Yo‘naltirilgan kulgi ushbu tadqiqotda muayyan shaxs yoki guruhni ma’lum bir tarzda tasvirlaydigan va muayyan obyektga yo‘nalgan kulgi turidir. Sarah Lemoine (Jansen) Platon axloqiy psixologiyasi va ayniqsa Philebus dialogining dialektikasi hamda dramatik tuzilishi orqali odamlarning nuqsonlariga kulish qaysi sharoitlarda axloqan buzuvchi, qaysi sharoitlarda esa falsafiy jihatdan foydali bo‘lishi mumkinligini tahlil qiladi. Tadqiqotning asosiy xulosasi shuki, Platon kulgini butunlay rad etmaydi: jiddiy va yovuz niyatli kulgi ruhni buzadi va surishtiruvga to‘sqinlik qiladi, o‘rinli, o‘yinchan, xayrixoh hamda insonning o‘zini ham kulgi doirasiga qo‘shadigan kulgi esa o‘zini bilish va birgalikdagi izlanishni qo‘llab-quvvatlashi mumkin.

Maqolaning mavzusi kulgining barcha shakllari emas. O‘rganilayotgan alohida holat — inson o‘z jaholatini yoki nuqsonlarini tanimaydi va kulgiga qarshi o‘zini himoya qilish kuchiga ega emas deb hisoblanganda yuzaga keladigan huzurdir. Shu sababli manba asabiy kulgi, qitiqlanish natijasidagi kulgi yoki umumiy hazil nazariyasini ishlab chiqmaydi; kulgi ijtimoiy, axloqiy va siyosiy jihatdan odamlarga yo‘naltiriladigan muayyan vaziyatlarga e’tibor qaratadi.

Tadqiqotdagi asosiy farqlardan biri o‘rinlilik bilan axloqiy yaxshilik o‘rtasidagi farqdir. Biror kishiga kulish, u haqiqatan ham o‘zini noto‘g‘ri baholayotganini va kuchsiz ekanini to‘g‘ri anglaganimiz uchun “o‘rinli” bo‘lishi mumkin. Ammo bu o‘z-o‘zidan kulgi axloqan yaxshi degani emas. Agar kulgi zarar yetkazish istagi, g‘azab, dushmanlik yoki ustunlik hissi bilan yuzaga kelsa, u o‘z obyektini to‘g‘ri aniqlasa ham ruhni buzishi mumkin.

Yovuz niyatli kulgining huzuri Philebusda huzur bilan og‘riq bir xil ruhiy holatda birlashadigan aralash ruhiy huzur doirasida talqin qilinadi. Lemoinega ko‘ra, yovuz niyat bilan kulayotgan odam boshqaning jaholatidan yoki nuqsonidan huzurlanar ekan, ayni paytda o‘zining ustunligini tasavvur qiladi. Biroq bu huzur ikki jihatdan xato bo‘lishi mumkin: inson aslida axloqan ustun bo‘lmasa-da o‘zini ustun deb o‘ylashi va olgan huzurini aslidan ko‘ra ko‘proq qoniqarli hamda qimmatli deb baholashi mumkin.

Tadqiqotning ijobiy tomoni Philebusning kulgili dialog tuzilishida namoyon bo‘ladi. Sokrat va Protarchus bahsdagi nuqsonlari orqali nafaqat boshqalarni, balki o‘zlarining falsafiy holatini ham kulgili qiladilar. Bunday kulgi “men yaxshiroqman” degan da’voga emas, barchamiz cheklangan va xato qila oladigan ekanimizni tan olishga asoslanadi. Shu sababli yaxshi kulgi odamni umumiy jaholatni anglashga olib borib, birgalikda fikrlashga ochishi mumkin.

Bu natijalar eksperimental psixologiya yoki sotsiologiya natijalari emas. Maqola odamlar real hayotda nega kulishini o‘lchamaydi, kulgining miya yoki xulq-atvorga ta’sirini sinamaydi. Natijalar Platon dialoglari asosida ishlab chiqilgan falsafiy va germenevtik talqindir.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Platonning Republic va Laws kabi asarlarida komediya hamda kulgiga cheklovlar qo‘yishi uni ba’zan kulgiga qarshi mutafakkir sifatida ko‘rsatgan. Lemoine tadqiqoti bu sodda talqinga e’tiroz bildiradi. U Platon uchun asosiy muammo “kulgi”ning o‘zi emas, kulgi ruhni, ijtimoiy munosabatni va birgalikdagi fikrlashni qanday shakllantirishi ekanini ta’kidlaydi.

Apologyda Aristophanesning Sokratni jamoaviy tasavvurda kulgili obrazga aylantirishi bu muammoning siyosiy o‘lchamini ko‘rsatadi. Komediya shunchaki ko‘ngilochar vosita emas; u insonning obro‘sini, jamoatdagi mavqeini va qanday idrok etilishini o‘zgartirishi mumkin.

Shu bilan birga, Platonning o‘z dialoglari ham sezilarli darajada kulgilidir. Sokrat, uning suhbatdoshlari va bahsning o‘zi ba’zan kulgili tarzda taqdim etiladi. Demak, “Platon kulgini taqiqlaydi” deyish Platonning yozish uslubiga mos kelmaydigan umumlashtirishni yuzaga keltiradi.

