Ushbu tadqiqot texnologik samaradorlikning bir xodimga toʻgʻri keladigan ishlab chiqarish bilan aloqasi mamlakatlarning institutsional sifati darajasiga qarab oʻzgaradimi-yoʻqmi, degan masalani 175 mamlakatning 1990–2019-yillardagi panel maʼlumotlari asosida oʻrganadi. Texnologik samaradorlik (Technological Efficiency, TE), mavjud jismoniy va inson kapitali resurslari bilan erishish mumkin boʻlgan ishlab chiqarish chegarasiga qay darajada yaqinlashilganini ifodalovchi samaradorlik koʻrsatkichidir; tadqiqotda bu oʻzgaruvchi Maʼlumotlarni qamrab olish tahlili (Data Envelopment Analysis, DEA) yordamida hisoblangan. Tadqiqotning ikkinchi bosqichida institutsional sifat texnologik samaradorlik bilan mehnat unumdorligi oʻrtasidagi bogʻliqlikni oʻzgartiruvchi moderator sifatida panel regressiya modeliga kiritilgan. Asosiy model natijasi texnologik samaradorlik bilan institutsional sifat oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir koeffitsiyentining musbat va statistik jihatdan ahamiyatli ekanidir; biroq tadqiqot kuzatuv panel maʼlumotlariga tayangani sababli natijalar oʻz-oʻzicha sababiylik dalili emas va manba endogenlik muammolari toʻliq hal etilmaganini ochiq tan oladi.

DEA bosqichi mamlakatlarning samaradorlik ballarini 0 bilan 1 oraligʻida joylashtiradi. Manbaga koʻra, rivojlangan iqtisodiyotlar yuqori samaradorlik diapazonlarida koʻproq jamlangan, rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda esa past samaradorlik ballari kengroq tarqalgan. Ikkinchi bosqichdagi panel GLM natijasida texnologik samaradorlik koeffitsiyenti 24.96617, umumiy institutsional ball koeffitsiyenti −11.04028 va texnologik samaradorlik × institutsional sifat oʻzaro taʼsir koeffitsiyenti 12.64241 deb qayd etilgan; dasturiy chiqishda uchala koeffitsiyent uchun ham p-qiymat 0.0000 koʻrsatilgan.

Oʻzaro taʼsirli regressiya tuzilishi sababli institutsional sifatning manfiy asosiy koeffitsiyentini alohida holda “yaxshi institutlar unumdorlikni kamaytiradi” deb talqin qilib boʻlmaydi. Xuddi shuningdek, texnologik samaradorlik koeffitsiyenti ham barcha institutsional muhitlarda oʻzgarmaydigan doimiy taʼsir emas. Musbat oʻzaro taʼsir koeffitsiyenti model doirasida institutsional sifat oshgani sari texnologik samaradorlikning bir xodimga toʻgʻri keladigan ishlab chiqarish bilan aloqasi kuchayishini koʻrsatadi.

Manbada muhim hisobot noaniqliklari ham mavjud. Tavsifiy statistikada ayrim oʻrtacha qiymatlar oʻzlari uchun ko‘rsatilgan minimum–maksimum oraliqlardan tashqariga chiqadi; institutsional sifat bilan oʻzaro taʼsir oʻzgaruvchisi oʻrtasidagi korrelyatsiya 0.998438 ga yetib, jiddiy multikollinearlik xavfini tugʻdiradi. Shu sababli natijalar model qoʻllab-quvvatlaydigan shartli aloqalar doirasida talqin qilinishi kerak.

Tadqiqotning asosiy savoli

Tadqiqotning boshlangʻich nuqtasi shundan iboratki, texnologiyaning oʻzi mamlakatlar oʻrtasidagi mehnat unumdorligi farqlarini tushuntirish uchun yetarli boʻlmasligi mumkin. Bir xil texnologiya yoki ishlab chiqarish salohiyati mulk huquqlari, qonun ustuvorligi, tartibga solish sifati, davlat samaradorligi, taʼlim tizimi va iqtisodiy muvofiqlashtirish kabi institutsional sharoitlar turlicha boʻlsa, bir xil unumdorlik natijasini bermasligi mumkin.

