Ин таҳқиқот робитаҳои байни тамаркузи бозори маҳсулот ва музд, мукофотпулӣ, кори изофагӣ, рухсатии пулакӣ ва шуғли нопурраро дар истеҳсоли маҳсулоти хӯроквории Маҷористон дар давраи 1993–2022 меомӯзад. Тамаркузи корпоративӣ сохтори бозорест, ки дар он шумораи ками ширкатҳо қисми зиёди бозорро назорат мекунанд; дар таҳқиқот ин сохтор бо Индекси Herfindahl–Hirschman (Herfindahl–Hirschman Index, HHI), ки ба маҷмӯи квадратҳои саҳмҳои бозории ширкатҳо асос ёфтааст, чен карда мешавад. Маълумот аз панели мутавозини 30-солаи чор зерсоҳаи хӯрокворӣ иборат аст, ки махсусан бинобар сатҳи баланди тамаркуз интихоб шудаанд, ва таҳлили асосии эконометрӣ ба моделҳои таъсирҳои собити дуҷониба такя мекунад.

Натиҷаи асосӣ ин аст, ки сатҳҳои баландтари HHI бо музди асосии соатбайъи пасттар ва даромади умумии моҳонаи пасттар алоқаманданд. Коэффитсиенти HHI дар модели логарифмии музди асосӣ \( -1.06\times10^{-4} \) аст ва манбаъ афзоиши 1000-нуқтагии HHI-ро бо коҳиши тақрибан %10,6-и музди асосӣ алоқаманд мекунад. Тамаркузи баландтар ҳамчунин бо кори изофагии бештар, рухсатии пулакии камтар ва ҳиссаи бештари кори нопурра алоқаманд аст.

Бо вуҷуди ин, натиҷаҳои таҳқиқотро танҳо ба шакли «тамаркуз муздро коҳиш медиҳад» ҷамъбаст кардан мумкин нест. Ҳангоми баррасии сохтори музд дида мешавад, ки нақши музди асосӣ дар шарҳи даромади умумӣ дар баъзе зерсоҳаҳо заиф мешавад, дар ҳоле ки мукофотпулиҳои мунтазам ва номунтазам аҳамияти бештар пайдо мекунанд. Дар модели якҷоя, вақте ки давомнокии кор, сохтори шуғл ва ҷузъҳои музд ба ҳисоб гирифта мешаванд, коэффитсиенти мустақими HHI барои даромади умумии моҳона аз ҷиҳати оморӣ беаҳамият мегардад. Ин ҳолат нишон медиҳад, ки тамаркуз метавонад бо каналҳои ғайримустақиме алоқаманд бошад, ки сохтори музд ва тартиботи кориро бозсозӣ мекунанд; аммо тарҳи мушоҳидавӣ далели расмии миёнаравии сабабиро пешниҳод намекунад.

Марзи асосии тафсир чунин аст: HHI дар ин ҷо тамаркузи бозори маҳсулот-ро чен мекунад. Таҳқиқот тамаркузи корфармоён ё бозори маҳаллии меҳнатро мустақиман ҳисоб намекунад. Монопсония чаҳорчӯбаи назариявиест, ки барои тафсири робитаҳои бадастомада истифода мешавад; натиҷаҳо робитаҳои шартии панелӣ барои чор зерсоҳаи интихобшудаи хӯроквории Маҷористон мебошанд ва онҳоро ба дигар соҳаҳо ё кишварҳо ба таври худкор умумӣ кардан мумкин нест.

Мушкилоти асосии таҳқиқот

Афзоиши саҳми бозории чанд ширкати бузург дар як соҳа одатан аз нуқтаи назари нархи маҳсулот, рақобат, ҳамроҳшавиҳо ва некуаҳволии истеъмолкунандагон баррасӣ мешавад. Ин таҳқиқот ба он диққат медиҳад, ки ҳамин сохтори бозор аз нуқтаи назари коргарон чӣ гуна зоҳир мешавад. Муҳаққиқон махсусан на танҳо ҳаҷми умумии музд, балки аз кадом ҷузъҳо иборат будани он; чӣ гуна танзим шудани вақти кор; ва чӣ гуна ҳамроҳ бо тамаркуз тағйир ёфтани кори изофагӣ, кори нопурра ва ҳуқуқ ба рухсатии пулакӣро меомӯзанд.

