Бул изилдөө Венгриянын тамак-аш өндүрүшүндө товар рыногунун топтолушу менен эмгек акы, бонустар, ашыкча иштөө, акы төлөнүүчү өргүү жана толук эмес жумуш менен камсыз болуунун ортосундагы байланыштарды 1993–2022-жылдар аралыгында изилдейт. Корпоративдик топтолуу — аз сандагы фирмалар рыноктун чоң бөлүгүн көзөмөлдөгөн рыноктук түзүлүш; изилдөөдө бул түзүлүш фирмалардын рыноктук үлүштөрүнүн квадраттарынын суммасына негизделген Herfindahl–Hirschman индекси (Herfindahl–Hirschman Index, HHI) менен өлчөнөт. Маалыматтар өзгөчө жогорку топтолуу деңгээлине байланыштуу тандалган төрт тамак-аш тармакчасынын 30 жылдык тең салмакталган панелинен турат жана негизги эконометрикалык талдоо эки багыттуу туруктуу эффекттер моделдерине негизделет.

Негизги жыйынтык — HHI деңгээлинин жогору болушу базалык сааттык эмгек акынын жана жалпы айлык кирешенин төмөн болушу менен байланыштуу. Логарифмделген базалык эмгек акы моделиндеги HHI коэффициенти \( -1.06\times10^{-4} \) болуп, булак HHIдеги 1000 пункттук өсүүнү базалык эмгек акынын болжол менен %10,6 төмөндөшү менен байланыштырат. Жогорку топтолуу ошондой эле көбүрөөк ашыкча иштөө, азыраак акы төлөнүүчү өргүү жана толук эмес иштөөнүн жогорку үлүшү менен байланыштуу.

Ошол эле учурда изилдөөнүн натыйжаларын «топтолуу эмгек акыны төмөндөтөт» деп гана кыскача жыйынтыктоого болбойт. Эмгек акы түзүмү каралганда айрым тармакчаларда базалык эмгек акынын жалпы кирешени түшүндүрүүдөгү ролу алсырап, туруктуу жана туруктуу эмес бонустардын мааниси жогорулаганы көрүнөт. Бириктирилген моделде иш убактысы, жумуш менен камсыз кылуу түзүмү жана эмгек акы компоненттери эске алынганда HHIнин жалпы айлык кирешеге түз коэффициенти статистикалык жактан маанисин жоготот. Бул көрүнүш топтолуу эмгек акы түзүмүн жана ишти уюштурууну кайра калыптандырган кыйыр каналдар менен байланыштуу болушу мүмкүн экенин көрсөтөт; бирок байкоочу дизайн формалдуу себептик медиациянын далилин бербейт.

Изилдөөнүн негизги интерпретациялык чеги төмөнкүдөй: HHI бул жерде товар рыногунун топтолушун өлчөйт. Изилдөө түздөн-түз иш берүүчүлөрдүн же жергиликтүү эмгек рыногунун топтолушун эсептебейт. Монопсония алынган байланыштарды түшүндүрүү үчүн колдонулган теориялык алкак болуп саналат; натыйжалар Венгриянын тандалган төрт тамак-аш тармакчасы үчүн шарттуу панелдик байланыштар жана башка тармактарга же өлкөлөргө автоматтык түрдө жалпыланбайт.

Изилдөөнүн негизги көйгөйү

Бир тармакта бир нече ири компаниянын рыноктук үлүшүнүн өсүшү адатта товар баалары, атаандаштык, биригүүлөр жана керектөөчүлөрдүн жыргалчылыгы жагынан талкууланат. Бул изилдөө болсо ошол эле рынок түзүмү жумушчулар үчүн кандай көрүнөрүнө көңүл бурат. Изилдөөчүлөр, атап айтканда, эмгек акынын жалпы көлөмүн гана эмес, анын кайсы компоненттерден турарын; иш убактысы кантип уюштуруларын; ашыкча иштөө, толук эмес жумуш жана акы төлөнүүчү өргүү укугу топтолуу менен бирге кандай өзгөрөрүн изилдешет.