Shu sababli tadqiqot uchta asosiy savolga yoʻnaladi: texnologik samaradorlik bir xodimga toʻgʻri keladigan ishlab chiqarish bilan qanday bogʻliq; institutsional sifat bu aloqani qaysi yoʻnalishda oʻzgartiradi; va texnologik samaradorlik bilan institutlarni birgalikda hisobga olish mamlakatlar oʻrtasidagi unumdorlik farqlarini faqat additiv modellarga qaraganda yaxshiroq tushuntira oladimi?

Kengaytirilgan Solow Modeli Ushbu Tadqiqotda Qanday Qoʻllanadi?

Kengaytirilgan Solow modeli ushbu tadqiqotda jismoniy kapital, inson kapitali va texnologiyaga asoslangan ishlab chiqarish yondashuvini institutsional sifat hamda DEA bilan oʻlchanadigan texnologik samaradorlik bilan birlashtiruvchi nazariy doira sifatida qoʻllangan; shu tariqa tadqiqot texnologiyani faqat kuzatilmaydigan qoldiq sifatida qoldirish oʻrniga uni samaradorlik bali shaklida oʻlchashga va ushbu samaradorlikning unumdorlik bilan aloqasi institutsional muhit tomonidan shartlanadimi-yoʻqmi, buni sinashga intiladi.

Solow yondashuvidan texnologik samaradorlikka

Neoklassik oʻsish yondashuvida ishlab chiqarish jismoniy kapital, mehnat, inson kapitali va texnologiya kabi asosiy ishlab chiqarish omillarining birikmasi bilan izohlanadi. Tadqiqot Mankiw, Romer va Weil tomonidan ishlab chiqilgan Kengaytirilgan Solow doirasini boshlangʻich nuqta sifatida oladi va texnologik samaradorlikni bevosita oʻlchash mumkin boʻlgan oʻzgaruvchiga aylantirishga harakat qiladi.

Manbada Cobb–Douglas shaklidagi ishlab chiqarish munosabati Tenglama (1) sifatida quyidagicha berilgan:

\[ Y = aK^{b}HL^{1-b} \]

Manba \(Y\) ni bir xodimga toʻgʻri keladigan real ishlab chiqarish, \(K\) ni bir xodimga toʻgʻri keladigan jismoniy kapital zaxirasi va \(H\) ni taʼlim yillari bilan vaznlangan inson kapitali sifatida izohlaydi. Jismoniy kapital zaxirasi yalpi asosiy kapital shakllanishi asosida Perpetual Inventory Method yordamida tuzilgani qayd etiladi.

Tenglamada ishlatilgan \(a\), \(b\) va \(L\) belgilarining toʻliq parametr taʼriflari ayni boʻlimda alohida va toʻliq tarzda berilmagan. Shu sababli Verianla bu belgilarga manbada mavjud boʻlmagan yangi parametrik maʼnolarni qoʻshmaydi.

Texnologik samaradorlik bilan texnologik innovatsiya bir xil narsa emas

Tadqiqotdagi muhim konseptual farqlardan biri shundaki, texnologik samaradorlik bevosita “yangi texnologiya ixtiro qilish” degani emas. Manbaning nazariy taʼrifiga koʻra, samaradorlik mavjud resurslar va mavjud texnologiya sharoitida ishlab chiqarish chegarasiga qanchalik yaqinlashilganiga taalluqlidir. Shu sababli iqtisodiyot bir xil texnologiya zaxirasiga ega boʻlsa ham, resurslarni yomonroq taqsimlasa, pastroq samaradorlikni koʻrsatishi mumkin.

