Açık havada çalışan kişiler, çalışma sürelerinin önemli bir bölümünü güneş kaynaklı ultraviyole radyasyon altında geçirebilir. Bu maruziyet tek bir günde oluşan geçici bir durumdan çok, yıllar boyunca biriken mesleki bir etkendir. Yüz, kulak, boyun, eller ve kollar gibi sürekli açıkta kalan bölgeler, özellikle yeterli gölge, koruyucu giysi ve güneşten koruyucu ürün bulunmadığında tekrarlanan UV etkisine maruz kalabilir.

Bu preprint çalışmada araştırmacılar, Suudi Arabistan’ın Riyad kentinde açık havada çalışan 290 yetişkinin güneş maruziyeti, iş yerindeki UV güvenliği, kişisel korunma uygulamaları ve güneşe karşı biyolojik duyarlılık özelliklerini değerlendirdi. Veriler Eylül-Aralık 2025 döneminde çevrim içi anket yoluyla toplandı. Katılımcılar 18-65 yaş arasındaydı ve en az altı aylık kesintisiz açık hava çalışma deneyimine sahipti.

Değerlendirmede Personal Risk Assessment: Sun and Skin Cancer for Outdoor Workers, kısaca PRA-SSCOW adlı anket aracı kullanıldı. Bu araç klinik muayene yapmaz, deri lezyonu teşhis etmez ve kişinin gelecekte kesin olarak cilt kanserine yakalanma olasılığını hesaplamaz. Çalışma koşulları, korunma davranışları, güneş yanığı öyküsü, deri ve saç özellikleri, benler ve kişisel ya da ailesel cilt kanseri öyküsü gibi öz bildirimlere puan vererek düşük, orta veya yüksek bir risk profili sınıfı oluşturur.

Katılımcıların yalnızca 2’si, yani yüzde 0,7’si düşük risk sınıfında bulundu. 207 kişi, yüzde 71,4 ile orta risk; 81 kişi ise yüzde 27,9 ile yüksek risk sınıfındaydı. Orta risk oranının yüzde 95 güven aralığı yüzde 66,2-76,6, yüksek risk oranının güven aralığı yüzde 22,8-33,1 olarak bildirildi.

Çalışma koşullarında dikkat çeken bulgulardan biri, katılımcıların yüzde 23,8’inin özellikle 11.00-15.00 arasındaki öğle saatlerinde, yüzde 26,2’sinin ise gün boyunca açık havada çalışmasıydı. Katılımcıların yüzde 26,5’i günde en az üç saat güneşe maruz kaldığını bildirdi. Yüzde 62,4’ünün iş yerinde UV indeksinin paylaşılmadığını söylemesi ve yaklaşık yüzde 13-14’lük bir grubun çalışma veya mola sırasında hiçbir gölgeye erişememesi, iş yeri düzeyindeki koruma eksiklerini göstermektedir.

Katılımcıların yüzde 44,8’i önerilen kişisel koruyucu önlemlerin tamamını kullandığını bildirmiş olmasına rağmen yüzde 41,4’ü son bir yılda iş sırasında en az bir kez güneş yanığı yaşadığını belirtti. Bu iki bulgunun bir arada bulunması, bildirilen önlemlerin her zaman, doğru miktarda veya bütün çalışma süresi boyunca uygulanmamış olabileceğini düşündürmektedir. Ancak araştırmada koruyucu davranışlar doğrudan gözlenmediği için bu olasılık kanıtlanmamıştır.

Güneşe duyarlılık açısından katılımcıların yüzde 37,2’si açık veya çok açık tenli, yüzde 67,9’u açık renk gözlü olduğunu bildirdi. Yüzde 79,3’ü kolayca veya kısmen çillendiğini, yüzde 66,9’u ise bronzlaşmadan önce en azından bazen yandığını belirtti. Çocukluk döneminde en az bir kabarcıklı güneş yanığı bildirenlerin oranı yüzde 39,7’ydi.

Basit demografik karşılaştırmalarda yüksek PRA-SSCOW risk sınıfı ileri yaş, erkek cinsiyet, düşük eğitim, evli olma, bazı meslek grupları ve Suudi olmayan çalışan statüsüyle ilişkiliydi. Ancak bütün değişkenlerin aynı anda modele alındığı çok değişkenli analizde yaş ve cinsiyet bağımsız olarak anlamlı kalmadı.