Platon Kulgiga Qarshimi?

Yo‘q; ushbu tadqiqot talqiniga ko‘ra, Platon kulgini butunlay rad etmaydi, balki kulgi obyektining to‘g‘ri baholanishi, zarar yetkazish istagidan xoli bo‘lishi, o‘yinchan va xayrixoh qolishi hamda imkon qadar kulayotgan inson o‘z nuqsonlarini ham kulgi doirasiga qo‘shishiga qarab yaxshi va yomon kulgi shakllarini farqlaydi.

Nega bu tadqiqot umumiy kulgi nazariyasi emas?

Platon dialoglarida kulgining ko‘plab shakllari mavjud; ammo Lemoine maqolasi ularning barchasini bitta nazariya ostida birlashtirishga urinmaydi.

Markazdagi hodisa — inson boshqa bir kishini o‘z nuqsoni yoki jaholatini tanimaydigan va kulgiga qarshi o‘zini himoya qilish kuchiga ega bo‘lmagan shaxs sifatida qabul qilishidan tug‘iladigan huzurdir.

Shu ma’noda kulgi “yo‘naltirilgan”: u biror narsa yoki shaxsga qaratilgan va o‘sha shaxsni ma’lum bir tarzda tasvirlaydi. Bu yerda “intentional” tushunchasi “oldindan rejalashtirilgan” ma’nosida emas; falsafiy ma’noda ongning bir obyekt haqida bo‘lishini anglatadi.

Tasvirlash nega muhim?

Biror kishiga kulganimizda shunchaki tovush chiqarmaymiz. Kulgining ostida ko‘pincha baholash yotadi: “Bu odam nima qilayotganini bilmaydi”, “o‘zini aslidan aqlliroq deb o‘ylaydi”, “o‘z holatini ko‘rmaydi” yoki “shu nuqsoniga qaramay o‘zini ustun deb biladi” kabi.

Shu sababli kulgining axloqiy qiymati kimga kulayotganimizga qanchalik bog‘liq bo‘lsa, u odamni qanday tasvirlayotganimizga ham shunchalik bog‘liq.

Agar bir insonni noto‘g‘ri ravishda johil, kuchsiz yoki kulgili deb hisoblasak, kulgining kognitiv asosi xato bo‘ladi. Manba Republic va Theaetetusdan misollar orqali aqlli kishiga ahmoqdek kulish yoki haqiqiy xavf tug‘diradigan kuchli johilni shunchaki kulgili deb ko‘rish o‘rinli emasligini muhokama qiladi.

Bir Kishiga Kulishning “O‘rinli” Bo‘lishi Nimani Anglatadi?

Tadqiqotda kulgining o‘rinli bo‘lishi kulgi obyekti haqiqatan ham o‘zining moliyaviy, jismoniy, epistemik yoki axloqiy kamchiliklarini noto‘g‘ri baholashi va ayni paytda kulgiga javoban jiddiy zarar yetkazish kuchiga ega bo‘lmasligi kabi tegishli xususiyatlarning to‘g‘ri anglanishini bildiradi; biroq bu epistemik o‘rinlilikning o‘zi kulgini axloqan yaxshi qilmaydi.

O‘zini bilmaydigan kuchli inson nega boshqacha?

Manbadagi Platoncha farqqa ko‘ra, o‘zini bilmaydigan, ammo kuchli tiran avvalo kulgili emas, xavflidir. Kuchli inson o‘z jaholatini ko‘rmasa, boshqalarga zarar yetkazishi mumkin.

Shu sababli biror kishining “o‘zini bilmasligi”ning o‘zi uni o‘rinli kulgi obyektiga aylantirmaydi. Kuch munosabati ham baholash tarkibiga kiradi.

Noto‘g‘ri kishiga kulish

Republicda ayollar bilan erkaklarning birga yalang‘och mashq qilishiga kuladiganlar misol qilinadi. Dastlab noodatiy ko‘ringan amaliyot mulohaza orqali yaxshi va foydali ekani ko‘rsatilganda, unga kulganlar aslida masalani tushunmagan kishilar ekani ayon bo‘ladi.

Xuddi shunday, g‘or allegoriyasidagi ma’rifatlangan odam qorong‘ilikka qayta moslasha olmay hayron ko‘ringani uchun unga kulish ham noto‘g‘ri obyektga kulishdir. Tashqaridan ahmoqona ko‘ringan xatti-harakat aslida yuqoriroq anglash natijasidir.

Theaetetus: Aslida kim kulgili?

Theaetetusda oddiy odamlar faylasufni kundalik amaliy ishlarda no‘noq va real dunyodan uzilgan deb ko‘rishlari mumkin. Faylasuf ularga kulgili ko‘rinadi.

Bunga qarshi ravishda, o‘zlarini muhim masalalarda bilimdon deb biladigan, ammo baxt, adolat yoki yaxshi hayot haqida so‘ralganda javob bera olmaydigan kishilar Platon mezoniga ko‘ra o‘z jaholatini tanimaydiganlardir.

Shunday qilib, kulgi inson tashqi ko‘rinishda “kulgili”mi-yo‘qmi degan masaladan ko‘ra, u o‘zi va hayot haqida qanchalik to‘g‘ri bilimga ega ekani savoliga bog‘lanadi.