Маҷористон барои ин савол заминаи махсус фароҳам меорад. Гузариши кишвар пас аз солҳои 1990 аз банақшагирии марказӣ ба иқтисоди бозорӣ бо хусусигардонӣ, сармоягузории мустақими хориҷӣ, пайвастан ба Иттиҳоди Аврупо, низомҳои ғайримарказишудаи муайянкунии музд ва заиф шудани сохторҳои музокироти дастаҷамъӣ ҳамроҳ буд. Таҳқиқот ба чор зерсоҳаи сертамаркузи саноати хӯрокворӣ дар ин давраи тӯлонии гузариш тамаркуз мекунад.

Чор зерсоҳаи омӯхташуда

• Ғалла ва маҳсулоти ғалладона.
• Коркарди маҳсулоти хӯрокворӣ.
• Равғанҳо ва чарбҳои сахт.
• Шакар ва маҳсулоти қаннодӣ.

Ин чор зерсоҳа аз миёни нӯҳ зерсоҳаи асосии хӯрокворӣ бинобар сатҳи нисбатан баланди тамаркузи корпоративӣ интихоб шудаанд. Аз ин рӯ, намуна намояндаи тасодуфӣ ё пурраи тамоми саноати хӯроквории Маҷористон нест; таҳқиқот махсусан мехоҳад шароити меҳнатро дар сохторҳои бозории сертамаркуз намоён созад.

Индекси Herfindahl–Hirschman Дар Ин Таҳқиқот Чиро Чен Мекунад?

Индекси Herfindahl–Hirschman ченаки тамаркузи бозори маҳсулот аст, ки бо ҷамъ кардани квадратҳои саҳмҳои бозории ширкатҳои фаъол дар як зерсоҳа ҳисоб мешавад; азбаски таҳқиқот саҳмҳои бозориро бо фоиз истифода мекунад, HHI аз 0 то 10.000 тағйир меёбад ва қиматҳои баландтар нишон медиҳанд, ки саҳми бозор дар дасти шумораи камтари ширкатҳои бузург ҷамъ шудааст.

Формулаи асосии дар манбаъ овардашуда:

\[ HHI=\sum_{j=1}^{n}s_j^2 \]

Дар ин ҷо \(n\) шумораи ширкатҳоро дар бозор ва \(s_j\) саҳми бозории ширкати \(j\)-умро бо фоиз нишон медиҳад. Ба квадрат бардоштан ба ширкатҳои бузург вазни бештар медиҳад. Масалан, дар бозоре, ки шумораи зиёди ширкатҳои хурд як саҳми умумии бозорро тақсим мекунанд, HHI нисбатан паст мемонад, дар ҳоле ки дар бозоре, ки чанд ширкати бузург ҳукмронанд, зуд боло меравад.

Манбаъ таснифи анъанавиро, ки Вазорати адлияи ИМА ва Комиссияи федералии савдо истифода мекунанд, ҳамчун истиноди тавзеҳӣ меорад: бозорҳое, ки HHI-и онҳо аз 1500 кам аст, тамаркузнашуда, бозорҳои байни 1500–2500 миёна тамаркузшуда ва бозорҳои аз 2500 боло хеле тамаркузшуда ҳисоб мешаванд.

Ин ҷадвал ду нуктаи муҳимро нишон медиҳад. Якум, зерсоҳаҳои интихобшуда таърихан сохтори сертамаркуз доранд. Дуюм, тамаркуз дар ҳамаи соҳаҳо ба як самт ҳаракат накардааст. Дар давраи охир соҳаи ғалла бо HHI-и 2089 ба доираи тамаркузи миёнаи таснифи анъанавӣ фаромадааст, дар ҳоле ки шакар ва маҳсулоти қаннодӣ бо 7097 дар сатҳи ниҳоят баланди тамаркуз боқӣ мондааст.

Оё Тамаркузи Бозори Маҳсулот ва Тамаркузи Бозори Меҳнат Як Чизанд?

Не. Ин таҳқиқот тамаркузи бозори меҳнат ё корфармоёнро мустақиман чен намекунад ва аз HHI, ки аз саҳмҳои ширкатҳо дар бозори маҳсулот ҳисоб мешавад, истифода мекунад; аз ҷиҳати назариявӣ баррасӣ мешавад, ки тамаркузи бозори маҳсулот метавонад тавассути қудрати музокиротии корфармоён ва механизмҳои монопсониямонанд ба шароити меҳнат таъсир расонад, аммо ин ду мафҳуми тамаркуз аз ҷиҳати эмпирикӣ як тағйирёбанда нестанд.