Венгрия бул суроо үчүн өзгөчө контекст берет. Өлкөнүн 1990-жылдардан кийин борборлоштурулган пландоодон рынок экономикасына өтүшү менчиктештирүү, түз чет өлкөлүк инвестициялар, Европа Биримдигине кошулуу, эмгек акыны аныктоонун көбүрөөк борбордон ажыратылган тартиби жана алсырап бараткан жамааттык сүйлөшүү түзүмдөрү менен коштолгон. Изилдөө ушул узак өткөөл мезгилде тамак-аш өнөр жайынын төрт жогорку топтолгон тармакчасына көңүл бурат.

Изилденген төрт тармакча

• Дан жана дан азыктары.
• Тамак-ашты кайра иштетүү.
• Майлар жана катуу майлар.
• Кант жана кондитердик азыктар.

Бул төрт тармакча тогуз негизги тамак-аш тармакчасынын ичинен салыштырмалуу жогорку корпоративдик топтолуу деңгээлине байланыштуу тандалган. Ошондуктан үлгү Венгриянын бүтүндөй тамак-аш өнөр жайын кокустук же толук түрдө чагылдырбайт; изилдөө өзгөчө топтолгон рынок түзүмдөрүндөгү эмгек шарттарын көрүнүктүү кылууну максат кылат.

Herfindahl–Hirschman Индекси Бул Изилдөөдө Эмнени Өлчөйт?

Herfindahl–Hirschman индекси — тармакчада иштеген фирмалардын рыноктук үлүштөрүнүн квадраттарын кошуу жолу менен эсептелген товар рыногунун топтолуу көрсөткүчү; изилдөө пайыздык рыноктук үлүштөрдү колдонгондуктан HHI 0 менен 10.000дин ортосунда өзгөрөт жана жогорку маанилер рыноктук үлүш азыраак сандагы ири фирмаларда топтолгонун көрсөтөт.

Булакта берилген негизги формула:

\[ HHI=\sum_{j=1}^{n}s_j^2 \]

Бул жерде \(n\) рыноктогу фирмалардын санын, ал эми \(s_j\) \(j\) фирмасынын пайыз менен эсептелген рыноктук үлүшүн көрсөтөт. Квадратка көтөрүү чоң фирмаларга көбүрөөк салмак берет. Мисалы, бирдей жалпы рыноктук үлүштү бөлүшкөн көптөгөн майда фирмалар бар рынокто HHI салыштырмалуу төмөн бойдон калат, ал эми бир нече ири фирма үстөмдүк кылган рынокто тез өсөт.

Булак АКШнын Юстиция министрлиги жана Федералдык соода комиссиясы колдонгон салттуу классификацияны түшүндүрмө шилтеме катары берет: HHI 1500дөн төмөн болгон рыноктор топтолбогон, 1500–2500 аралыгындагы рыноктор орточо топтолгон, ал эми 2500дөн жогору рыноктор жогорку топтолгон деп эсептелет.

Бул таблица эки маанилүү жагдайды көрсөтөт. Биринчиден, тандалган тармакчалар тарыхый жактан жогорку топтолгон түзүлүшкө ээ. Экинчиден, топтолуу бардык тармактарда бир багытта жүргөн эмес. Акыркы мезгилде дан тармагы 2089 HHI менен салттуу классификация боюнча орточо топтолуу аралыгына түшсө, кант жана кондитердик азыктар 7097 менен өтө жогорку топтолуу деңгээлинде калган.

Товар Рыногунун Топтолушу менен Эмгек Рыногунун Топтолушу Бир Эле Нерсеби?

Жок. Бул изилдөө түздөн-түз эмгек рыногунун же иш берүүчүлөрдүн топтолушун өлчөбөйт, товар рыногундагы фирмалардын үлүштөрүнөн эсептелген HHIни колдонот; товар рыногунун топтолушу иш берүүчүлөрдүн сүйлөшүү күчү жана монопсонияга окшош механизмдер аркылуу эмгек шарттарына чагылдырылышы мүмкүн экени теориялык жактан талкууланат, бирок бул эки топтолуу түшүнүгү эмпирикалык жактан бир эле өзгөрмө эмес.