O‘rinli kulish nega baribir yetarli emas?

Biror kishining haqiqatan johil ekanini to‘g‘ri payqagan bo‘lishimiz mumkin. Biroq unga uni kamsitish, yakkalash yoki uning zarar ko‘rishidan huzurlanish maqsadida kulsak, boshqa axloqiy muammo paydo bo‘ladi.

Lemoine tadqiqotining asosiy hissalaridan biri shudir: to‘g‘ri baholash bilan yaxshi xarakter bir xil narsa emas.

Kulgi obyekti haqidagi hukmimiz to‘g‘ri bo‘lsa ham, kulgining ruhiy manbai yovuz niyatli bo‘lishi mumkin.

Komediya axloqiy tarbiyada qanday rol o‘ynashi mumkin?

Lawsda komediya yovuzlik va axloqiy nuqsonni taniy olish uchun amaliy donishmandlik ta’limida cheklangan vazifaga ega bo‘lishi mumkin. Inson nuqson qanday ko‘rinishini ko‘rmasdan undan saqlanishni o‘rganmasligi mumkin.

Ammo kulgili taqlid jiddiy va g‘azabli dushmanlikka aylanmasligi kerak. Komediyaning vazifasi nishonni ezish emas, nuqsonni taniladigan qilishdir.

Jiddiy kulgi nimani anglatadi?

Lemoine “serious laughter” deb ataydigan jiddiy kulgi shunchaki “hazillashmaslik” degani emas. Bu kulgi real ijtimoiy yoki siyosiy zarar yetkazish, tahdid qilish, kamsitish yoki kuch munosabatini mustahkamlash uchun qo‘llanadigan holatdir.

Bunday kulgi qurol kabi ishlashi mumkin.

Thersites misoli: Kulgi hokimiyatni qanday himoya qilishi mumkin?

Iliaddagi Thersites sahnasida Thersites Agamemnonni tanqid qiladi. Odysseus esa Thersitesni so‘z va jismoniy kuch bilan kamsitadi; so‘ng Achaialiklar Thersites tushirilgan holatga kuladilar.

Lemoine bu sahnani kulgi hokimiyat inqirozini hal qilish uchun ishlatilishi mumkin bo‘lgan misol sifatida o‘qiydi. Jamoaviy qahqaha shunchaki “kulgili lahza” yaratmaydi; kim gapirish kuchiga ega va kim kamsitilishi mumkinligini ijtimoiy jihatdan qayta belgilaydi.

Shu tariqa kulgi Agamemnon hokimiyatiga tahdidni zararsizlantiradigan siyosiy vositaga aylanadi.

Thrasymachus nega muhim?

Republicda Thrasymachus Sokratning bilmaslik haqidagi da’vosiga mensimasdan va tajovuzkor tarzda kuladi. Thrasymachus Sokratni javob bera olmaydigan firibgar sifatida ko‘rsatishga urinadi.

Ammo bahs davom etgan sari u o‘zining adolat haqidagi tushunchasini himoya qilishda qiynaladi. Shunga qaramay Sokrat o‘sha qurolni unga qarshi ishlatmaydi.

Manba talqinida buning sababi muhim: jaholat qarshisidagi eng mos javob doimo zo‘ravonlik yoki kamsitish emas. Falsafiy surishtiruv suhbatdoshning jaholatini ko‘rinadigan qilar ekan, uni psixologik yoki ijtimoiy jihatdan ezishga majbur emas.

Phaedodagi boshqacha kulgi

Phaedoda Crito Sokrat vafotidan keyin uning tanasi qanday dafn etilishi kerakligini so‘raydi. Sokrat bunga kulib javob beradi; ammo kulgi Critoni kamsitish uchun emas.

Sokrat ayni paytda o‘zining o‘qitishdagi yetishmovchiligi ustidan ham hazillashadi: Critoga ruh haqidagi qarashini yetarlicha tushuntira olmaganini tan oladi.

Bu kulgi chetlashtiruvchi emas, munosabat quruvchidir. Manbaning ijobiy kulgi modeliga olib boradigan dastlabki misollardan biridir.

Yovuz Niyatli Kulgi Nega Kulayotgan Kishining O‘zini ham Buzadi?

Yovuz niyatli kulgi faqat nishonga olingan kishiga zarar yetkazish yoki zarar tilash muammosi emas; Lemoine Philebus talqinida kulayotgan kishi boshqaning nuqsoni orqali o‘z ustunligini tasavvur qiladi, bu ustunlik haqidagi hukmida adashishi, olgan huzurini aslidan ko‘ra qimmatroq deb bilishi va shu tariqa jaholat, adolatsizlik va me’yorsizlikni o‘z ruhida kuchaytirishi mumkin.

Yovuz niyat: φθόνος qanday talqin qilinadi?

Tadqiqot Philebusdagi phthonos tushunchasini “envy”, ya’ni hasad/rashkdan ko‘ra asosan malice, bu yerda ishlatilayotgan o‘zbekcha muqobili bilan yovuz niyat deb o‘qiydi.

Buning sababi bahs markazida boshqaning yaxshi narsasidan og‘riq his qilishdan ko‘ra, qo‘shnining boshiga yomon narsa tushganida bundan huzurlanish va uning holati yanada yomon bo‘lishini istash tuzilishi mavjudligidir.