Bu farq tadqiqotdagi adabiyot boʻshligʻi bilan bevosita bogʻliq. Manba avvalgi tadqiqotlar texnologik rivojlanish, institutlar va unumdorlik oʻrtasidagi aloqalarni koʻpincha alohida-alohida koʻrib chiqqanini; texnologik samaradorlik bilan institutsional sifat oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir esa kamroq bevosita modellashtirilganini taʼkidlaydi.

DEA Texnologik Samaradorlikni Qanday Oʻlchaydi?

Maʼlumotlarni qamrab olish tahlili mamlakatlarni qaror qabul qiluvchi birliklar sifatida olib, kuzatilgan kirish va chiqishlardan empirik ishlab chiqarish chegarasini shakllantiradigan hamda har bir mamlakatning shu chegaraga nisbatan nisbiy samaradorligini 0 bilan 1 oraligʻida oʻlchaydigan noparametrik usuldir; ball 1 boʻlsa birlik taqqoslash toʻplami ichida chegarada joylashadi, pastroq ballar esa kuzatilgan ishlab chiqarish chegarasiga nisbatan samaradorlik boʻshligʻini anglatadi.

Qaror qabul qiluvchi birlik va ishlab chiqarish chegarasi

DEA terminologiyasida har bir mamlakat Decision-Making Unit (DMU) sifatida baholanadi. Yuqori natija koʻrsatadigan birliklar namunaviy ishlab chiqarish chegarasini shakllantiradi. Boshqa mamlakatlar ushbu chegaraga nisbatan joylashuviga koʻra baholanadi.

Samaradorlik balining 1 boʻlishi mamlakat ishlatilgan maʼlumotlar va taqqoslash toʻplami doirasida DEA chegarasida ekanini koʻrsatadi. 1 dan kichik ball esa nisbiy samaradorlik boʻshligʻi mavjudligini bildiradi. Bu ball mutlaq texnologik rivojlanganlik oʻlchovi emas; u tanlangan kirishlar, chiqishlar, namuna va DEA spetsifikatsiyasiga bogʻliq nisbiy oʻlchovdir.

CRS va VRS farazlari

Manba DEA ning ikki asosiy masshtab farazini muhokama qiladi. Constant Returns to Scale (CRS) kirishlar maʼlum nisbatda oshirilganda chiqish ham xuddi shu nisbatda oʻzgarishini faraz qiladi. Variable Returns to Scale (VRS) esa ortuvchi, doimiy yoki kamayuvchi masshtab qaytimlariga ruxsat beradi.

Tadqiqot mamlakatlar bir xil optimal ishlab chiqarish masshtabida faoliyat yuritmasligini asos qilib, VRS yondashuvini realistikroq deb baholaydi. Shu tariqa turli oʻlcham va rivojlanish darajasidagi mamlakatlar faqat bitta proporsional masshtab faraziga majburlanmaydi.

DEA bosqichidagi mamlakat naqshlari

3-jadvalning asosiy naqshi rivojlangan iqtisodiyotlarning ayniqsa 0.8–0.89 oraligʻida koʻproq jamlangani, rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda esa past samaradorlik ballari kengroq tarqalganidir. Biroq manba 4-jadvalda boshqa foiz tasnifini beradi va toifa tuzilishi 3-jadval bilan birma-bir mos kelmaydi. Shu sababli Verianla 3-jadval va 4-jadval maʼlumotlarini bitta yangi foiz jadvaliga birlashtirmaydi.

Mamlakatlarning daromad guruhlari

Appendix B da 175 mamlakat World Bank 2024/2025 tasnifiga koʻra 69 lower-middle, 45 upper-middle va 61 high-income mamlakat sifatida roʻyxatlangan. Asosiy panel davri 1990–2019 boʻlishiga qaramay, daromad guruhlashda amaldagi 2024/2025 tasnifidan foydalanilishi tarix davomida daromad guruhini oʻzgartirgan mamlakatlar panel ichida vaqt boʻyicha qayta tasniflanmaganini anglatadi. Shu sababli daromad guruhlari taqqoslashlari tarixiy ravishda vaqt oʻtishi bilan oʻzgargan daromad maqomlaridan koʻra, manba qoʻllagan qatʼiy tasnif doirasini ifodalaydi.