Ин фарқ муҳим аст. Дар назарияи монопсония, вақте коргарон бо шумораи маҳдуди корфармоён рӯ ба рӯ мешаванд, имконоти берунии онҳо кам шуда, қудрати корфармоён барои муайян кардани музд ё шароити меҳнат афзоиш ёфтанаш мумкин аст. Ин таҳқиқот баррасӣ мекунад, ки тамаркуз дар бозори маҳсулот метавонад бо чунин қудрати корфармо алоқаманд бошад; аммо HHI-и ҷудогонаи бозори меҳнатро аз рӯйи эълонҳои ҷойи кор, саҳми корфармоёни маҳаллӣ ё имконоти алтернативии корфармо барои кормандон ҳисоб намекунад.

Намуна ва сохтори маълумот

Воҳиди мушоҳида комбинатсияи зерсоҳа–сол мебошад. Азбаски чор зерсоҳа дар тӯли 30 соли байни 1993–2022 мушоҳида шудаанд, панели ниҳоии мутавозин аз 120 мушоҳида иборат аст.

Маълумоти манбаъ аз се канали асосӣ ҷамъ оварда шудааст: маҷмӯи миллии маълумоте, ки Central European University ҷамъ кардааст, пойгоҳи KRTK Databank / HUN-REN Hungarian Research Network ва Statista. Маҷмӯи маълумот тағйирёбандаҳои сатҳи зерсоҳа оид ба истеҳсол, шуғл, арзиши иловашуда, музд, мукофотпулӣ, вақти кор ва сохтори шуғлро дар бар мегирад.

Се андозаи музд ва шароити меҳнат

Таҳқиқот натиҷаҳои бозори меҳнатро дар се андозаи асосӣ ташкил мекунад:

1. Сатҳи музд ва даромади асосӣ: музди асосии соатбайъ, мукофотпулиҳои мунтазам, мукофотпулиҳои номунтазам ва даромади умумии моҳона.
2. Шиддатнокӣ ва чандирии кор: соатҳои кори изофагӣ ва ҳиссаи кормандони нопурравақт.
3. Ҳуқуқи коргарон ва сифати кор: рухсатии пулакӣ ва ҷузъҳои ғайримуздӣ/иловагии пардохт.

Манбаъ тағйирёбандаҳои муздро ба таври номиналӣ ва дар сатҳи зерсоҳа истифода мекунад. Музди асосии соатбайъ бо Euro/соат, даромади умумии моҳона ва мукофотпулӣ бо Euro/моҳ гузориш шудаанд. Азбаски давраи таҳқиқот тӯлонӣ аст, қисми ҳаракатҳои арзишҳои номиналӣ метавонад аз таварруми умумии нарх ва музд таъсир гирифта бошад; манбаъ ин маҳдудиятро дар бахши таҳлили тавсифӣ ошкоро қайд мекунад.

Сохтори музд ва мукофотпулӣ дар зерсоҳаҳо

Гарчанде музди асосии соатбайъ байни зерсоҳаҳо ба таври назаррас фарқ мекунад, даромади миёнаи умумии моҳона дар доираи 225–241 Euro/моҳ ба ҳам наздиктар аст. Манбаъ ин тафовутро ҳамчун нишонаи аввалияе мебинад, ки мукофотпулӣ ва пардохтҳои иловагӣ дар даромади умумӣ нақши муҳим доранд.

Мукофотпулиҳои номунтазам махсусан тағйирпазирии баланд нишон медиҳанд. Манбаъ таъкид мекунад, ки ин пардохтҳо метавонанд ба фаъолияти ширкат, сарбории корӣ ё қарорҳои идоракунӣ бештар ҳассос ва камтар пешгӯишаванда бошанд. Аммо омори тавсифӣ худ аз худ исбот намекунад, ки тамаркуз сабаби ин тағйирпазирӣ аст.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Тағйири тамаркуз бо мурури вақт

Барои санҷидани он ки оё тамаркузи корпоративӣ дар давраи 1993–2022 умуман афзоиш ёфтааст ё не, HHI ҳамчун тағйирёбандаи вобаста, тренди хаттии вақт ҳамчун тағйирёбандаи тавзеҳӣ ва таъсирҳои собити зерсоҳа истифода шудаанд:

\[ HHI_{it}=\alpha+\delta Trend_t+\mu_i+\varepsilon_{it} \]

\(\delta\) тамоюли умумии хаттии вақтро барои ҳамаи зерсоҳаҳо нишон медиҳад. Дар модели умумии таъсирҳои собит коэффитсиенти сол `−24.68`, хатои стандартии robust `139.52`, `t = −0.18` ва `p = 0.862` гузориш шудааст. Аз ин рӯ, вақте чор зерсоҳа якҷоя арзёбӣ мешаванд, афзоиши умумии яксамта ва аз ҷиҳати оморӣ аҳамиятноки тамаркуз вуҷуд надорад.