Yovuz niyatli kulgi aralash huzurdir

Philebus 49d–50ada muhokama qilinadigan tuzilishda kulgi huzuri yagona va sof huzur emas.

Bir tomonda inson boshqaning o‘zini bilmasligiga kulishdan oladigan huzur bor. Ikkinchi tomonda esa yovuz niyat tarkibidagi og‘riq, dushmanlik yoki ruhiy bezovtalik mavjud.

Shu sababli yovuz niyatli kulgi huzur bilan og‘riq aralashadigan ruhiy tajriba sifatida tahlil qilinadi.

Ustunlik fantaziyasi

Muallif yovuz niyatli kulgida huzurning obyekti faqat “boshqaning nuqsoni” emasligini ta’kidlaydi.

Kulayotgan kishi ayni paytda taqqoslaydi: “U johil, men emasman”; “u qadrsiz, men qadrliroqman”; “u o‘zini tanimaydi, men o‘zimni taniyman.”

Shu tariqa boshqaning nuqsoni insonning o‘z qadrini oshirayotgandek his qilinadi.

Platoncha muammo aynan shu yerda boshlanadi. Inson boshqani kamsitishdan huzur olgan lahzada o‘z ruhida adolatsizlik va jaholatni kuchaytirayotgan bo‘lsa, uning axloqiy ustunlik da’vosining asosi yemiriladi.

Nogedonik xatolik nima?

Nogedonik xatolik huzurning o‘zi mavjud yoki mavjud emasligi bilan emas, huzur obyekti haqidagi noto‘g‘ri e’tiqod yoki tasavvur bilan bog‘liq.

Yovuz niyat bilan kulayotgan kishining ongidagi asosiy mazmun taxminan shunday:

“Men qadriyat va bilim jihatidan kulayotgan kishimdan ustunman.”

Lemoine talqiniga ko‘ra, bu hukm Platon mezonlarida ko‘p hollarda noto‘g‘ri. Chunki boshqaning zararidan, jaholatidan yoki kamsitilishidan huzurlanayotgan kishi aynan o‘sha paytda adolatsiz ruhiy holatda bo‘ladi.

Inson moddiy, jismoniy yoki texnik jihatdan haqiqatan ustun bo‘lishi mumkin; ammo Platon uchun insonning asl qadri ruhning sifatiga bog‘liq.

Kulgining ironiyasi: Kulayotgan kishi o‘zi kulgili bo‘lib qolishi mumkin

Yovuz niyatli kulgining eng keskin paradoksi mana shu.

Kulayotgan kishi o‘z ustunligini isbotladim deb o‘ylarkan, boshqaga zarar tilashi tufayli o‘z jaholati va axloqiy nuqsonini ko‘rinadigan qiladi.

Shu tariqa boshqani “o‘zini bilmaydigan kulgili kishi” sifatida ko‘rsatayotgan odam o‘zini bilmasligi sababli o‘sha toifaga yaqinlashadi.

Gedonik xatolik nima?

Ikkinchi muammo insonning huzur qanchalik yaxshi va qoniqarli ekani haqidagi xatosidir.

Yovuz niyat bilan kulayotgan kishi haqiqatan huzur olishi mumkin. Manba huzur mavjud emasligini da’vo qilmaydi.

Xatolik shundaki, bu huzur aslidan ko‘ra kattaroq, ko‘proq qoniqarli va baxtga ko‘proq hissa qo‘shadigan huzur sifatida boshdan kechiriladi.

“Haqiqiy bo‘lmagan” huzur qanday yuzaga keladi?

Philebusning umumiy huzur muhokamasida kuchli og‘riq yonida keladigan huzur qarama-qarshilik tufayli aslidan ko‘ra kuchliroq ko‘rinishi mumkin.

Masalan, juda kuchli mahrumlikdan keyingi qoniqish idrok etilgan keskinligi sabab juda katta ko‘rinishi mumkin. Ammo Platon mezonida huzurning intensivligi uning yaxshiligining ishonchli o‘lchovi emas.

Yovuz niyatli kulgida ham shunga o‘xshash tuzilish mavjud: inson ichidagi ishonchsizlik, adolatsizlik yoki dushmanlik qanchalik og‘riqli bo‘lsa, boshqani kamsitishdan tug‘ilgan vaqtinchalik huzur shunchalik katta ko‘rinishi mumkin.

Shu sababli manba bu huzurni nihoyatda inauthentic, ya’ni boshdan kechirilayotgan shaklida o‘zining haqiqiy qiymatini to‘g‘ri ko‘rsatmaydigan huzur deb talqin qiladi.

Nega u haddan oshishga moyil?

Sog‘lom huzur Platoncha doirada aql, me’yor va tegishli chegara bilan tartibga solinishi mumkin.

Yovuz niyatli kulgi esa insonning o‘z ruhiy yetishmovchiligiga bog‘liq ravishda doimiy ravishda qayta oziqlanishi mumkin. “O‘zini ustun his qilish” ehtiyoji tugamasa, boshqani kamsitish huzuri ham tabiiy va axloqiy chegaraga oson yetmaydi.

Manba talqiniga ko‘ra shu sababli yovuz niyatli huzur me’yorsizlikka va aql e’tiborini egallab olishga moyil.

