəzinə güclü sektor heterogenliyi olduğunu vizual olaraq dəstəkləyir. Taxıl və yağlar/bərk yağlar xətləri ümumən aşağı, şəkər və qənnadı məmulatları xətti isə dövr irəlilədikcə yuxarı istiqamətlidir.

Şəkil 4–8 əməkhaqqı və mükafat tərkibinin zaman ərzində yüksək dəyişkənliyini vurğulayır. Lakin bu şəkillərin etiketlənməsində mənbə daxilində problemlər var: Şəkil 4 və Şəkil 5-in hər ikisi şəkər və qənnadı məmulatları alt sektoru kimi başlıqlandırılıb; mətn Şəkil 5-i qida emalı kimi müzakirə edir. Bundan əlavə, bəzi şəkil başlıqlarında 1993–2023 yazıldığı halda müəyyən edilmiş məlumat dövrü 1993–2022-dir. Buna görə Verianla bu şəkillərdən 2023 ilə bağlı yeni məlumat nəticəsi çıxarmır.

Əsas məhdudiyyətlər

Birinci məhdudiyyət məlumat səviyyəsidir. Tədqiqat firma və ya işçi mikro məlumatı əvəzinə alt sektor–il müşahidələrindən istifadə edir. Buna görə eyni alt sektor daxilində firma ölçüsü, işçi ixtisası, müqavilə növü, əməkhaqqı paylanması və ya fərdi iş saatları kimi heterogenliklər birbaşa həll edilə bilmir.

İkinci məhdudiyyət nümunə seçimidir. Dörd alt sektor yüksək təmərküzləşmə xüsusiyyətlərinə görə seçilib. Daha az təmərküzləşmiş beş qida alt sektoru əsas ekonometrik nümunədə olmadığı üçün nəticələrin bütün qida sənayesinə genişləndirilməsi ehtiyat tələb edir.

Üçüncü məhdudiyyət zaman sırası xüsusiyyətləridir. Mənbə HHI üçün açıq LLC stasionarlıq testi təqdim edir, lakin bütün model dəyişənlərinin hərtərəfli panel stasionarlıq/kointeqrasiya təhlilini təqdim etmir. Mənbənin məhdudiyyətlər bölməsi də gələcəkdə formal panel unit-root və cointegration testlərinin genişləndirilməsini təklif edir.

Dördüncü məhdudiyyət səbəbiyyətdir. İki istiqamətli sabit təsirlər zamanla dəyişməyən alt sektor xüsusiyyətlərini və ümumi il şoklarını nəzarətdə saxlayır; lakin təmərküzləşmənin özünün əməkhaqqı şərtlərindən və ya başqa müşahidə olunmayan amillərdən təsirlənməsi kimi bütün endogenlik kanallarını avtomatik aradan qaldırmır.

Beşinci məhdudiyyət nominal əməkhaqqı ölçümüdür. Əməkhaqqı və qazanc məlumatları uzun dövrdə nominal dəyərlərlə verildiyinə görə, xüsusilə zaman üzrə müqayisələrdə ümumi qiymət hərəkətləri nəticələrin görünüşünə təsir edə bilər.

Gələcək tədqiqat sahələri

Mənbə daha az təmərküzləşmiş Macarıstan qida alt sektorları ilə müqayisə aparılmasını, firma səviyyəli və ya uyğunlaşdırılmış işəgötürən–işçi mikro məlumatlarının istifadə edilməsini, sosialist dövrü ilə bazar iqtisadiyyatı dövrünün daha uzun tarixi məlumatla müqayisəsini və digər Mərkəzi və Şərqi Avropa keçid iqtisadiyyatları ilə müqayisəli təhlillərin aparılmasını təklif edir.

Bundan əlavə, iş yeri idarəetməsi, idarəetmə qərarları və kollektiv danışıqlar proseslərini araşdıran keyfiyyət və kəmiyyət tədqiqatları HHI ilə müşahidə edilən əməkhaqqı və iş şəraiti əlaqələrinin hansı institusional mexanizmlər vasitəsilə yarandığını daha aydın ayıra bilər.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Corporate Concentration and Labour Conditions in Hungary’s Food Industry: Evidence on Wages, Bonuses, Working Time, and Workers’ Rights (1993–2022)

Müəlliflər: Mahdi Imani Bashokoh; Kinfemichael Nigussie; Carol Wangari Maina; Gergely Tóth.

Məsul müəllif: Mahdi Imani Bashokoh.

Qurumlar: Doctoral School in Economics and Regional Science, Hungarian University of Agriculture and Life Sciences; Institute of Rural Development and Sustainable Economy, Hungarian University of Agriculture and Life Sciences, Kaposvár, Macarıstan.

Jurnal: Economies.

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.

Biblioqrafik qeyd: Economies 2026, 14(5), 165.

DOI: 10.3390/economies14050165.

Nəşr prosesi: Qəbul edilib 3 Mart 2026; reviziya 27 Aprel 2026; qəbul 28 Aprel 2026; nəşr 7 May 2026.