Натиҷаҳо дар сатҳи зерсоҳа гетерогенӣ мебошанд. Коэффитсиенти тренди солона барои ғалла `−143.31` (`p < 0.001`), барои равғанҳо ва чарбҳои сахт `−92.88` (`p = 0.032`) ва барои коркарди маҳсулоти хӯрокворӣ `30.47` (`p = 0.165`) оварда шудааст. Матни манбаъ мегӯяд, ки дар зерсоҳаи шакар ва маҳсулоти қаннодӣ тренди мусбат ва аҳамиятнок вуҷуд дорад; аммо азбаски дар Ҷадвали 5-и пешниҳодшуда сатри рақамии ин зерсоҳа дида намешавад, дар ин ҷо коэффитсиент сохта намешавад.

Санҷиши стационарӣ барои HHI

Манбаъ барои қатори HHI дар санҷиши решаи воҳидии панелии Levin–Lin–Chu чунин натиҷаро гузориш медиҳад:

\[ z=-0.522,\qquad p=0.03007 \]

ва ба хулоса меояд, ки HHI дар сатҳ стационарӣ, яъне \(I(0)\), аст. Санҷиши Im–Pesaran–Shin бошад, бинобар мавҷуд будани ҳамагӣ чор воҳиди буришӣ боэътимод ҳисоб карда нашудааст.

Дар ин ҷо як марзи дохилии манбаъ муҳим аст: ҷадвали возеҳи решаи воҳид танҳо ба HHI тааллуқ дорад. Ифодаи баъдии «ҳамаи тағйирёбандаҳои асосӣ дар сатҳ стационарӣ мебошанд» ва ҷумлаи бахши маҳдудиятҳо, ки «стационарии тағйирёбандаҳо мустақиман арзёбӣ нашудааст», пурра бо ҳам мувофиқат намекунанд. Аз ин рӯ, Verianla танҳо натиҷаи HHI-ро, ки ошкоро гузориш шудааст, бо қатъият интиқол медиҳад.

Моделҳои музд

Спецификатсияи асосии таъсирҳои собити дуҷониба барои музди асосии соатбайъ ё даромади умумӣ:

\[ \ln(Wage_{it}) = \beta_1 HHI_{it} + \mu_i + \lambda_t + u_{it} \]

мебошад. \(\mu_i\) таъсирҳои собити зерсоҳа, \(\lambda_t\) таъсирҳои собити сол ва \(u_{it}\) узви хатогиро ифода мекунад. Таъсирҳои собити зерсоҳа фарқиятҳои сохтории бо вақт тағйирнаёбандаро; таъсирҳои собити сол бошад, шароити умумии макроиқтисодиро, ки ҳамзамон ба ҳамаи зерсоҳаҳо таъсир мерасонанд, назорат карданро ҳадаф мегиранд.

Афзоиши 1000 Нуқтаии HHI Бо Музди Асосӣ Чӣ Гуна Алоқаманд Аст?

Дар манбаъ коэффитсиенти HHI барои музди асосии логарифмӣ \( -1.06\times10^{-4} \) арзёбӣ шудааст; муаллифон ин коэффитсиенти лог-хаттиро чунин тафсир мекунанд, ки афзоиши 1000-нуқтагии HHI бо коҳиши тақрибан %10,6-и музди асосии соатбайъ алоқаманд аст, аммо таҳқиқот ин бузургиро таъсири сабабии музд не, балки робитаи омории шартӣ аз таъсирҳои собити соҳа ва сол мешуморад.

Намунаи умумии натиҷаҳо ин аст, ки тамаркузи баланди бозори маҳсулот на танҳо бо сатҳи музд, балки бо сохтори вақти кор ва шакли шуғл низ алоқаманд аст. Кори изофагӣ бо тамаркуз робитаи мусбат, рухсатии пулакӣ робитаи манфӣ ва шуғли нопурра робитаи мусбат дорад.

Даромади умумӣ аз кадом ҷузъҳо иборат аст?

Манбаъ даромади умумии моҳонаро аз рӯйи зерсоҳаҳо бо ҷузъҳои музди асосии соатбайъ, мукофотпулии мунтазам ва мукофотпулии номунтазам алоҳида таҳлил кардааст. Ин моделҳо таъсири HHI-ро не, балки нишон медиҳанд, ки таркиби даромади умумӣ бо кадом унсурҳои музд алоқаманд аст.