Internetda sharmanda qilish va kiberbulling misoli

Muallif zamonaviy o‘xshatish sifatida internet orqali sharmanda qilish va kiberbullingning qaramlikka o‘xshash jozibadorligiga to‘xtaladi.

Bu misol eksperimental topilma emas. Maqola internet foydalanuvchilarini o‘rganmagan. Misol Philebusdagi yovuz niyatli huzur tahlili bugun ham tushunarli ekanini ko‘rsatish uchun berilgan falsafiy taqqoslashdir.

“Yarim-tiklovchi” talqin

Manba taklif qilgan ehtimolga ko‘ra, inson o‘z yetishmovchiliklari keltirgan og‘riqni his etar ekan, boshqani kamsitish orqali vaqtinchalik ustunlik hissini hosil qilishi mumkin.

Bunday holatda yovuz niyatli kulgi yuzaki ravishda bezovtalikni bartaraf etayotgandek ko‘rinadi.

Ammo asl muammo, ya’ni jaholat va adolatsizlik, tuzalmaydi. Aksincha, kuchayishi mumkin.

Shu sababli Lemoine bu jarayonni ehtimoliy quasi-restoration, ya’ni “yarim-tiklanish” sifatida ko‘radi. Biroq buni qat’iy va himoya qilingan talqin sifatida emas, ochiq ravishda ehtiyotkor taklif sifatida taqdim etadi.

Yaxshi Kulgi Falsafiy Surishtiruvni Qanday Qo‘llab-Quvvatlashi Mumkin?

Yaxshi kulgi boshqaning nuqsonidan o‘ziga ustunlik chiqarish o‘rniga kulayotgan kishining o‘zini ham kulgili bo‘lishi mumkin bo‘lgan insoniy holatga qo‘shadi; shu tariqa o‘zini bilish, epistemik kamtarlik, o‘yinchanlik va haqiqatni birgalikda izlash kuchayadi, kulgi esa bahsni yopadigan quroldan falsafiy surishtiruvni ochiq tutadigan munosabat shakliga aylanishi mumkin.

Philebus nega faqat argument emas, komediya hamdir?

Lemoinega xos talqinlardan biri Philebusni faqat huzur bilan aql o‘rtasidagi munosabatni muhokama qiladigan falsafiy matn sifatida emas, ayni paytda diskurs haqida dramatik komediya sifatida o‘qishdir.

Dialogda ikki kulgili harakat yonma-yon ishlaydi.

1. Sokrat va Protarchus tortishuvchan hamda haqiqat o‘rniga g‘alabani izlaydigan eristik bahs shaklini o‘yinchan tarzda taqlid qiladilar.
2. Ayni paytda o‘z falsafiy surishtiruvlarining chegaralari ustidan ham hazillashadilar.

Shu tariqa komediya nafaqat raqibning nuqsonini fosh etadi; faylasufning o‘z mavqeini ham kulgi doirasiga qo‘shadi.

Eristik bahs nima?

Eristik bahs — umumiy haqiqatni izlashdan ko‘ra raqibni yengish va o‘z pozitsiyasini yo‘qotmaslikka yo‘naltirilgan tortishuvchan diskurs shakli.

Philebusda Philebusning o‘z gedonizm tezisiga mahkam yopishib olishi shu xavfning misollaridan biridir.

Sokrat esa Protarchusni “janjallashishni yoqtiradigan” bahschi bo‘lish o‘rniga haqiqatning hamkor izlovchisi bo‘lishga chaqiradi.

Protarchusning tahdidlari nega haqiqiy tahdid emas?

Protarchus dialogda vaqti-vaqti bilan Sokratga yoshlar uning ustiga yurishi yoki bahsni tugatmaguncha uni qo‘yib yubormasligini aytadigan kulgili tahdidlar qiladi.

Manba bularni haqiqiy dushmanlik sifatida emas, eristik bahsni taqlid qiladigan o‘yinchan teatr harakatlari sifatida o‘qiydi.

Tomonlar tashqaridan kurashayotgandek ko‘rinsa-da, aslida pozitsiyalarini o‘zgartirish va haqiqat uchun yon berishda davom etadilar.

Falsafada o‘z ustidan kulish nega muhim?

Yovuz niyatli kulgining markazida “Men bilaman, sen bilmaysan” fantaziyasi turadi.

Yaxshi kulgida esa inson o‘zini chetda qoldirmaydi. Sokrat o‘z farqlashlari, tasniflari va falsafiy mashg‘ulotining g‘alatiligi ustidan ham kuladi.

Buning epistemik natijasi katta: inson o‘zining xato qilishi mumkinligini tan olganda jaholatini yashirishga majbur bo‘lmaydi.

Jaholatni tan olish surishtiruvni tugatish emas, boshlash imkonini beradi.

Insoniy diskurs nega kulgili tarzda “cheksiz”?

Philebusda Sokrat tadqiqotni bir va ko‘p, chegara va cheksizlik o‘rtasida qanday tartibga solish mumkinligini muhokama qiladi. Bilish uchun murakkab sohani turlarga ajratish, chegaralash va sanaladigan qilish kerak.

Ammo insoniy diskursning o‘zi to‘xtovsiz yangi farqlar va savollar tug‘diradi.