Üniversite veya daha yüksek eğitime sahip çalışanlarda yüksek risk sınıfında bulunma olasılığı, örgün eğitimi olmayanlara kıyasla daha düşüktü: düzeltilmiş olasılık oranı 0,155, yüzde 95 güven aralığı 0,047-0,513 ve P değeri 0,002’ydi. Bu değer yaklaşık yüzde 84,5 daha düşük göreli odds anlamına gelir. Suudi olmayan çalışanlarda yüksek risk sınıfında bulunma odds’u Suudi çalışanların 3,686 katıydı; güven aralığı 1,578-8,608 ve P değeri 0,003’tü.

Meslek grupları için hesaplanan bazı olasılık oranları çok yüksekti. Örneğin tarım ve çevre sektöründe düzeltilmiş olasılık oranı 44,253, turizm-rekreasyon-konaklama grubunda 43,292 olarak raporlandı. Bununla birlikte referans alınan inşaat ve sanayi grubunda yalnızca üç yüksek riskli katılımcı bulunması ve güven aralıklarının son derece geniş olması, bu tahminlerin seyrek hücrelere ve örnekleme duyarlı olabileceğini göstermektedir. Bu oranlar mesleğin cilt kanserine doğrudan neden olduğunu kanıtlamaz.

Araştırma, Riyad’daki bütün açık hava çalışanlarının gerçek cilt kanseri prevalansını ölçmemektedir. Dermatolojik muayene, biyopsi, bireysel UV dozimetresi veya kanser kayıtları kullanılmamıştır. Sonuçlar çevrim içi ankete katılabilen belirli bir örneklemdeki öz bildirimlere ve risk puanına dayanmaktadır. Bu nedenle çalışma bir kanser tanı araştırması değil, mesleki UV risk profili ve korunma gereksinimi araştırması olarak okunmalıdır.

Araştırmanın temel problemi nedir?

Güneşten gelen ultraviyole radyasyon, açık havada çalışan kişiler için yalnızca çevresel değil, aynı zamanda mesleki bir maruziyettir. İnşaat işçileri, tarım çalışanları, çevre ve temizlik personeli, güvenlik görevlileri, ulaşım çalışanları, turizm personeli ve altyapı ekipleri günün farklı saatlerinde uzun süre güneş altında kalabilir.

Mesleki UV maruziyeti birkaç nedenle önemlidir:

• Maruziyet yıllar boyunca tekrar eder ve birikici olabilir.
• Çalışanın güneşten kaçınma seçeneği işi nedeniyle sınırlı olabilir.
• Öğle saatlerindeki çalışma programı kişisel tercihten çok iş organizasyonuna bağlıdır.
• Gölge, mola alanı, koruyucu giysi ve UV indeksi bilgisi işveren tarafından sağlanmayabilir.
• Koruyucu önlemlerin maliyeti veya erişilebilirliği çalışan grupları arasında farklılık gösterebilir.
• Yoğun sıcaklık nedeniyle uzun kollu giysi veya geniş kenarlı başlık kullanmak pratikte zorlaşabilir.

Riyad’ın sıcak ve kurak iklimi, yılın önemli bölümünde açık hava çalışanlarını güçlü güneş ışığıyla karşı karşıya bırakmaktadır. Çalışmanın amacı, bu ortamda çalışan yetişkinlerin UV güvenliği ve güneş duyarlılığı bakımından hangi risk profilinde bulunduğunu ve demografik özelliklerin yüksek risk sınıflandırmasıyla nasıl ilişkili olduğunu incelemektir.

Bu çalışma cilt kanserini mi, cilt kanseri risk puanını mı ölçtü?

Çalışmanın en doğru anlaşılması gereken noktası budur. Araştırmacılar katılımcılara dermatolojik muayene yapmadı. Deri lezyonları dermoskopla incelenmedi, biyopsi alınmadı ve ulusal kanser kayıtlarıyla tanılar doğrulanmadı.