Дар ҷадвали ғалла манбаъ коэффитсиентҳо ва t-оморҳоро медиҳад, аммо сутуни ҷудогонаи “significance”-ро пешниҳод намекунад; қиматҳои мутлақи t барои музди асосӣ, мукофотпулии мунтазам ва мукофотпулии номунтазам мутаносибан 10.54, 17.68 ва 2.75 мебошанд. Аз ин рӯ, коэффитсиентҳо ба ҷадвал ҳамон тавре ки дар манбаъ оварда шудаанд, интиқол дода шудаанд.

Хусусияти аз ҳама пайвастаи ин моделҳои зерсоҳа ин аст, ки коэффитсиенти мукофотпулии мунтазам ба таври қавӣ мусбат мебошад. Манбаъ инро чунин тафсир мекунад, ки даромади умумии моҳона, махсусан дар баъзе зерсоҳаҳо, бештар аз механизмҳои мукофотпулие вобаста мешавад, ки ширкат идора мекунад, на аз афзоиши доимии музди асосӣ.

Шиддатнокии кор ва ҳуқуқи коргарон

Коэффитсиенти мусбати HHI барои кори изофагӣ бо намунае мувофиқ аст, ки дар мушоҳидаҳои дорои тамаркузи баланд кормандони мавҷуда шадидтар истифода мешаванд. Коэффитсиенти манфӣ барои рухсатии пулакӣ бошад, бо он алоқаманд аст, ки дар мушоҳидаҳои зерсоҳа–сол бо тамаркузи баландтар рӯзҳои рухсатии пулакӣ камтаранд.

Коэффитсиенти мусбат дар ҳиссаи кормандони нопурравақт инчунин нишон медиҳад, ки байни тамаркуз ва шаклҳои чандиртар ё ғайристандартии шуғл робита вуҷуд дорад. Чаҳорчӯбаи назариявии таҳқиқот ин намунаҳоро тавассути қудрати музокиротии корфармо, чандирии истифодаи меҳнат ва интиқоли хавфи кор ба кормандон баррасӣ мекунад.

Модели Якҷоя Робитаи HHI ва Даромади Умумиро Чӣ Гуна Тағйир Медиҳад?

Дар таҳлили якҷояи манбаъ, вақте ки тағйирёбандаҳои вақти кор, сохтори шуғл ва таркиби музд ба ҳисоб гирифта мешаванд, коэффитсиенти мустақими HHI барои даромади умумии моҳона аҳамияти омории худро аз даст медиҳад; таҳқиқот инро ҳамчун далели иловагӣ тафсир мекунад, ки робитаи тамаркуз–даромад метавонад тавассути тартиботи корӣ ва таркиби музд амал кунад, аммо бинобар тарҳи мушоҳидавӣ иддао намекунад, ки механизми расмии миёнаравии сабабӣ исбот шудааст.

Байни ин ҷадвал ва шарҳи гирду атрофи он номуайянии муаррифӣ вуҷуд дорад, ки бояд ба назар гирифта шавад. Матн спецификатсияи васеъшударо тавсиф мекунад, ки дар он шароити меҳнат ба муодилаи даромад якҷоя илова шудаанд, дар ҳоле ки Ҷадвали 13 натиҷаҳои гуногуни меҳнатиро дар сатрҳои ҷудогона бо коэффитсиентҳои HHI пешниҳод мекунад. Аз ин рӯ, Verianla Ҷадвали 13-ро на ҳамчун намоиши риёзии модели формалӣ ва мукаммали causal mediation, балки ҳамчун хулосаи иловагии коэффитсиентҳои дар манбаъ пешниҳодшуда баррасӣ мекунад.

Натиҷаҳое, ки манбаъ дастгирӣ мекунад

• Дар чор зерсоҳаи интихобшудаи хӯрокворӣ байни HHI ва музди асосии соатбайъ робитаи манфӣ вуҷуд дорад.
• Дар модели baseline низ байни HHI ва даромади умумии моҳона робитаи манфӣ ва аз ҷиҳати оморӣ аҳамиятнок гузориш шудааст.
• HHI-и баландтар бо кори изофагӣ робитаи мусбат дорад.
• HHI-и баландтар бо рухсатии пулакӣ робитаи манфӣ дорад.
• HHI-и баландтар бо ҳиссаи шуғли нопурра робитаи мусбат дорад.
• Дар сатҳи умумии саноат HHI дар давраи 1993–2022 тренди яксамтаи аҳамиятноки афзоиш надорад.
• Трендҳои тамаркузи зерсоҳаҳо аз ҳам фарқ мекунанд.
• Мукофотпулиҳои мунтазам ва номунтазам дар баъзе зерсоҳаҳо ҷузъҳои муҳими сохтори даромади умумӣ мебошанд.
• Коэффитсиенти мустақими HHI барои даромади умумии моҳона дар таҳлили якҷоя аҳамияти омории худро аз даст медиҳад.