Lemoine dramatik talqinida shu yerda falsafiy ironiya yuzaga keladi: faylasuf cheksiz surishtiruv maydoniga aniq chegaralar qo‘yishga urinar ekan, uning o‘z izlanishi ham tinmay cho‘ziladi.

Philebusning tuzilishi nega argumentning bir qismi?

Dialog odatiy ma’noda toza boshlanish va qat’iy yakun tuzilishiga ega emas. Suhbat allaqachon boshlangan bahsning o‘rtasida ochiladi va oxirida ham tugallanmagan ishlar qoladi.

Manbaga ko‘ra, bu dramatik shakl insoniy izlanishning tugallanmaganligini faqat aytibgina qolmay, shaklan ham ko‘rsatadi.

Sokratning cheksiz surishtiruvni chegaralashga bo‘lgan urinishining kulgili muvaffaqiyatsizligi faylasufga o‘z cheklanganligi ustidan kulish imkonini beradi.

Yaxshi kulgining to‘rt xususiyati

“Ikkinchi eng yaxshi donishmandlik”

Dialog oxirida Protarchus bildirgan fikr shuki, hamma narsani bilish mumkin bo‘lmagan joyda inson hech bo‘lmaganda o‘zi haqida adashmasligi katta qiymatga ega.

Lemoine buni yaxshi kulgining epistemik vazifasi bilan bog‘laydi.

Agar o‘z cheklovlarimiz ustidan birgalikda kula olsak, o‘zimizni aslidan ustunroq ko‘rsatish zarurati kamayadi. Shu tariqa “nimani bilmasligimizni bilish” shaklidagi o‘zini bilish mumkin bo‘ladi.

Bu umumiy izlanishning boshlang‘ich shartidir.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot eksperiment, so‘rov, intervyu, psixologik o‘lchov, statistik model yoki tarixiy ma’lumotlar bazasidan foydalanmaydi. Usul qadimgi falsafiy matnlarni konseptual va dramatik yaqindan o‘qishga asoslanadi.

Markaziy matn Philebusdir. Bundan tashqari Republic, Laws, Apology, Theaetetus va Phaedo kabi Platon dialoglari hamda Gomerning Iliadi qiyosiy misol maydonlarini taqdim etadi.

Dialektika va drama birgalikda o‘qiladi

Manbaning metodologik xususiyatlaridan biri dialogdagi ochiq falsafiy tezislarni dramatik xatti-harakatdan ajratmasligidir.

Masalan, Philebusning “huzur nima?” yoki “yaxshi hayot nima?” haqidagi ochiq argumentlari qatori Sokrat va Protarchusning bir-biri bilan qanday hazillashishi, pozitsiyalarini qanday o‘zgartirishi va o‘z falsafiy holatlarini qanday kulgili qilishi ham talqin uchun dalil hisoblanadi.

Shu sababli maqola tushunchalar tarixi yoki faqat so‘z tahlili emas. U falsafiy mazmunni dialog shaklining performativ xususiyatlari bilan birgalikda o‘qiydi.

Manbada qo‘llangan Passage A–K zanjiri

Birinchi asosiy natija: Platonning kulgi tushunchasi ikkilik emas

Tadqiqot “kulish yaxshi” yoki “kulish yomon” kabi ikki qutbli xulosa bermaydi.

Kulgining axloqiy qiymati obyektning to‘g‘ri tasvirlanishi, kuch munosabatlari, kulgining jiddiy yoki o‘yinchan bo‘lishi, yovuz niyatni o‘z ichiga olishi yoki olmasligi va kulayotgan kishining o‘zini qanday joylashtirishi kabi ko‘plab mezonlarga bog‘liq.

Ikkinchi asosiy natija: O‘rinlilik axloqiy yetarlilik emas

Biror kishining haqiqatan o‘z jaholatini ko‘ra olmasligi unga kulish kognitiv jihatdan o‘rinli bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Ammo bu kulgi zarar istagi bilan qilinsa, axloqan yomonligicha qoladi.

Shu sababli tadqiqot hissiy baholashda epistemik to‘g‘rilik bilan axloqiy xarakterni bir-biridan ajratadi.

Uchinchi asosiy natija: Jiddiy kulgi siyosiy kuch vositasiga aylanishi mumkin

Thersites misolida jamoaviy qahqaha kim gapira olishini belgilaydigan hokimiyat munosabatini mustahkamlaydi.

Thrasymachus misolida tajovuzkor qahqaha falsafiy raqibni javob bera olmaydigan firibgar sifatida ko‘rsatishga urinadi.

Shu tariqa kulgi faqat individual tuyg‘u emas, jamoat maqomini tartibga soluvchi ijtimoiy harakatga aylanishi mumkin.

To‘rtinchi asosiy natija: Yovuz niyatli kulgi aralash ruhiy huzurdir

Philebus talqinida yovuz niyatli kulgi bir vaqtda huzur va og‘riqni o‘z ichiga oladi.

Huzur qo‘shnining nuqsoni yoki o‘zini bilmasligini kulgili topishdan; og‘riq esa yovuz niyat, ishonchsizlik va boshqaning yomon holatda bo‘lishini istash kabi ruhiy tuzilishdan kelib chiqadi.