Бул айырма маанилүү. Монопсония теориясында жумушчулар чектелген сандагы иш берүүчүлөргө туш болгондо алардын тышкы варианттары азайып, иш берүүчүлөрдүн эмгек акыны же иш шарттарын аныктоо күчү өсүшү мүмкүн. Бул изилдөө товар рыногундагы топтолуу ушундай иш берүүчү күчү менен байланыштуу болушу мүмкүн экенин талкуулайт; бирок жумуш жарыялары, жергиликтүү иш берүүчүлөрдүн үлүшү же жумушчулардын альтернативалуу иш берүүчү тандоолорунан түзүлгөн өзүнчө эмгек рыногу HHIсин эсептебейт.

Үлгү жана маалымат түзүмү

Байкоо бирдиги тармакча–жыл айкалышы болуп саналат. Төрт тармакча 1993–2022-жылдар аралыгындагы 30 жыл бою байкалгандыктан, акыркы тең салмакталган панель 120 байкоодон турат.

Булак маалыматтары үч негизги каналдан чогултулган: Central European University тарабынан чогултулган улуттук маалымат топтому, KRTK Databank / HUN-REN Hungarian Research Network маалымат базасы жана Statista. Маалымат топтомунда өндүрүш, жумуш менен камсыз кылуу, кошумча нарк, эмгек акы, бонустар, иш убактысы жана жумуш менен камсыз кылуу түзүмүнө байланышкан тармакча деңгээлиндеги өзгөрмөлөр бар.

Эмгек акы жана иш шарттарынын үч өлчөмү

Изилдөө эмгек рыногунун натыйжаларын үч негизги өлчөмдө уюштурат:

1. Эмгек акы деңгээли жана негизги кирешелер: базалык сааттык эмгек акы, туруктуу бонустар, туруктуу эмес бонустар жана жалпы айлык киреше.
2. Иштин интенсивдүүлүгү жана ийкемдүүлүк: ашыкча иштөө сааттары жана толук эмес иштеген кызматкерлердин үлүшү.
3. Жумушчулардын укуктары жана иш сапаты: акы төлөнүүчү өргүү жана эмгек акыдан тышкаркы/кошумча төлөм компоненттери.

Булак эмгек акы өзгөрмөлөрүн номиналдык түрдө жана тармакча деңгээлинде колдонот. Базалык сааттык эмгек акы Euro/саат, жалпы айлык киреше жана бонустар Euro/ай менен көрсөтүлгөн. Изилдөөнүн убакыт аралыгы узак болгондуктан, номиналдык көрсөткүчтөрдүн кыймылынын бир бөлүгү жалпы баалардын жана эмгек акынын инфляциясынан таасирлениши мүмкүн; булак бул чекти сүрөттөөчү талдоо бөлүмүндө ачык белгилейт.

Тармакчалардагы эмгек акы жана бонус түзүмү

Базалык сааттык эмгек акы тармакчалар арасында айкын айырмаланса да, орточо жалпы айлык кирешелер 225–241 Euro/ай диапазонунда бири-бирине жакыныраак. Булак бул айырманы жалпы кирешеде бонустар жана кошумча төлөмдөр маанилүү роль ойной турганынын алгачкы көрсөткүчү катары карайт.

Туруктуу эмес бонустар өзгөчө жогорку өзгөрмөлүүлүктү көрсөтөт. Булак бул төлөмдөр компаниянын көрсөткүчтөрүнө, иш жүгүнө же башкаруу чечимдерине көбүрөөк сезимтал жана алдын ала болжолдоого кыйын болушу мүмкүн деп эсептейт. Бирок сүрөттөөчү статистика өз алдынча топтолуу бул өзгөрмөлүүлүктү жаратканын далилдебейт.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Топтолуунун убакыт ичиндеги өзгөрүшү

Корпоративдик топтолуу 1993–2022-жылдар бою жалпысынан өстүбү же жокпу деген суроону текшерүү үчүн HHI көз каранды өзгөрмө, сызыктуу убакыт тренди түшүндүрүүчү өзгөрмө жана тармакча туруктуу эффекттери колдонулган:

\[ HHI_{it}=\alpha+\delta Trend_t+\mu_i+\varepsilon_{it} \]

\(\delta\) бардык тармакчалар үчүн жалпы сызыктуу убакыт тенденциясын көрсөтөт. Жалпы туруктуу эффекттер моделинде жыл коэффициенти `−24.68`, robust стандарттык ката `139.52`, `t = −0.18` жана `p = 0.862` деп билдирилген. Ошондуктан төрт тармакча чогуу бааланганда топтолуунун бир багыттуу жана статистикалык жактан маанилүү жалпы өсүшү жок.