Daromad guruhlaridagi oʻzgaruvchanlik

Manba quyi-oʻrta daromad guruhini nisbatan bir jinsli deb talqin qiladi. Biroq bu fikr oʻzgaruvchiga qarab ajratilishi kerak: chiqish boʻyicha eng past CV quyi-oʻrta daromad guruhida 0.16 boʻlsa, samaradorlik boʻyicha eng past CV yuqori-oʻrta daromad guruhida 0.04 dir. Demak, “eng bir jinsli guruh” degan xulosa qaysi oʻzgaruvchiga qaralayotgani ko‘rsatilmasdan umumlashtirilmasligi kerak.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Ikkinchi bosqich: institutsional moderatsiya modeli

DEA orqali texnologik samaradorlik bali hisoblangach, tadqiqot institutlar ushbu samaradorlik bilan mehnat unumdorligi oʻrtasidagi aloqani oʻzgartiradimi-yoʻqmi, buni sinaydi. Manbada Pooled Least Squares, fixed-effects va random-effects modellari tilga olinadi va fixed/random tanlovida Hausman testi tushuntiriladi.

Umumiy panel modeli Tenglama (2) sifatida:

\[ Y_{it}=\alpha_i+X_{it}\beta+\mu_{it} \]

koʻrinishida beriladi. Manba tenglama yonida qoʻshimcha ravishda \(t=1,\ldots,N\) ifodasini ko‘rsatadi. \(i\) mamlakatni, \(t\) esa vaqtni ifodalovchi panel indekslaridir.

Moderatsiya oʻzgaruvchisi Tenglama (3) da:

\[ Interaction\ Term = TE \times Inst \]

deb taʼriflanadi.

Yakuniy moderatsiya modeli Tenglama (4) da:

\[ LP_{it} = \beta_0 + \beta_1TE_{it} + \beta_2Inst_{it} + \beta_3(TE_{it}\times Inst_{it}) + \varepsilon_t \]

koʻrinishidadir. \(LP\) bir xodimga toʻgʻri keladigan ishlab chiqarish orqali ifodalangan mehnat unumdorligini; \(TE\) DEA dan olingan texnologik samaradorlikni; \(Inst\) umumiy institutsional sifat balini va \(\beta_3\) institutsional sifatning texnologik samaradorlik–unumdorlik munosabatidagi moderatsiya koeffitsiyentini bildiradi.

Institutsional Sifat Texnologik Samaradorlik bilan Mehnat Unumdorligi Oʻrtasidagi Aloqani Qanday Oʻzgartiradi?

Manba modelida institutsional sifat texnologik samaradorlikning mehnat unumdorligi bilan aloqasini ijobiy yoʻnalishda shartlaydi: TE × institutlar oʻzaro taʼsir koeffitsiyenti 12.64241 va statistik jihatdan ahamiyatli; shu sababli institutsional sifat oshgani sayin model texnologik samaradorlikka bogʻlaydigan marjinal unumdorlik aloqasi kuchayadi, institutsional sifat past boʻlgan sharoitlarda esa texnologik samaradorlikning unumdorlik bilan aloqasi zaiflashadi.

Oʻzaro taʼsirli modelda koeffitsiyentlar qanday oʻqilishi kerak?

Oʻzaro taʼsir mavjud regressiyada \(\beta_1\) texnologik samaradorlikning barcha mamlakatlar uchun oʻzgarmaydigan umumiy taʼsiri emas. Texnologik samaradorlikning mehnat unumdorligi bilan marjinal aloqasi:

\[ \frac{\partial LP}{\partial TE} = \beta_1+\beta_3Inst \]

boʻladi.