Beshinchi asosiy natija: Yovuz niyatli kulgining ikki xatosi bor

Oltinchi asosiy natija: Kuchli huzur yaxshi huzur bilan bir xil emas

Philebus huzur nazariyasi kontekstida tajribaning juda kuchli sezilishi uning yaxshiroq ekanini anglatmaydi.

Og‘riq bilan keskin taqqoslangan huzur aslidan kattaroq ko‘rinishi mumkin.

Shu sababli yovuz niyatli kulgining “juda yaxshi his qildirish”i uning ruh uchun yaxshi ekanini isbotlamaydi.

Yettinchi asosiy natija: Yaxshi kulgining markazida o‘z ustidan kulish turadi

Yaxshi kulgi faqat boshqaning nuqsonini ko‘rmaydi; kulayotgan kishining o‘zi ham xato qilishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Sokratning o‘zini va falsafiy mashg‘ulotining kulgili chegaralarini kulgi maydoniga kiritishi yomon kulgining ustunlik mantiqini buzadi.

Sakkizinchi asosiy natija: Yaxshi kulgi surishtiruvni yopish o‘rniga davom ettirishi mumkin

Eristik bahsda maqsad raqibni yengishdir. Yovuz niyatli qahqaha ham raqibni jim qilish vositalaridan biri bo‘lishi mumkin.

Philebusning o‘yinchan komediyasi esa tomonlarga o‘z pozitsiyalarini o‘zgartirishga imkon beradi.

Shu tariqa kulgi suhbatni tugatadigan mensimaslik o‘rniga umumiy izlanishga hamroh bo‘ladigan epistemik kamtarlik shakliga aylanadi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan talqin

Tadqiqot Philebus markazidagi Platon axloqiy psixologiyasida odamlarning nuqsonlariga kulish bir xil xatti-harakat emasligini va kulgining etik sifati tasvirlash, kuch, niyat, ruhiy holat hamda diskursiv vazifaga qarab o‘zgarishini qo‘llab-quvvatlaydi.

Tadqiqot yovuz niyatli kulgi kulayotgan kishini ham buzishi mumkinligini; chunki u insonning o‘z ustunligi haqidagi xayolini va nosog‘lom huzurni kuchaytirishi mumkinligini ta’kidlaydi.

Tadqiqot, shuningdek, o‘yinchan, xayrixoh va o‘zini tanqid qiluvchi kulgi o‘zini bilish hamda umumiy falsafiy surishtiruv uchun ijobiy vazifaga ega bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan talqin

Tadqiqot Platon kulgining barcha shakllari haqida to‘liq, yagona umumiy psixologiya nazariyasini ishlab chiqqanini isbotlamaydi.

Tadqiqot odamlarning kulish xatti-harakatining miya mexanizmlari yoki psixologik sabablarini eksperimental tarzda o‘lchamaydi.

Tadqiqot internetda sharmanda qilish yoki kiberbullingning klinik psixologiyasini o‘rganmaydi; ular faqat zamonaviy izohli o‘xshatish sifatida ishlatiladi.

Tadqiqot har bir masxara yomon, har bir o‘z ustidan kulish yaxshi yoki komediya avtomatik ravishda axloqiy ta’lim beradi deb da’vo qilmaydi.

Tadqiqot, shuningdek, ishlab chiqilgan talqin tarixiy Platonning barcha davrlardagi yakuniy qarashi bo‘lishi shart deb aytmaydi; talqinni torroq ma’noda Philebusga nisbat berish mumkin.

Metodologik kuchli tomonlar

Tadqiqotning muhim kuchli tomoni falsafiy argument bilan dramatik shaklni birgalikda o‘qishidir. Platon aytgan narsa bilan Sokrat va suhbatdoshlar suhbat davomida qilgan narsa bir xil talqin maydoniga olinadi.

Ikkinchi kuchli tomon “Platon kulgiga qarshi” kabi umumiy hukmni yanada batafsil normativ tasnifga aylantirishidir.

Uchinchi kuchli tomon kulgining faqat nishonga ta’sirini emas, kulayotgan kishining ruhiga ta’sirini ham markazga qo‘yishidir.

To‘rtinchi kuchli tomon *Philebus*dagi aralash huzur va noto‘g‘ri huzur muhokamasini komediyaning etik vazifasi bilan bog‘lashidir.

Metodologik va talqin chegaralari

Tadqiqot falsafiy-germenevtik ishdir; natijalarning eksperimental tasdig‘i yo‘q.

Philebus barcha huzurlarga tatbiq qilinadigan yagona va yaxlit tiklanish nazariyasiga egami-yo‘qmi, adabiyotda bahsli. Muallif bu kengroq bahsni hal qilishga urinmayotganini ochiq aytadi.

Yovuz niyatli kulgi ishonchsizlikni vaqtincha yumshatadigan “yarim-tiklovchi” jarayon bo‘lishi mumkin degan fikr manbada ehtiyotkor taklifdir; qat’iy matn talqini sifatida berilmaydi.

Platonning rivojlanish xronologiyasi bahsli bo‘lgani uchun Philebusdan chiqarilgan qarashlarni Platonning butun falsafasiga umumlashtirish alohida germenevtik farazni talab qiladi.