Тармакча деңгээлиндеги натыйжалар гетерогендүү. Дан үчүн жылдык тренд коэффициенти `−143.31` (`p < 0.001`), майлар жана катуу майлар үчүн `−92.88` (`p = 0.032`) жана тамак-ашты кайра иштетүү үчүн `30.47` (`p = 0.165`) деп берилген. Булак тексти кант жана кондитердик азыктар тармагында оң жана маанилүү тренд бар экенин белгилейт; бирок көрсөтүлгөн 5-таблицада бул тармактын сандык сабы көрүнбөгөндүктөн бул жерде коэффициент түзүлбөйт.

HHI үчүн стационардуулукту текшерүү

Булак HHI катарлары үчүн Levin–Lin–Chu панелдик бирдик тамыр тестинде:

\[ z=-0.522,\qquad p=0.03007 \]

натыйжасын билдирет жана HHI деңгээлде стационардуу, башкача айтканда \(I(0)\), деген жыйынтыкка келет. Im–Pesaran–Shin тести болсо болгону төрт кесилиш бирдиги бар болгондуктан ишенимдүү эсептелген эмес.

Бул жерде булактын ички чеги маанилүү: ачык берилген бирдик тамыр таблицасы HHIге тиешелүү. Кийинки тексттеги бардык “негизги өзгөрмөлөр деңгээлде стационардуу” деген билдирүү менен чектөөлөр бөлүмүндөгү “өзгөрмөлөрдүн стационардуулугу түздөн-түз бааланган эмес” деген сүйлөм бири-бирине толук шайкеш келбейт. Ошондуктан Verianla ачык билдирилген HHI натыйжасын гана так берет.

Эмгек акы моделдери

Базалык сааттык эмгек акы же жалпы киреше үчүн негизги эки багыттуу туруктуу эффекттер спецификациясы:

\[ \ln(Wage_{it}) = \beta_1 HHI_{it} + \mu_i + \lambda_t + u_{it} \]

түрүндө берилет. \(\mu_i\) тармакча туруктуу эффекттерин, \(\lambda_t\) жыл туруктуу эффекттерин жана \(u_{it}\) ката мүчөсүн билдирет. Тармакча туруктуу эффекттери убакыт боюнча өзгөрбөгөн түзүмдүк айырмачылыктарды; жыл туруктуу эффекттери болсо бардык тармакчаларга бир убакта таасир эткен жалпы макроэкономикалык шарттарды көзөмөлдөөгө багытталган.

HHIдеги 1000 Пункттук Өсүш Базалык Эмгек Акы менен Кантип Байланышкан?

Булакта логарифмделген базалык эмгек акы үчүн HHI коэффициенти \( -1.06\times10^{-4} \) деп бааланган; авторлор бул лог-сызыктуу коэффициентти HHIдеги 1000 пункттук өсүш базалык сааттык эмгек акынын болжол менен %10,6 төмөндөшү менен байланыштуу деп чечмелешет, бирок изилдөө бул чоңдукту себептик эмгек акы таасири эмес, тармакча жана жыл туруктуу эффекттери шартындагы статистикалык байланыш катары карайт.

Натыйжалардын жалпы көрүнүшү — товар рыногунун жогорку топтолушу эмгек акы деңгээли менен гана эмес, иш убактысынын жана жумуш менен камсыз кылуу формасынын түзүмү менен да байланыштуу. Ашыкча иштөө топтолуу менен оң, акы төлөнүүчү өргүү терс, ал эми толук эмес жумуш менен камсыз кылуу оң байланышта.

Жалпы киреше кайсы компоненттерден турат?

Булак жалпы айлык кирешени тармакчалар боюнча базалык сааттык эмгек акы, туруктуу бонус жана туруктуу эмес бонус компоненттери менен өзүнчө талдаган. Бул моделдер HHI таасирин эмес, жалпы кирешенин курамы кайсы эмгек акы элементтери менен байланыштуу экенин көрсөтөт.