Manba koeffitsiyentlari oʻrniga qoʻyilganda:

\[ \frac{\partial LP}{\partial TE} = 24.96617 + 12.64241\,Inst \]

hosil boʻladi. Ushbu matematik munosabat tadqiqotning asosiy moderatsiya xulosasining eng aniq ifodasidir: institutsional ball oshgani sari texnologik samaradorlikning modelda baholangan marjinal aloqasi kuchayadi. Biroq institutsional ballning masshtablanishi va 6-jadvaldagi hisobot nomuvofiqliklari sababli bu ifoda yangi foiz yoki iqtisodiy birlik natijalariga aylantirilmasligi kerak.

Xuddi shuningdek, institutsional sifatning marjinal aloqasi ham:

\[ \frac{\partial LP}{\partial Inst} = \beta_2+\beta_3TE \]

boʻlgani sababli, `−11.04028` qiymatidagi asosiy institutsional koeffitsiyent alohida holda “institutsional sifat ishlab chiqarishni kamaytiradi” degani emas. Oʻzaro taʼsir hadi mavjud boʻlganda institutlarning modeldagi aloqasi texnologik samaradorlik darajasiga bogʻliq.

Tavsifiy statistika va manba ichidagi nomuvofiqlik

TE × institutlar oʻzgaruvchisida 3.24 oʻrtacha qiymati bildirilgan maksimum 1.799392 dan; institutsional sifat oʻzgaruvchisida esa 9.20 oʻrtacha qiymati maksimum 1.946802 dan katta. Manba matni bu ikki nomuvofiqlikni ochiq qayd etadi va ular masshtablash yoki hisobotdagi farqlardan kelib chiqishi mumkinligini bildiradi. Shu sababli ushbu ikki oʻrtacha qiymat modelning haqiqiy markaziy qiymati sifatida ishlatilmasligi kerak.

Korrelyatsiya matritsasi

Bir xodimga toʻgʻri keladigan ishlab chiqarish bilan texnologik samaradorlik oʻrtasidagi korrelyatsiya 0.536238 dir. Manba bu aloqani kuchli deb ataydi; biroq ayni maqoladagi 9-jadval va 10-jadval turli korrelyatsiya tasnifi chegaralaridan foydalangani sababli bu yorliqni yagona qatʼiy toifa sifatida qabul qilish toʻgʻri emas.

Yanada muhim metodologik nuqta umumiy institutsional ball bilan oʻzaro taʼsir hadi oʻrtasidagi 0.998438 korrelyatsiyadir. Bu qiymat ikki oʻzgaruvchining namunada deyarli birga harakatlanishini koʻrsatadi. Shu bois standartlashtirish bajarilgan boʻlsa ham, koeffitsiyentlarni bir-biridan mustaqil ravishda ajratishda multikollinearlik xavfi saqlanib qoladi.

Panel birlik ildiz testi

Manba toʻrtta oʻzgaruvchining barchasini darajada statsionar, yaʼni \(I(0)\) deb tasniflaydi. Matndagi “p-qiymatlar 0.05 dan kichik boʻlgani uchun panel unit root testining null hypothesis ini rad etamiz” izohi ham ushbu natijaga mos keladi.

Panel GLM natijalari

Model uchun Root MSE 1.689059, bogʻliq oʻzgaruvchining oʻrtacha qiymati 11.09703 va qoldiqlar kvadratlari yigʻindisi 10,393.19 deb qayd etilgan. Manba RMSE qiymatini “nisbatan past” deb baholab, model mosligi qoniqarli ekanini taʼkidlaydi; biroq taqqoslash uchun muqobil model RMSE lari berilmagani sababli bu taʼrifning nisbiy konteksti cheklangan.