Maqola asosan odamlarga yo‘naltirilgan muayyan kulgi shakliga e’tibor bergani sababli asabiy kulgi, jismoniy refleks, quvonch qahqahasi yoki odamlardan ko‘ra vaziyatlarga kulish kabi boshqa hodisalar tadqiqot doirasidan tashqarida qoladi.

Bu tadqiqot uchun qayta ishlab chiqish nimani anglatadi?

Bu tadqiqot miqdoriy yoki eksperimental bo‘lmagani uchun “bir xil protokol bilan bir xil o‘lchovni qayta ishlab chiqish” ma’nosidagi reproducibility tushunchasi to‘g‘ridan-to‘g‘ri tatbiq etilmaydi.

Falsafiy izchillik ishlatilgan Platon parchalarini aniq ko‘rsatish, muqobil talqinlarni adabiyot bilan bog‘lash va muallif qaysi da’volarni kuchli himoya qilgani bilan qaysilarini taklif sifatida qoldirganini ajratish orqali ta’minlanadi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Plato on Laughing at People

Muallif: Sarah Lemoine (Jansen).

Muassasa: MFA Program for Writers, Warren Wilson College, Swannanoa, NC 28778, USA.

Jurnal: Humanities.

Nashriyot/platforma: MDPI.

Bibliografik qayd: Humanities, 2026, 15(6), Article 80.

DOI: 10.3390/h15060080.

Rasmiy DOI havolasi: https://doi.org/10.3390/h15060080

Nashr jarayoni: Qabul qilingan 26 Mart 2026; tahrir 27 May 2026; qabul 16 Iyun 2026; birinchi nashr 19 Iyun 2026.

Rasmiy versiya eslatmasi: MDPI versiya qaydida yangilangan Version of Record PDF 25 Iyun 2026 kuni yuklanganligi ko‘rsatiladi.

Manba turi: Taqrizdan o‘tgan, nashr qilingan qadimgi falsafa / axloqiy psixologiya / komediya va Platon talqiniga oid tadqiqot maqolasi.

Maxsus son: Comedy and Platonic Interpretation.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Asosiy tadqiqot savoli: Odamlarga kulishning qaysi shakllari Platon axloqiy psixologiyasi nuqtai nazaridan ruh va surishtiruvni buzadi, qaysi shakllari o‘zini bilish va umumiy falsafiy izlanishni qo‘llab-quvvatlaydi?

Asosiy birlamchi manba: Platonning Philebus dialogi.

Qo‘llab-quvvatlovchi qadimgi matnlar: Republic, Laws, Apology, Theaetetus, Phaedo va Gomerning Iliadi.

Asosiy usul: Konseptual falsafiy tahlil, yaqindan o‘qish, Platon axloqiy psixologiyasi tahlili va dialoglarning dramatik tuzilishini germenevtik talqin qilish.

Asosiy tushunchalar: Yo‘naltirilgan/tasvirlovchi kulgi, o‘rinlilik, jiddiy kulgi, yovuz niyatli kulgi, aralash ruhiy huzur, nogedonik xatolik, gedonik xatolik, haqiqiylikdan uzoq huzur, o‘yinchan kulgi, o‘z ustidan kulish va umumiy surishtiruv.

Manba tuzilishi: Maqolada raqamlangan ilmiy rasm yoki jadval mavjud emas. Argumentning muhim matn dalillari Passage A–K shaklida tartiblangan qadimgi matn parchalaridir.

Yangi ma’lumot: Yangi ma’lumot yaratilmagan.

Moliyalashtirish: Tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmagan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Muallif manfaatlar to‘qnashuvini bildirmagan.

Muallif hissalari: Manba maqolada alohida Author Contributions / CRediT bo‘limi yo‘q. Tadqiqot bitta muallifga tegishli; manbada mavjud bo‘lmagan vazifalar taqsimoti yaratilmagan.

Asosiy talqin chegarasi: Natijalar eksperimental psixologiya natijalari emas, Platon matnlariga doir falsafiy talqinlardir. Shuningdek, tadqiqotning Philebus orqali ishlab chiqqan qarashini tarixiy Platonning barcha asarlari va barcha davrlariga majburiy tarzda umumlashtirish shart emas.

Huzur nazariyasiga oid chegara: Muallif Philebus barcha huzurlar uchun yagona va birlashtirilgan tiklanish nazariyasini taqdim etadi degan kengroq ilmiy bahsni hal qilishni maqsad qilmaydi.

“Yarim-tiklovchi” talqin maqomi: Yovuz niyatli kulgi insonning o‘z yetishmovchiligi og‘rig‘ini ustunlik fantaziyasi bilan vaqtincha bostirishi mumkin degan izoh manbada ehtiyotkor taklifdir; qat’iy himoya qilingan matn xulosasi emas.

Mualliflik huquqi va qayta foydalanish izohi: Maqola CC BY litsenziyasiga ega. Shunga qaramay, bu Verianla mazmuni manba maqola paragraflari yoki inglizcha Platon tarjimalarining mexanik o‘zbekcha ko‘chirmasi emas. Manbaning konseptual argumenti va talqin chegaralari saqlangan; qadimgi matnlardan uzun bevosita iqtiboslar o‘rniga parchalarining ilmiy-falsafiy vazifasi mustaqil o‘zbekcha bayon bilan tushuntirilgan.