Дан боюнча таблицада булак коэффициенттерди жана t-статистикаларды берет, бирок өзүнчө “significance” тилкесин бербейт; базалык эмгек акы, туруктуу бонус жана туруктуу эмес бонус үчүн абсолюттук t-маанилер тиешелүүлүгүнө жараша 10.54, 17.68 жана 2.75. Ошондуктан коэффициенттер таблицага булакта берилгендей көчүрүлгөн.

Бул тармакча моделдеринин эң туруктуу өзгөчөлүгү — туруктуу бонус коэффициентинин күчтүү оң болушу. Булак муну жалпы айлык киреше, өзгөчө айрым тармакчаларда, туруктуу базалык эмгек акынын өсүшүнө караганда компания тарабынан башкарылган бонус механизмдерине көбүрөөк көз каранды болуп калгандыгы катары чечмелейт.

Иш интенсивдүүлүгү жана жумушчулардын укуктары

Ашыкча иштөө үчүн оң HHI коэффициенти топтолуу жогору болгон байкоолордо учурдагы жумушчулардан интенсивдүү пайдаланууга шайкеш көрүнүштү берет. Акы төлөнүүчү өргүү үчүн терс коэффициент болсо топтолуу көбөйгөн тармакча–жыл байкоолорунда акы төлөнүүчү өргүү күндөрү азыраак болушу менен байланыштуу.

Толук эмес жумушчулардын үлүшүндөгү оң коэффициент топтолуу менен ийкемдүү же стандарттуу эмес жумуш менен камсыз кылуу формаларынын ортосунда да байланыш бар экенин көрсөтөт. Изилдөөнүн теориялык алкагы бул көрүнүштөрдү иш берүүчүнүн сүйлөшүү күчү, эмгекти пайдалануу ийкемдүүлүгү жана иш тобокелдигин жумушчуларга өткөрүп берүү аркылуу талкуулайт.

Бириктирилген Модель HHI менен Жалпы Кирешенин Байланышын Кантип Өзгөртөт?

Булактын бириктирилген талдоосунда иш убактысы, жумуш менен камсыз кылуу түзүмү жана эмгек акы курамынын өзгөрмөлөрү эске алынганда HHIнин жалпы айлык киреше менен түз коэффициенти статистикалык маанилүүлүгүн жоготот; изилдөө муну топтолуу–киреше байланышы ишти уюштуруу жана эмгек акы курамы аркылуу жүрүшү мүмкүн экенин көрсөткөн кошумча далил катары чечмелейт, бирок байкоочу дизайнга байланыштуу формалдуу себептик медиация механизми далилденген деп айтууга болбойт.

Бул таблица менен анын тегерегиндеги түшүндүрмөнүн ортосунда эске алуу керек болгон сунуштоо белгисиздиги бар. Текст иш шарттары жалпы киреше теңдемесине бирге кошулган кеңейтилген спецификацияны түшүндүрсө, 13-таблица ар башка эмгек натыйжаларын өзүнчө саптарда HHI коэффициенттери менен көрсөтөт. Ошондуктан Verianla 13-таблицаны формалдуу жана толук себептик mediation моделинин математикалык көрсөтүлүшү катары эмес, булакта берилген кошумча коэффициенттик кыскача маалымат катары карайт.

Булак колдогон жыйынтыктар

• Тандалган төрт тамак-аш тармакчасында HHI менен базалык сааттык эмгек акынын ортосунда терс байланыш бар.
• Baseline моделде HHI менен жалпы айлык кирешенин ортосунда да терс жана статистикалык жактан маанилүү байланыш билдирилген.
• Жогорку HHI ашыкча иштөө менен оң байланышта.
• Жогорку HHI акы төлөнүүчү өргүү менен терс байланышта.
• Жогорку HHI толук эмес жумуш менен камсыз кылуунун үлүшү менен оң байланышта.
• Жалпы өнөр жай деңгээлинде HHIнин 1993–2022-жылдар бою бир багыттуу маанилүү өсүү тренди жок.
• Тармакчалардын топтолуу тренддери бири-биринен айырмаланат.
• Туруктуу жана туруктуу эмес бонустар айрым тармакчаларда жалпы киреше түзүмүнүн маанилүү компоненттери.
• Жалпы айлык киреше үчүн HHIнин түз коэффициенти бириктирилген талдоодо статистикалык маанилүүлүгүн жоготот.