Mənbə növü: Resenziyalı elmi tədqiqat məqaləsi.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Tədqiqat növü: Müşahidəvi, alt sektor səviyyəsində balanslaşdırılmış panel məlumatı və ekonometrik əlaqə təhlili.

Nümunə: 4 qida istehsalı alt sektoru × 30 il = 120 alt sektor–il müşahidəsi; 1993–2022.

Əsas metod: Herfindahl–Hirschman İndeksi; HHI zaman trendi modeli; Levin–Lin–Chu vahid kök testi; iki istiqamətli sabit təsirlər panel reqressiyaları; robust standart xətalar; alt sektorlar üzrə ümumi qazanc tərkibi üçün OLS modelləri; tamamlayıcı birləşdirilmiş model.

Əsas ölçmə məhdudiyyəti: HHI məhsul bazarı təmərküzləşməsini ölçür; əmək bazarı təmərküzləşməsi birbaşa ölçülməyib.

Məlumat mənbələri: Central European University mənşəli milli məlumat dəsti; KRTK Databank / HUN-REN Hungarian Research Network; Statista.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqatın xarici maliyyələşdirmə almadığı bildirilib.

Etik bəyanat: Institutional Review Board Statement və Informed Consent Statement “Not applicable” kimi göstərilib.

Məlumat əlçatanlığı: Mənbə təqdim edilən məlumatların sorğu əsasında əldə edilə biləcəyini bildirir.

Təşəkkür: Müəlliflər János Köllő və KRTK Databank / HUN-REN komandasına, Maria Csanadi-yə və András Vereckei-yə dəstəyə görə təşəkkür edirlər.

Maraqlar toqquşması: Müəlliflər maraqlar toqquşması bildirməyiblər.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma M.I.B., G.T. və C.W.M.; metodologiya M.I.B. və K.N.; formal təhlil K.N. və M.I.B.; araşdırma M.I.B. və K.N.; məlumatların kurasiyası C.W.M. və M.I.B.; ilkin qaralama M.I.B. və C.W.M.; nəzərdən keçirmə və redaktə M.I.B., K.N. və G.T.; rəhbərlik G.T.; maliyyələşdirmə rolu G.T. olaraq bildirilib.

Mənbədaxili texniki qeyd 1: Açıq panel vahid kök cədvəli HHI üçün LLC testini təqdim etsə də sonrakı bölmə “key variables” ifadəsini istifadə edir, məhdudiyyətlər isə dəyişənlərin stasionarlığının birbaşa qiymətləndirilmədiyini bildirir. Bu ifadələr tam uyğun deyil.

Mənbədaxili texniki qeyd 2: Cədvəl 5-in mətni şəkər və qənnadı məmulatları alt sektorunda müsbət və əhəmiyyətli HHI trendi olduğunu bildirir; təqdim olunan cədvəldə bu alt sektorun rəqəmsal əmsal sətri görünmür.

Mənbədaxili texniki qeyd 3: Şəkil 4 və Şəkil 5 eyni “sugar and confectionery” başlığı ilə təqdim olunub; ətraf mətn Şəkil 5-i food processing alt sektoru kimi izah edir.

Mənbədaxili texniki qeyd 4: Bəzi əməkhaqqı qrafikləri və Şəkil 8 başlığında 1993–2023 yazılsa da metodda yekun məlumat dövrünün 1993–2022 və panelin 120 müşahidə olduğu açıq göstərilir. Verianla 2023 məlumatı fərz etmir.

Mənbədaxili texniki qeyd 5: “Combined Earnings Model” mətni iş şəraitinin qazanc tənliyinə birlikdə daxil edilməsini təsvir edir, Cədvəl 13 isə müxtəlif nəticə dəyişənləri üçün HHI əmsallarını sətirlər üzrə göstərir. Bu təqdimat formal causal mediation modeli kimi şərh edilməyib.

Mənbədaxili texniki qeyd 6: Mənbə bəzi müzakirə cümlələrində “mergers” ifadəsini istifadə edir; empirik tədqiqat ayrı-ayrı birləşmə hadisələrini müəyyən edib qiymətləndirmir, əsas izahedici dəyişən kimi HHI-dən istifadə edir.

Əsas şərh sərhədi: Nəticələr müşahidəvi panel məlumatından əldə edilmiş şərti əlaqələrdir. Məhsul bazarı təmərküzləşməsinin işçilərin əməkhaqqı və ya hüquqlarına qəti səbəbli təsirini və ya monopsoniya mexanizmini təkbaşına sübut etmir.

Vizual yenidən çəkmə uyğunluğu: Yüksək. HHI-nin əməkhaqqı və iş şəraiti ilə əlaqəsi, dövri HHI cədvəli və əməkhaqqı tərkibinin yenidən qurulması orijinal Verianla sxemləri ilə təhlükəsiz şəkildə göstərilə bilər.

Verianla Live / Live Figure uyğunluğu: Uyğundur. Dövri HHI dəyərləri, sabit reqressiya əmsalları və üç nəticə ölçüsü mənbəyə sadiq şəkildə addım-addım göstərilə bilər. İstifadəçiyə elmi parametrləri dəyişdirərək yeni ekonometrik nəticə yaratmağa icazə verilməməlidir.