Натиҷаҳое, ки манбаъ дастгирӣ намекунад

• Таҳқиқот исбот намекунад, ки тамаркузи бозори маҳсулот муздро ба таври қатъии сабабӣ коҳиш медиҳад.
• Таҳқиқот HHI-и бозори меҳнат ё корфармоёнро мустақиман чен намекунад.
• Таҳқиқот таъсири ҷудогонаи рӯйдодҳои ҳамроҳшавиро арзёбӣ намекунад; тағйирёбандаи асосии тавзеҳӣ HHI аст.
• Модели якҷоя таҳлили формалии causal mediation нест.
• Натиҷаҳои даромади номиналиро мустақиман ҳамчун натиҷаҳои қобилияти воқеии харид хондан мумкин нест.
• Натиҷаҳои чор зерсоҳаи сертамаркузро ба ҳамаи соҳаҳои Маҷористон ба таври худкор умумӣ кардан мумкин нест.
• Натиҷаҳо нишон намедиҳанд, ки дар кишварҳо ва муҳитҳои институтсионалии гуногун ҳамин коэффитсиентҳо амал хоҳанд кард.
• Гетерогении сатҳи ширкат ва корманд аз панели сатҳи зерсоҳа мустақиман мушоҳида намешавад.

Шаклҳои манбаъ чиро нишон медиҳанд?

Манбаъ дар Шакли 1 ҷойгоҳи чор зерсоҳаи интихобшударо дар саноати хӯроквории Маҷористон бо диаграммаи ҷараён нишон медиҳад. Шакли 2 чаҳорчӯбаи консептуалиро пешниҳод мекунад, ки тамаркузи корпоративиро ба се оилаи натиҷаҳо мепайвандад: сохтори музд ва даромад; шиддатнокӣ ва чандирии кор; ҳуқуқи коргарон ва сифати кор.

Шакли 3 ҳаракати HHI-ро бо мурури вақт аз рӯйи зерсоҳаҳо нишон медиҳад ва ба таври визуалӣ дастгирӣ мекунад, ки ба ҷойи як тренди умумии яксамта гетерогении қавии соҳавӣ вуҷуд дорад. Хатҳои ғалла ва равғанҳо/чарбҳои сахт умуман ба поён ҳаракат мекунанд, дар ҳоле ки хатти шакар ва маҳсулоти қаннодӣ бо пешрафти давра ба боло меравад.

Шаклҳои 4–8 тағйирпазирии баланди таркиби музд ва мукофотпулиро дар тӯли вақт таъкид мекунанд. Аммо дар тамғагузории ин шаклҳо мушкилоти дохилии манбаъ мавҷуд аст: ҳам Шакли 4 ва ҳам Шакли 5 бо унвони зерсоҳаи шакар ва маҳсулоти қаннодӣ пешниҳод шудаанд; матн Шакли 5-ро ҳамчун коркарди маҳсулоти хӯрокворӣ муҳокима мекунад. Илова бар ин, дар баъзе унвонҳои шаклҳо 1993–2023 навишта шудааст, гарчанде давраи муайяншудаи маълумот 1993–2022 мебошад. Аз ин рӯ, Verianla аз ин шаклҳо натиҷаи нави маълумотӣ барои соли 2023 намебарорад.

Маҳдудиятҳои асосӣ

Маҳдудияти аввал сатҳи маълумот аст. Таҳқиқот ба ҷойи маълумоти микрои ширкат ё корманд аз мушоҳидаҳои зерсоҳа–сол истифода мекунад. Аз ин рӯ, гетерогениҳое чун андозаи ширкат, тахассуси корманд, навъи шартнома, тақсимоти музд ё соатҳои инфиродии кор дар дохили ҳамон зерсоҳа мустақиман таҳлил намешаванд.

Маҳдудияти дуюм интихоби намуна аст. Чор зерсоҳа бинобар хусусиятҳои баланди тамаркуз интихоб шудаанд. Азбаски панҷ зерсоҳаи камтар тамаркузшудаи хӯрокворӣ дар намунаи асосии эконометрӣ нестанд, густариши натиҷаҳо ба тамоми саноати хӯрокворӣ эҳтиёт талаб мекунад.

Маҳдудияти сеюм хусусиятҳои қатори вақт аст. Манбаъ барои HHI санҷиши ошкори LLC-и стационарӣ медиҳад, аммо барои ҳамаи тағйирёбандаҳои модел таҳқиқоти фарогири панелии стационарӣ/коинтегратсияро гузориш намекунад. Бахши маҳдудиятҳои манбаъ низ тавсия медиҳад, ки дар оянда санҷишҳои расмии panel unit-root ва cointegration густариш дода шаванд.