Ölçülen ana sonuç, PRA-SSCOW anketinden elde edilen risk puanı sınıfıdır. Bu araç şu tür bilgileri bir araya getirir:

• Güneş altında çalışılan saatler,
• Günlük açık hava çalışma süresi,
• Öğle güneşinden kaçınabilme,
• Gölgeye erişim,
• Yansıtıcı yüzeylerle çalışma,
• UV indeksinin iş yerinde paylaşılması,
• Koruyucu giysi ve güneş koruyucu kullanımı,
• Yakın dönemde güneş yanığı,
• Deri, saç ve göz özellikleri,
• Çillenme ve yanma eğilimi,
• Ben sayısı,
• Çocukluk güneş yanıkları,
• Kişisel veya ailesel cilt kanseri öyküsü.

Dolayısıyla “yüksek risk” ifadesi, kişinin mutlaka cilt kanseri olduğu veya gelecekte kesin olarak cilt kanserine yakalanacağı anlamına gelmez. Bu ifade, anketteki riskle ilişkili yanıtların toplamının belirlenen yüksek puan eşiğini geçtiği anlamına gelir.

PRA-SSCOW puanı nasıl oluşturuldu?

Çalışmanın açıkladığı temel puanlama mantığı şöyledir:

\[ RS=\sum_{i=1}^{n}s_i,\qquad s_i\in\{0,1,2\} \]

Burada:

• RS, toplam risk puanıdır.
• s_i, her yanıta verilen risk ağırlığıdır.
• 0 puan, düşük riskli yanıtı temsil eder.
• 1 puan, orta riskli yanıtı temsil eder.
• 2 puan, daha yüksek riskli yanıtı temsil eder.

Risk sınıfları şu eşiklerle tanımlandı:

\[ RS\leq14 \Rightarrow \mathrm{Düşük\ risk} \]

\[ 14<RS\leq28 \Rightarrow \mathrm{Orta\ risk} \]

\[ RS>28 \Rightarrow \mathrm{Yüksek\ risk} \]

Metin, toplam olası puan aralığını 0-57 olarak bildirmektedir. Bununla birlikte yüklenen makalede maddelerin bütün ayrıntılı ağırlıkları verilmediği için 57 puanlık üst sınır okuyucu tarafından yalnızca sunulan 20 soru tablosundan bağımsız olarak yeniden hesaplanamamaktadır.

Ayrıca “UV güvenliği puanı” ifadesi, yüksek değerin daha iyi güvenlik anlamına geldiği bir başarı notu gibi okunmamalıdır. Yanıtlar risk yönünde puanlandığı için daha yüksek alt puan genellikle daha fazla maruziyet veya daha yetersiz korunma profilini temsil eder.

Ölçüm aracı nereden geliyor?

PRA-SSCOW aracı 2019 yılında Sun Safety at Work Canada projesi kapsamında geliştirilmiştir. Araştırmacılar aracın daha önce yayımlanmış kısa cilt kanseri risk değerlendirme araçlarına ve Kanada Dermatoloji Derneği kaynaklarına dayandığını belirtmektedir.

Özgün aracın test-tekrar test güvenilirliği için:

• Ağırlıklı kappa: κ = 0,68,
• Spearman korelasyonu: r = 0,76

değerleri aktarılmıştır.

Bu çalışma için araç ileri ve geri çeviri yöntemiyle Arapçaya çevrilmiş, uzman incelemesinden geçirilmiş ve 35 katılımcıyla pilot çalışma yapılmıştır. Ancak mevcut Arapça sürüm için yeni bir test-tekrar test katsayısı, iç tutarlılık ölçüsü veya Suudi Arabistan’daki gerçek cilt kanseri tanısına karşı öngörü doğrulaması raporlanmamıştır.

Bu nedenle araç, güneş güvenliği ve kişisel duyarlılık bakımından yararlı bir tarama ve eğitim çerçevesi sağlayabilir; fakat Suudi çalışanlarda gelecekteki kanser gelişimini klinik doğrulukla tahmin eden yerel olarak kalibre edilmiş bir kanser modeli olarak değerlendirilmemelidir.

Katılımcılar nasıl seçildi?

Araştırmaya Riyad’da yaşayan, 18-65 yaş arasında bulunan, herhangi bir milliyetten ve doğrudan güneş maruziyeti olan bir açık hava mesleğinde çalışan kişiler alınmıştır.

Temel katılım koşulları şunlardı:

• En az altı aylık kesintisiz açık hava çalışma deneyimi,
• İngilizce veya Arapça okuyup yazabilme,
• WhatsApp uygulamasına erişim,
• Çalışma sırasında aktif cilt kanseri tanısı bulunmaması.