Hausman testi boʻyicha hisobot bo‘shlig‘i

Manba usul boʻlimida random-effects va fixed-effects modellari oʻrtasidagi tanlov Hausman testi bilan amalga oshirilishini tushuntiradi va `p < 0.05` boʻlganda fixed-effects modeli afzal koʻrilishini bildiradi. Biroq natija jadvallarida Hausman test statistikasi va p-qiymati ochiq qayd etilmagan; yakuniy miqdoriy natija 12-jadvalda Panel Generalized Linear Model sarlavhasi bilan taqdim etilgan. Shu sababli Verianla Hausman natijasi asosida qaysi panel estimator tanlangani haqida manbada yoʻq yangi xulosa yaratmaydi.

Asosiy ilmiy talqin

Manba natijalari texnologik samaradorlik bir xodimga toʻgʻri keladigan ishlab chiqarish bilan ijobiy bogʻliqligini va institutsional sifat bu aloqaning kuchini shartlashini taʼkidlaydi. Kuchli institutsional doiralarda texnologik samaradorlikning unumdorlik bilan aloqasi kuchaysa, zaif institutsional muhitlarda samaradorlik yutuqlari cheklanganroq qolishi mumkinligi talqin qilinadi.

Bu natija faqat yangi mashina, dasturiy taʼminot yoki ishlab chiqarish texnologiyasini olish avtomatik ravishda yuqori unumdorlik yaratmasligi mumkin, degan fikrni qoʻllab-quvvatlaydi. Texnologiyaning iqtisodiy chiqishga aylanishi huquqiy bashorat qilinuvchanlik, boshqaruv sifati, taʼlim va koʻnikmalar infratuzilmasi, resurslarni taqsimlash va institutsional salohiyat kabi toʻldiruvchi tuzilmalarga bogʻliq boʻlishi mumkin.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlaydigan xulosalar

• DEA bilan oʻlchangan texnologik samaradorlik bilan bir xodimga toʻgʻri keladigan ishlab chiqarish oʻrtasida musbat statistik aloqa mavjud.
• Institutsional sifat bilan texnologik samaradorlik oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir koeffitsiyenti musbat va manbada statistik jihatdan ahamiyatli deb qayd etilgan.
• Texnologik samaradorlikning mehnat unumdorligi bilan aloqasi institutsional sifat darajasidan mustaqil doimiy aloqa emas.
• Manba namunasida rivojlangan va rivojlanayotgan iqtisodiyotlarning DEA samaradorlik taqsimotlari farqlanadi.
• Panel birlik ildiz testida ishlatilgan toʻrtta asosiy oʻzgaruvchi manbada darajada statsionar deb tasniflangan.
• Institutsional sharoitlar texnologik yutuqlarning unumdorlikka aylanishida muhim moderatsiya kanali boʻlishi mumkinligini koʻrsatuvchi modelga asoslangan natija mavjud.

Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamaydigan xulosalar

• Tadqiqot kuchli institutlarning oʻzi yuqori unumdorlikka aniq sabab boʻlishini isbotlamaydi.
• Regressiya koeffitsiyentlari kuzatuv panel dizayni sababli eksperimental sababiy taʼsir baholari emas.
• Bitta “umumiy institutsional ball” qonun ustuvorligi, korrupsiyani nazorat qilish va davlat samaradorligi kabi quyi oʻlchamlarning alohida taʼsirini aniqlamaydi.
• GLM dan foydalanish teskari sababiylik va barcha endogenlik muammolari hal qilinganini anglatmaydi.
• DEA bali mamlakatlarning mutlaq texnologik rivojlanganlik reytingi emas; u namuna va tanlangan kirish-chiqish tuzilishiga bogʻliq nisbiy samaradorlik oʻlchovidir.
• 175 mamlakat boʻyicha model natijalari har bir mamlakat uchun bir xil siyosat retsepti amal qilishini koʻrsatmaydi.
• Manbadagi daromad guruhlari 2024/2025 tasnifiga asoslangani sababli 1990–2019 davomida mamlakatlarning tarixiy daromad sinfi oʻzgarishlari alohida modellashtirilmagan.