Маҳдудияти чорум сабабият аст. Таъсирҳои собити дуҷониба хусусиятҳои зерсоҳаҳои бо вақт тағйирнаёбанда ва шокҳои умумии солонаро назорат мекунанд; аммо ҳамаи каналҳои эндогениро, масалан он ки худи тамаркуз аз шароити музд ё омилҳои дигари мушоҳиданашуда таъсир гирифта метавонад, ба таври худкор аз байн намебаранд.

Маҳдудияти панҷум ченкунии музди номиналӣ аст. Азбаски маълумоти музд ва даромад дар давраи тӯлонӣ бо арзишҳои номиналӣ дода шудаанд, ҳаракатҳои умумии нархҳо метавонанд махсусан дар муқоисаҳои байнидаврӣ ба намуди натиҷаҳо таъсир расонанд.

Самтҳои таҳқиқоти оянда

Манбаъ пешниҳод мекунад, ки бо зерсоҳаҳои камтар тамаркузшудаи хӯроквории Маҷористон муқоиса анҷом дода шавад, маълумоти микрои сатҳи ширкат ё корфармо–корманди пайвастшуда истифода шавад, давраи сотсиалистӣ бо давраи иқтисоди бозорӣ бо маълумоти таърихии дарозтар муқоиса гардад ва таҳлилҳои муқоисавӣ бо дигар иқтисодҳои гузаришии Аврупои Марказӣ ва Шарқӣ гузаронида шаванд.

Илова бар ин, таҳқиқоти сифатӣ ва миқдорӣ оид ба идоракунии ҷойи кор, қарорҳои роҳбарӣ ва равандҳои музокироти дастаҷамъӣ метавонанд равшантар ҷудо кунанд, ки робитаҳои мушоҳидашудаи HHI бо музд ва шароити меҳнат тавассути кадом механизмҳои институтсионалӣ ба вуҷуд меоянд.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Таҳқиқоти аслӣ: Corporate Concentration and Labour Conditions in Hungary’s Food Industry: Evidence on Wages, Bonuses, Working Time, and Workers’ Rights (1993–2022)

Муаллифон: Mahdi Imani Bashokoh; Kinfemichael Nigussie; Carol Wangari Maina; Gergely Tóth.

Муаллифи масъул: Mahdi Imani Bashokoh.

Муассисаҳо: Doctoral School in Economics and Regional Science, Hungarian University of Agriculture and Life Sciences; Institute of Rural Development and Sustainable Economy, Hungarian University of Agriculture and Life Sciences, Kaposvár, Маҷористон.

Маҷалла: Economies.

Ношир: MDPI, Basel, Switzerland.

Сабти библиографӣ: Economies 2026, 14(5), 165.

DOI: 10.3390/economies14050165.

Раванди нашр: Гирифта шудааст 3 Март 2026; бознигарӣ 27 Апрел 2026; қабул 28 Апрел 2026; нашр 7 Май 2026.

Навъи манбаъ: Мақолаи илмии таҳқиқотии аз баррасии ҳамтоён гузашта.

Иҷозатнома: Creative Commons Attribution (CC BY).

Навъи таҳқиқот: Мушоҳидавӣ, маълумоти мутавозини панелӣ дар сатҳи зерсоҳа ва таҳлили робитаи эконометрӣ.

Намуна: 4 зерсоҳаи истеҳсоли хӯрокворӣ × 30 сол = 120 мушоҳидаи зерсоҳа–сол; 1993–2022.

Усули асосӣ: Индекси Herfindahl–Hirschman; модели тренди вақти HHI; санҷиши решаи воҳидии Levin–Lin–Chu; регрессияҳои панелии таъсирҳои собити дуҷониба; хатогиҳои стандартии robust; моделҳои OLS барои таркиби даромади умумӣ аз рӯйи зерсоҳаҳо; модели иловагии якҷоя.

Марзи асосии ченкунӣ: HHI тамаркузи бозори маҳсулотро чен мекунад; тамаркузи бозори меҳнат мустақиман чен нашудааст.

Манбаъҳои маълумот: Маҷмӯи миллии маълумоти аз Central European University; KRTK Databank / HUN-REN Hungarian Research Network; Statista.

Маблағгузорӣ: Гузориш шудааст, ки таҳқиқот маблағгузории беруна нагирифтааст.