Metin, katılımcıların İngilizce veya Arapça okuyabilmesini kabul ölçütü olarak verirken anketin Arapça sürümünün kullanıldığını ve Arapça konuşmayan göçmen çalışanların katılımının sınırlanmış olabileceğini de belirtmektedir. Bu iki ifade, uygulamadaki dil kapsamının tam olarak açık olmadığını göstermektedir.

Örneklem çevrim içi Microsoft anketi ve WhatsApp dağıtımıyla, ardışık örnekleme yöntemi kullanılarak oluşturuldu. Bu yöntem rastgele nüfus örneklemesi değildir. Akıllı telefona, WhatsApp’a, okuryazarlığa ve ankete katılma isteğine sahip çalışanları daha fazla temsil edebilir.

Örneklem büyüklüğü ve araştırma dönemi

Riyad’da kayıtlı çalışan sayısının yaklaşık 450.986, açık hava çalışanı sayısının ise yaklaşık 135.296 olduğu varsayılmıştır. Çalışmada yüzde 5 hata payı ve yüzde 95 güven düzeyiyle 246 kişilik örneklem hesaplandığı, nihai örneklemin 290 olduğu belirtilmektedir.

Bununla birlikte örneklem büyüklüğü hesabında kullanılan beklenen oran, etki büyüklüğü, test gücü ve tasarım varsayımları ayrıntılı olarak raporlanmadığından hesaplama yüklenen metinden tamamen yeniden üretilememektedir.

Veriler Eylül-Aralık 2025 arasında toplandı. Sorular geçmiş çalışma düzeni, yıl içindeki maruziyet ve önceki yıl yaşanan güneş yanıklarıyla ilgili olduğu için sonuçlar yalnızca veri toplama aylarındaki güneş koşullarını temsil etmemektedir.

Katılımcıların temel özellikleri

Örneklemin yaklaşık üçte ikisinin üniversite mezunu olması, daha düşük eğitimli ve dijital ankete erişimi sınırlı açık hava çalışanlarının araştırmada eksik temsil edilmiş olabileceğini düşündürmektedir.

Katılımcılar hangi sektörlerde çalışıyordu?

Meslek gruplarının büyüklükleri eşit değildir. Özellikle ulaşım-lojistik ve tarım-çevre gruplarındaki küçük sayılar, bu gruplara ait olasılık oranlarının geniş güven aralıklarıyla tahmin edilmesine yol açmıştır.

İş saatleri ve günlük güneş maruziyeti

Katılımcıların yarısı açık hava çalışmalarını sabah 11.00’den önce veya 15.00’ten sonra yaptığını bildirdi. Buna karşılık:

• Yüzde 23,8’i 11.00-15.00 arasında çalışıyordu.
• Yüzde 26,2’si gün boyunca açık havada çalışıyordu.

Günlük güneş altında kalma süresi:

• Yüzde 29,0’da bir saatten az,
• Yüzde 44,5’te bir-üç saat,
• Yüzde 26,5’te üç saat veya daha fazlaydı.

Katılımcıların yalnızca yüzde 33,8’i öğle saatlerinde güneş altında çalışma süresini sınırlayabildiğini belirtti. Yüzde 52,4 bunu yalnızca bazen yapabildiğini, yüzde 13,8 ise hiç yapamadığını bildirdi.

Bu sonuç, UV’den kaçınmanın yalnızca bireysel bilgi veya istek meselesi olmadığını gösterir. Çalışanın vardiyası, görevi ve işverenin organizasyonu öğle güneşinden kaçınma imkânını belirleyebilir.

Gölge ve mola koşulları

Çalışma sırasında:

• Yüzde 36,5’e işveren tarafından yapılandırılmış gölge sağlanıyordu.
• Yüzde 49,7 doğal veya kısmi gölgeden yararlanıyordu.
• Yüzde 13,8 hiçbir gölgeye sahip değildi.

Mola sırasında:

• Yüzde 50,7 yapılandırılmış gölgeye,
• Yüzde 35,9 kısmi gölgeye erişebiliyordu.
• Yüzde 13,4’ün gölge erişimi yoktu.