Cheklovlar

Manba ikkita asosiy cheklovni ochiq koʻrsatadi. Birinchisi, institutsional sifat jamlangan indeks bilan ifodalangan. Bunday indeks korrupsiyani nazorat qilish, qonun ustuvorligi, tartibga solish sifati yoki davlat samaradorligi kabi institutsional oʻlchamlarning turlicha taʼsirini yashirishi mumkin.

Ikkinchisi, unumdorlik bilan institutsional sifat oʻrtasida teskari sababiylikni ham oʻz ichiga olgan endogenlik muammolari toʻliq bartaraf etilmagan. Manba kelajakda instrumental-variable yondashuvlari yoki dynamic panel modellari kabi ilgʻor ekonometrik usullardan foydalanishni tavsiya etadi.

Bundan tashqari, manba jadvallarining oʻz ichidagi masshtablash va hisobot muammolari, ayniqsa tavsifiy statistika oʻrtachalari hamda oʻzaro taʼsir/institut korrelyatsiyasining yuqoriligi miqdoriy koeffitsiyentlarni talqin qilishda qoʻshimcha ehtiyotkorlikni talab qiladi.

Siyosat tavsiyalarining toʻgʻri chegarasi

Muallif investitsiya huquqi, huquqiy kafolatlar, sifat standartlari, boshqaruv, taʼlim va koʻnikmalar, ilgʻor texnologiyalardan foydalanish, infratuzilma hamda kichik va oʻrta korxonalarni qoʻllab-quvvatlashni birgalikda koʻrib chiqishni tavsiya etadi. Bu tavsiyalar panel natijalarining siyosiy talqinidir; maqola ushbu siyosatlarni amalga oshirishning unumdorlikka taʼsirini alohida eksperimental yoki kvazi-eksperimental siyosat baholashi orqali oʻlchamagan.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Nexus Between Institutions, Technological Efficiency and Labor Productivity: A Framework of Augmented Solow Model

Muallif: Omnia Osama ElHusseiny.

Muassasa: Department of Economics, Faculty of Commerce, Zagazig University, Zagazig 44519, Egypt.

Jurnal: Economies.

Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland.

Bibliografik qayd: Economies 2026, 14(5), 161.

DOI: 10.3390/economies14050161.

Nashr jarayoni: Qabul qilingan 20-aprel 2026; tahrir 24-aprel 2026; qabul 26-aprel 2026; nashr 5-may 2026.

Manba turi: Ilmiy tadqiqot maqolasi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Namuna: 175 mamlakat; manba asosiy tahlil davrini 1990–2019 deb belgilaydi. Appendix B da mamlakatlar World Bank 2024/2025 daromad tasnifiga ko‘ra 69 lower-middle, 45 upper-middle va 61 high-income mamlakatga ajratilgan.

Asosiy usul: Kengaytirilgan Solow doirasi; Cobb–Douglas ishlab chiqarish munosabati; Maʼlumotlarni qamrab olish tahlili; Variable Returns to Scale yondashuvi; variatsiya koeffitsiyenti; Pearson korrelyatsiyasi; panel birlik ildiz testi; moderatsiya modeli; Pooled Least Squares / fixed-effects / random-effects metodologik muhokamasi; Hausman testi doirasi va Panel Generalized Linear Model.

Dasturiy taʼminot: EViews 12 manbada DEA va ekonometrik tahlil kontekstida qayd etilgan.

Maʼlumot manbai: World Bank maʼlumotlar bazasi. Manba maʼlumotlar ochiq foydalanishda ekanini va ularga 1-fevral 2026 kuni murojaat qilinganini bildiradi.

Moliyalashtirish: Tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmagani bildirilgan.

Etika bayonoti: Institutional Review Board Statement va Informed Consent Statement “Not applicable” deb berilgan.