Булак колдобогон жыйынтыктар

• Изилдөө товар рыногунун топтолушу эмгек акыны сөзсүз себептик түрдө төмөндөтөрүн далилдебейт.
• Изилдөө түздөн-түз эмгек рыногун же иш берүүчү HHIсин өлчөбөйт.
• Изилдөө биригүү окуяларынын ар биринин таасирин баалабайт; негизги түшүндүрүүчү өзгөрмө HHI.
• Бириктирилген модель формалдуу causal mediation талдоосу эмес.
• Номиналдык киреше натыйжаларын түздөн-түз реалдуу сатып алуу жөндөмүнүн натыйжалары катары окууга болбойт.
• Жогорку топтолгон төрт тармакчадагы натыйжаларды Венгриядагы бардык тармактарга автоматтык түрдө жалпылоого болбойт.
• Натыйжалар башка өлкөлөрдө жана институционалдык шарттарда ошол эле коэффициенттер жарактуу болорун көрсөтпөйт.
• Фирма жана жумушчу деңгээлиндеги гетерогендүүлүк тармакча деңгээлиндеги панелден түздөн-түз байкалбайт.

Булактагы сүрөттөр эмнени көрсөтөт?

Булак 1-сүрөттө тандалган төрт тармакчанын Венгриянын тамак-аш өнөр жайындагы ордун агым схемасы менен көрсөтөт. 2-сүрөт корпоративдик топтолууну үч натыйжа тобу менен байланыштырган концептуалдык алкакты берет: эмгек акы жана киреше түзүмү; иш интенсивдүүлүгү жана ийкемдүүлүк; жумушчулардын укуктары жана иш сапаты.

3-сүрөт HHIнин тармакчалар боюнча убакыттагы кыймылын көрсөтөт жана жалпы бир багыттуу тенденциянын ордуна күчтүү сектордук гетерогендүүлүк бар экенин визуалдык жактан колдойт. Дан жана майлар/катуу майлар сызыктары жалпысынан төмөн карай, ал эми кант жана кондитердик азыктар сызыгы мезгил өткөн сайын жогору карай багытталган.

4–8-сүрөттөр эмгек акы жана бонус курамынын убакыт ичинде жогорку өзгөрмөлүүлүгүн баса белгилейт. Бирок бул сүрөттөрдүн белгиленишинде булак ичиндеги көйгөйлөр бар: 4-сүрөт менен 5-сүрөт экөө тең кант жана кондитердик азыктар тармакчасы катары аталып калган; текст 5-сүрөттү тамак-ашты кайра иштетүү катары талкуулайт. Мындан тышкары, айрым сүрөт аталыштарында 1993–2023 деп жазылганы менен аныкталган маалымат мезгили 1993–2022. Ошондуктан Verianla бул сүрөттөрдөн 2023-жылга байланыштуу жаңы маалыматтык жыйынтык чыгарбайт.

Негизги чектөөлөр

Биринчи чектөө — маалымат деңгээли. Изилдөө фирма же жумушчу микромаалыматынын ордуна тармакча–жыл байкоолорун колдонот. Ошондуктан бир тармакчанын ичиндеги фирманын өлчөмү, кызматкердин квалификациясы, келишимдин түрү, эмгек акынын бөлүштүрүлүшү же жеке иш сааттары сыяктуу гетерогендүүлүктөр түздөн-түз чечилбейт.

Экинчи чектөө — үлгү тандоосу. Төрт тармакча жогорку топтолуу өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу тандалган. Төмөнүрөөк топтолгон беш тамак-аш тармакчасы негизги эконометрикалык үлгүдө болбогондуктан, жыйынтыктарды бүтүндөй тамак-аш өнөр жайына кеңейтүү этияттыкты талап кылат.