Gölge bulunması maruziyeti tamamen ortadan kaldırmaz. Güneş ışığı çevredeki yüzeylerden yansıyabilir ve bazı gölge yapıları günün bütün saatlerinde yeterli koruma sağlamayabilir. Ancak çalışma gölge yapılarının büyüklüğünü, UV geçirgenliğini veya kullanım süresini ölçmemiştir.

Yansıtıcı yüzeyler ve UV indeksi

Katılımcıların yüzde 48,6’sı beton, asfalt veya çim gibi yansıtıcı yüzeylerin çevresinde çalıştığını bildirdi. Yüzde 10,7’si deniz köpüğü, plaj kumu veya benzeri daha güçlü yansıtıcı ortamları bildirdi.

İş yerinde UV indeksinin ilan veya paylaşım durumu:

• Paylaşılıyor: %37,6
• Paylaşılmıyor: %62,4

UV indeksinin çalışanlara bildirilmesi tek başına koruma sağlamaz; ancak vardiya planlama, mola saatleri, güneş koruyucu yenileme ve ek koruyucu giysi kullanımı için uyarı işlevi görebilir.

Kişisel koruyucu önlemler

Anket; geniş kenarlı şapka veya ense korumalı baret, uzun pantolon, uzun kollu giysi, UV koruyucu gözlük ve en az SPF 30 güneş koruyucu gibi önlemleri sorguladı.

• Yüzde 44,8 bütün önerilen önlemleri kullandığını bildirdi.
• Yüzde 31,7 üç veya daha fazla önlem kullandığını söyledi.
• Yüzde 23,5 üç veya daha az önlem kullandığını bildirdi.

Bu veriler kullanımın sıklığını, güneş koruyucunun miktarını, yenileme aralığını veya giysinin gerçek UV koruma değerini göstermez. Kişinin bir ürünü “kullanıyorum” demesi, onu bütün vardiya boyunca yeterli biçimde kullandığı anlamına gelmeyebilir.

Güneş yanığı neden önemli bir bulgudur?

Son bir yıl içinde iş sırasında:

• Yüzde 58,6 hiç güneş yanığı yaşamadığını,
• Yüzde 34,8 bir kez,
• Yüzde 6,6 iki veya daha fazla kez güneş yanığı yaşadığını bildirdi.

Toplamda yüzde 41,4’lük bir grup iş sırasında en az bir güneş yanığı bildirmiştir. Güneş yanığı, maruziyetin yalnızca teorik olmadığını ve bazı çalışanlarda derinin gözle görülür akut hasar düzeyine ulaştığını düşündürür.

Bununla birlikte güneş yanıkları tıbbi kayıtlarla doğrulanmamış, katılımcıların kendi tanımlarına dayanmıştır.

Güneş duyarlılığı özellikleri

Güneş duyarlılığı yalnızca çalışma süresiyle belirlenmez. Derinin melanin miktarı, yanma eğilimi, göz ve saç rengi, çillenme, benler ve çocukluk güneş yanıkları kişisel duyarlılığı etkileyebilir.

Bu özelliklerin tamamı öz bildirimdir. Ten tipi klinik Fitzpatrick sınıflamasıyla doğrulanmamış, benler dermatolog tarafından sayılmamıştır.

Çocukluk dönemindeki güneş yanıkları

On sekiz yaşından önce:

• Yüzde 60,3 kabarcıklı güneş yanığı yaşamadığını,
• Yüzde 24,5 birkaç kez,
• Yüzde 15,2 birçok kez kabarcıklı güneş yanığı yaşadığını bildirdi.

Toplam yüzde 39,7’lik bir kesim çocuklukta en az bir kabarcıklı güneş yanığı bildirmiştir. Yetişkin katılımcıların çocukluk dönemini hatırlamasına dayanan bu veri, geri çağırma hatasına açıktır.

Kişisel ve ailesel cilt kanseri öyküsü

Katılımcıların:

• Yüzde 65,2’si kişisel veya ailesel cilt kanseri öyküsü olmadığını,
• Yüzde 18,6’sı ailesel öykü bulunduğunu,
• Yüzde 16,2’si kişisel cilt kanseri öyküsü bulunduğunu bildirdi.

Araştırma mevcut cilt kanseri tanısı olanları dışlamıştır. Bu nedenle kişisel öykü bildiren kişiler geçmişte tanı almış fakat çalışma sırasında aktif tanısı bulunmayan kişiler olabilir. Bununla birlikte geçmiş tanının türü, tarihi, patoloji doğrulaması ve tedavisi metinde açıklanmamıştır.