Изҳороти ахлоқӣ: Institutional Review Board Statement ва Informed Consent Statement ҳамчун “Not applicable” нишон дода шудаанд.

Дастрасии маълумот: Манбаъ мегӯяд, ки маълумоти пешниҳодшуда бо дархост дастрас аст.

Сипосгузорӣ: Муаллифон ба János Köllő ва дастаи KRTK Databank / HUN-REN, инчунин ба Maria Csanadi ва András Vereckei барои дастгирӣ изҳори сипос мекунанд.

Бархӯрди манфиатҳо: Муаллифон бархӯрди манфиатҳоро гузориш накардаанд.

Саҳми муаллифон: Консептуализатсия M.I.B., G.T. ва C.W.M.; методология M.I.B. ва K.N.; таҳлили формалӣ K.N. ва M.I.B.; таҳқиқот M.I.B. ва K.N.; куратсияи маълумот C.W.M. ва M.I.B.; тарҳи ибтидоӣ M.I.B. ва C.W.M.; бозбинӣ ва таҳрир M.I.B., K.N. ва G.T.; назорат G.T.; нақши маблағгузорӣ G.T. гузориш шудааст.

Ёддошти техникии дохили манбаъ 1: Гарчанде ҷадвали ошкори решаи воҳидии панел санҷиши LLC-ро барои HHI пешниҳод мекунад, бахши баъдӣ ифодаи “key variables”-ро истифода мекунад, дар ҳоле ки маҳдудиятҳо мегӯянд, ки стационарии тағйирёбандаҳо мустақиман арзёбӣ нашудааст. Ин ифодаҳо комилан мувофиқ нестанд.

Ёддошти техникии дохили манбаъ 2: Матни Ҷадвали 5 мегӯяд, ки дар зерсоҳаи шакар ва маҳсулоти қаннодӣ тренди мусбат ва аҳамиятноки HHI вуҷуд дорад; дар ҷадвали пешниҳодшуда сатри рақамии коэффитсиенти ин зерсоҳа дида намешавад.

Ёддошти техникии дохили манбаъ 3: Шакли 4 ва Шакли 5 ҳарду бо унвони якхелаи “sugar and confectionery” пешниҳод шудаанд; матни гирду атроф Шакли 5-ро ҳамчун зерсоҳаи food processing шарҳ медиҳад.

Ёддошти техникии дохили манбаъ 4: Гарчанде дар баъзе графикҳои музд ва унвони Шакли 8 1993–2023 навишта шудааст, дар усул давраи ниҳоии маълумот 1993–2022 ва панел 120 мушоҳида буданаш ошкоро нишон дода шудааст. Verianla маълумоти 2023-ро фарз намекунад.

Ёддошти техникии дохили манбаъ 5: Матни “Combined Earnings Model” ҳамроҳ ворид кардани шароити меҳнат ба муодилаи даромадро тавсиф мекунад, дар ҳоле ки Ҷадвали 13 коэффитсиентҳои HHI-ро барои тағйирёбандаҳои гуногуни натиҷа дар сатрҳои алоҳида нишон медиҳад. Ин пешниҳоди маълумот ҳамчун модели расмии causal mediation тафсир нашудааст.

Ёддошти техникии дохили манбаъ 6: Манбаъ дар баъзе ҷумлаҳои муҳокима ифодаи “mergers”-ро истифода мекунад; таҳқиқоти эмпирикӣ рӯйдодҳои алоҳидаи ҳамроҳшавиро муайян ва арзёбӣ намекунад ва HHI-ро ҳамчун тағйирёбандаи асосии тавзеҳӣ истифода мебарад.

Марзи асосии тафсир: Натиҷаҳо робитаҳои шартие мебошанд, ки аз маълумоти панелии мушоҳидавӣ ба даст омадаанд. Онҳо таъсири қатъии сабабии тамаркузи бозори маҳсулотро ба музд ё ҳуқуқи коргарон ё механизми монопсонияро худ аз худ исбот намекунанд.

Мутобиқати бозтарҳрезии визуалӣ: Баланд. Робитаи HHI бо музд ва шароити меҳнат, ҷадвали даврии HHI ва бозсозии таркиби муздро метавон бо схемаҳои аслии Verianla бехатар нишон дод.

Мутобиқати Verianla Live / Live Figure: Мувофиқ. Қиматҳои даврии HHI, коэффитсиентҳои собити регрессия ва се андозаи натиҷаро метавон қадам ба қадам бо садоқат ба манбаъ нишон дод. Ба корбар набояд иҷозат дода шавад, ки бо тағйир додани параметрҳои илмӣ натиҷаи нави эконометрӣ тавлид кунад.