Үчүнчү чектөө — убакыт катарларынын касиеттери. Булак HHI үчүн ачык LLC стационардуулук тестин берет, бирок бардык модель өзгөрмөлөрү боюнча комплекстүү панелдик стационардуулук/коинтеграция изилдөөсүн бербейт. Булактын чектөөлөр бөлүмү да келечекте формалдуу panel unit-root жана cointegration тесттерин кеңейтүүнү сунуштайт.

Төртүнчү чектөө — себептүүлүк. Эки багыттуу туруктуу эффекттер убакыт боюнча өзгөрбөгөн тармакча өзгөчөлүктөрүн жана жалпы жылдык шокторду көзөмөлдөйт; бирок топтолуунун өзүнө эмгек акы шарттары же башка байкалбаган факторлор таасир этиши сыяктуу бардык эндогендик каналдарды автоматтык түрдө жок кылбайт.

Бешинчи чектөө — номиналдык эмгек акынын өлчөнүшү. Эмгек акы жана киреше маалыматтары узак мезгилде номиналдык маанилер менен берилгендиктен, өзгөчө убакыт боюнча салыштырууларда жалпы баа өзгөрүүлөрү натыйжалардын көрүнүшүнө таасир этиши мүмкүн.

Келечектеги изилдөө багыттары

Булак Венгриянын азыраак топтолгон тамак-аш тармакчалары менен салыштыруу жүргүзүүнү, фирма деңгээлиндеги же дал келтирилген иш берүүчү–жумушчу микромаалыматын колдонууну, социалисттик мезгил менен рынок экономикасы мезгилин узагыраак тарыхый маалымат менен салыштырууну жана Борбордук жана Чыгыш Европанын башка өткөөл экономикалары менен салыштырма талдоо жүргүзүүнү сунуштайт.

Мындан тышкары, жумуш ордундагы башкарууну, менеджмент чечимдерин жана жамааттык сүйлөшүү процесстерин изилдеген сапаттык жана сандык иштер HHI менен байкалган эмгек акы жана иш шарттарынын байланыштары кайсы институционалдык механизмдер аркылуу пайда болорун такыраак ажырата алат.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска изилдөө: Corporate Concentration and Labour Conditions in Hungary’s Food Industry: Evidence on Wages, Bonuses, Working Time, and Workers’ Rights (1993–2022)

Авторлор: Mahdi Imani Bashokoh; Kinfemichael Nigussie; Carol Wangari Maina; Gergely Tóth.

Жооптуу автор: Mahdi Imani Bashokoh.

Мекемелер: Doctoral School in Economics and Regional Science, Hungarian University of Agriculture and Life Sciences; Institute of Rural Development and Sustainable Economy, Hungarian University of Agriculture and Life Sciences, Kaposvár, Венгрия.

Журнал: Economies.

Басмакана: MDPI, Basel, Switzerland.

Библиографиялык жазуу: Economies 2026, 14(5), 165.

DOI: 10.3390/economies14050165.

Жарыялоо процесси: Алынган 3 Март 2026; кайра каралган 27 Апрель 2026; кабыл алынган 28 Апрель 2026; жарыяланган 7 Май 2026.

Булак түрү: Рецензияланган илимий изилдөө макаласы.

Лицензия: Creative Commons Attribution (CC BY).

Изилдөө түрү: Байкоочу, тармакча деңгээлиндеги тең салмакталган панелдик маалымат жана эконометрикалык байланыш талдоосу.

Үлгү: 4 тамак-аш өндүрүш тармакчасы × 30 жыл = 120 тармакча–жыл байкоосу; 1993–2022.

Негизги ыкма: Herfindahl–Hirschman индекси; HHI убакыт тренди модели; Levin–Lin–Chu бирдик тамыр тести; эки багыттуу туруктуу эффекттер панелдик регрессиялары; robust стандарттык каталар; тармакчалар боюнча жалпы киреше курамы үчүн OLS моделдери; кошумча бириктирилген модель.

Негизги өлчөө чеги: HHI товар рыногунун топтолушун өлчөйт; эмгек рыногунун топтолушу түздөн-түз өлчөнгөн эмес.

Маалымат булактары: Central European University булагындагы улуттук маалымат топтому; KRTK Databank / HUN-REN Hungarian Research Network; Statista.

Каржылоо: Изилдөө тышкы каржылоо албаганы билдирилген.