Toplam UV güvenliği ve güneş duyarlılığı puanları

Makale toplam PRA-SSCOW puanının ortalamasını ve standart sapmasını ayrı bir değer olarak raporlamamaktadır. Bu nedenle genel risk sınıfları verilse de örneklemin ortalama toplam risk puanı yüklenen metinden çıkarılamaz.

Genel risk dağılımı

Yalnızca iki kişi düşük risk sınıfında olduğu için demografik analizlerde düşük ve orta risk grupları birleştirilerek yüksek risk grubuyla karşılaştırılmıştır.

Metin risk dağılımı için “Şekil 1”e atıfta bulunmaktadır. Ancak yüklenen 31 sayfalık PDF’de bu şekil görünür biçimde bulunmamaktadır; dağılım yalnızca Tablo 4 üzerinden doğrulanabilmektedir.

Ham demografik karşılaştırmalar

Değişkenler tek tek değerlendirildiğinde yüksek risk sınıfındakilerin ortalama yaşı 36,42 ± 9,31 yıl, düşük-orta gruptakilerin ortalama yaşı 30,01 ± 9,41 yıldı. Fark için P değeri 0,001’in altındaydı.

Yüksek risk oranları:

• Kadınlarda yüzde 22,4, erkeklerde yüzde 35,2,
• Örgün eğitimi olmayanlarda yüzde 56,0,
• İlkokul eğitimlilerde yüzde 66,7,
• Ortaöğretim veya lise mezunlarında yüzde 29,6,
• Üniversite veya üzeri eğitimlilerde yüzde 20,2,
• Bekârlarda yüzde 17,1,
• Evlilerde yüzde 40,0,
• Boşanmış veya dul kişilerde yüzde 38,5,
• Suudi çalışanlarda yüzde 15,7,
• Suudi olmayan çalışanlarda yüzde 44,4

olarak bulundu.

Bu karşılaştırmalar başka değişkenleri kontrol etmez. Örneğin Suudi olmayan grubun çalıştığı sektörler, eğitim düzeyi veya çalışma saatleri farklı olabilir. Bu nedenle araştırmacılar çok değişkenli lojistik regresyon uyguladı.

Lojistik regresyon nasıl okunmalıdır?

Çalışmanın kullandığı lojistik regresyonun mantığı, açıklama amacıyla şu temel ilişkiyle gösterilebilir. Bu denklem makalede açık biçimde yazılmamıştır:

\[ \log\left(\frac{p}{1-p}\right)=\beta_0+\beta_1X_1+\beta_2X_2+\cdots+\beta_kX_k \]

Burada:

• p, kişinin yüksek PRA-SSCOW risk sınıfında bulunma olasılığıdır.
• X_k, yaş, cinsiyet, eğitim, medeni durum, meslek ve milliyet gibi değişkenlerdir.
• β_k, her değişkenin diğer değişkenler sabitken modele katkısıdır.

Düzeltilmiş olasılık oranı:

\[ aOR=e^{\beta} \]

biçiminde yorumlanabilir.

• aOR = 1, referans grupla fark olmadığını,
• aOR > 1, yüksek risk sınıfında bulunma odds’unun arttığını,
• aOR < 1, odds’un azaldığını gösterir.

Olasılık oranı, doğrudan olasılık veya mutlak risk değildir. Örneğin aOR 3,686, kanser gelişme olasılığının yüzde 368,6 olduğu anlamına gelmez.

Yaş ve cinsiyet: ham ilişkiler ayarlamadan sonra sürdü mü?

Yaş için düzeltilmiş olasılık oranı 1,029’du; yüzde 95 güven aralığı 0,986-1,074 ve P değeri 0,193’tü. Güven aralığı 1’i içerdiği için yaş bağımsız olarak anlamlı bulunmadı.

Erkek cinsiyeti için düzeltilmiş olasılık oranı 0,987’ydi; güven aralığı 0,411-2,368 ve P değeri 0,976’ydı. Erkeklerde ham yüksek risk oranı daha yüksek görünmesine rağmen eğitim, medeni durum, meslek ve milliyet birlikte değerlendirildiğinde bağımsız cinsiyet etkisi kalmadı.