Manfaatlar toʻqnashuvi: Muallif manfaatlar toʻqnashuvi haqida xabar bermagan.

Muallif hissalari: Manba PDF bir muallifli boʻlsa-da, alohida Author Contributions / CRediT bayonotini taqdim etmaydi; Verianla bu maydonni manbadan tashqari maʼlumot bilan toʻldirmaydi.

Manba ichidagi texnik izoh 1: 6-jadvalda TE × institutlar oʻzgaruvchisining qayd etilgan oʻrtachasi 3.24 boʻlsa-da, maksimum 1.799392; umumiy institutsional ballning oʻrtachasi 9.20 boʻlsa-da, maksimum 1.946802. Manbaning oʻzi bu qiymatlarda masshtablash yoki hisobot nomuvofiqligi mavjudligini tan oladi.

Manba ichidagi texnik izoh 2: Umumiy institutsional ball bilan oʻzaro taʼsir hadi oʻrtasidagi korrelyatsiya 0.998438. Bu qiymat standartlashtirish qoʻllangan boʻlsa ham jiddiy multikollinearlik xavfi mavjudligini koʻrsatadi.

Manba ichidagi texnik izoh 3: Maqola korrelyatsiya kuchi uchun 9-jadval va 10-jadvalda bir-biriga toʻliq mos kelmaydigan tasnif chegaralarini beradi. Shu sababli 0.536238 qiymatidagi chiqish–samaradorlik korrelyatsiyasi bitta toifaviy yorliqqa majburlanmagan.

Manba ichidagi texnik izoh 4: Manba GLM endogenlikni hisobga olishi mumkinligini bildirar ekan, xulosa boʻlimida endogenlik va teskari sababiylik toʻliq hal qilinmaganini tan oladi. Shu sababli Verianla regressiya koeffitsiyentlarini sababiy taʼsir sifatida taqdim etmaydi.

Manba ichidagi texnik izoh 5: Hausman testi metodologik jihatdan tushuntiriladi, biroq yakuniy natijalarda test statistikasi va p-qiymati ochiq qayd etilmagan.

Manba ichidagi texnik izoh 6: 3-jadvaldagi samaradorlik chastotalari bilan 4-jadvaldagi foiz toifalari tuzilishi birma-bir mos kelmaydi; shu sababli ikki jadval qayta hisoblanib sunʼiy tarzda muvofiqlashtirilmagan.

Manba ichidagi texnik izoh 7: Manba sarlavhada “technological efficiency”, oʻzgaruvchilar jadvalida esa “technical efficiency” atamasidan foydalanadi. Verianla asosiy tushunchani “texnologik samaradorlik” nomi ostida izchil saqlagan, biroq terminologik farqni yashirmagan.

Asosiy talqin chegarasi: Tadqiqot koʻp mamlakatli kuzatuv panel maʼlumotlari va DEA/panel regressiya modellariga asoslanadi. Natijalar statistik aloqa va moderatsiya dalilini beradi; institutsional islohotlar yoki texnologiya siyosatlarining sababiy taʼsirini oʻz-oʻzicha isbotlamaydi.

Vizualni qayta chizish mosligi: Yuqori. DEA ishlab chiqarish chegarasi, ikki bosqichli usul pipeline i va institutsional moderatsiya munosabati mualliflik huquqi nuqtai nazaridan original texnik sxemalar bilan kuchli tarzda tushuntirilishi mumkin.

Verianla Live / Live Figure mosligi: Qisman mos. DEA → texnologik samaradorlik → institutlar oʻzaro taʼsiri → bir xodimga toʻgʻri keladigan ishlab chiqarish usuli bosqichma-bosqich koʻrsatilishi mumkin; manba jadvallaridagi qatʼiy taqqoslashlar animatsiya qilinishi mumkin. Foydalanuvchi koeffitsiyent yoki institutsional ballni oʻzgartirib, manbada mavjud boʻlmagan yangi ilmiy natija yaratmasligi kerak.