Этикалык билдирүү: Institutional Review Board Statement жана Informed Consent Statement “Not applicable” деп көрсөтүлгөн.

Маалыматтын жеткиликтүүлүгү: Булак көрсөтүлгөн маалыматтар суроо-талап боюнча жеткиликтүү экенин билдирет.

Ыраазычылык: Авторлор János Köllő жана KRTK Databank / HUN-REN командасына, Maria Csanadiге жана András Vereckeiге колдоосу үчүн ыраазычылык билдиришет.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор кызыкчылыктардын кагылышын билдиришкен эмес.

Автордук салымдар: Концептуалдаштыруу M.I.B., G.T. жана C.W.M.; методология M.I.B. жана K.N.; формалдуу талдоо K.N. жана M.I.B.; изилдөө M.I.B. жана K.N.; маалыматтарды курациялоо C.W.M. жана M.I.B.; баштапкы долбоор M.I.B. жана C.W.M.; кароо жана редакциялоо M.I.B., K.N. жана G.T.; көзөмөл G.T.; каржылоо ролу G.T. деп билдирилген.

Булак ичиндеги техникалык эскертүү 1: Ачык панелдик бирдик тамыр таблицасы HHI үчүн LLC тестин көрсөткөнү менен кийинки бөлүм “key variables” деген сөз айкашын колдонот, ал эми чектөөлөр өзгөрмөлөрдүн стационардуулугу түздөн-түз бааланбаганын айтат. Бул билдирүүлөр толук шайкеш эмес.

Булак ичиндеги техникалык эскертүү 2: 5-таблицанын тексти кант жана кондитердик азыктар тармагында оң жана маанилүү HHI тренди бар экенин билдирет; көрсөтүлгөн таблицада бул тармактын сандык коэффициент сабы көрүнбөйт.

Булак ичиндеги техникалык эскертүү 3: 4-сүрөт жана 5-сүрөт бирдей “sugar and confectionery” аталышы менен берилген; тегеректеги текст 5-сүрөттү food processing тармакчасы катары түшүндүрөт.

Булак ичиндеги техникалык эскертүү 4: Айрым эмгек акы графиктеринде жана 8-сүрөттүн аталышында 1993–2023 деп жазылганына карабастан, ыкмада акыркы маалымат мезгили 1993–2022 жана панель 120 байкоо экени ачык айтылган. Verianla 2023-жыл үчүн маалыматты божомолдобойт.

Булак ичиндеги техникалык эскертүү 5: “Combined Earnings Model” тексти иш шарттары киреше теңдемесине бирге кошулганын түшүндүрөт, ал эми 13-таблица ар башка натыйжа өзгөрмөлөрү үчүн HHI коэффициенттерин саптар боюнча көрсөтөт. Бул сунуштоо формалдуу causal mediation модели катары чечмеленген эмес.

Булак ичиндеги техникалык эскертүү 6: Булак айрым талкуу сүйлөмдөрүндө “mergers” деген сөздү колдонот; эмпирикалык изилдөө өзүнчө биригүү окуяларын аныктап баалабайт, негизги түшүндүрүүчү өзгөрмө катары HHIни колдонот.

Негизги интерпретациялык чек: Натыйжалар байкоочу панелдик маалыматтан алынган шарттуу байланыштар. Алар товар рыногунун топтолушу жумушчулардын эмгек акысына же укуктарына так себептик таасир этерин же монопсония механизмин өз алдынча далилдебейт.

Визуалдык кайра чийүүгө ылайыктуулук: Жогорку. HHIнин эмгек акы жана иш шарттары менен байланышы, мезгилдик HHI таблицасы жана эмгек акы курамын кайра түзүү оригиналдуу Verianla схемалары менен коопсуз көрсөтүлүшү мүмкүн.

Verianla Live / Live Figure ылайыктуулугу: Ылайыктуу. Мезгилдик HHI маанилери, туруктуу регрессия коэффициенттери жана үч натыйжа өлчөмү булакка ишенимдүү түрдө кадам-кадам көрсөтүлүшү мүмкүн. Колдонуучуга илимий параметрлерди өзгөртүп жаңы эконометрикалык натыйжа чыгарууга жол берилбеши керек.