Bu sonuç, yaş veya cinsiyetin biyolojik açıdan önemsiz olduğunu kanıtlamaz. Yalnızca bu örneklem ve bu risk puanı modelinde, diğer değişkenler kontrol edildiğinde bağımsız istatistiksel ilişki gösterilemediğini ifade eder.

Eğitim düzeyi

Referans grup örgün eğitim almamış çalışanlardı.

Üniversite veya daha yüksek eğitim için göreli azalma şöyle hesaplanabilir:

\[ (1-0{,}155)\times100=84{,}5\% \]

Bu sonuç, üniversite eğitiminin cilt kanserini biyolojik olarak yüzde 84,5 önlediği anlamına gelmez. Yüksek eğitim grubunun PRA-SSCOW yüksek risk sınıfında bulunma odds’u, örgün eğitimi olmayan gruba göre yaklaşık yüzde 84,5 daha düşüktür.

Eğitim; sağlık okuryazarlığı, koruyucu ürünlere erişim, çalışma pozisyonu, gelir, işveren politikaları ve vardiya kontrolü gibi birçok değişkenin göstergesi olabilir. Çalışma bu olası yolları birbirinden ayırmamıştır.

Medeni durum

Bekârlar referans alındığında:

• Evliler için aOR 3,043; güven aralığı 1,335-6,934; P = 0,008,
• Boşanmış veya dul kişiler için aOR 1,098; güven aralığı 0,243-4,962; P = 0,904

olarak bulundu.

Evlilik durumunun neden daha yüksek puanla ilişkili olduğu doğrudan ölçülmemiştir. Yaş, uzun süreli mesleki çalışma, sektör dağılımı veya yaşam alışkanlıkları rol oynayabilir. Kesitsel çalışma evliliğin risk artışına neden olduğunu göstermez.

Meslek grupları

İnşaat ve sanayi grubu referans olarak kullanıldı. Bu grupta 60 kişiden yalnızca 3’ü yüksek risk sınıfındaydı.

Bu değerlerin tamamı referans grubuna göre hesaplanmıştır. Referans gruptaki yüksek riskli kişi sayısının çok düşük olması, oranları büyütebilir. Güven aralıklarının çok geniş olması tahminlerin kesin olmadığını gösterir.

Örneğin tarım ve çevre sektörü için gerçek göreli odds’un güven aralığı 8,568 ile 228,555 arasında değişmektedir. Bu kadar geniş bir aralık, ilişkinin yönünün güçlü görünmesine rağmen büyüklüğünün hassas biçimde bilinmediğini gösterir.

Ayrıca ana metindeki bir cümlede temizlik ve kamusal alan temizliği için değer “0,632” biçiminde yazılmış görünmektedir. Tablo 6’da ise katsayı 2,364, aOR 10,632 ve güven aralığı 2,492-45,358 olarak verilmiştir. İç tutarlılık açısından tablo değeri matematiksel olarak katsayıyla uyumludur:

\[ e^{2{,}364}\approx10{,}63 \]

Bu nedenle metindeki 0,632 ifadesi muhtemel bir yazım hatasıdır; ancak çalışma hakem değerlendirmesinden geçmediğinden sonraki sürümde yazarlar tarafından doğrulanması gerekir.

Milliyet

Suudi çalışanlar referans alındığında Suudi olmayan çalışanlar için:

• aOR = 3,686,
• %95 güven aralığı = 1,578-8,608,
• P = 0,003

olarak bulundu.

Bu sonuç milliyetin biyolojik bir cilt kanseri nedeni olduğunu göstermez. “Suudi olmayan” kategorisi çok farklı ülkelerden, ten tiplerinden, gelir düzeylerinden, iş sözleşmelerinden ve mesleklerden gelen çalışanları tek grupta birleştirmektedir.

Gözlenen ilişki şu koşullarla bağlantılı olabilir:

• Daha uzun açık hava vardiyaları,
• Daha az gölgeye erişim,
• Koruyucu ekipman farklılıkları,
• İş güvencesi ve çalışma koşulları,
• Sağlık hizmetine erişim,
• Dil ve eğitim engelleri.

Ancak çalışma bu açıklamaların her birini doğrudan test etmemiştir. Milliyet sonucu, mesleki ve sosyal eşitsizliklerin olası bir işareti olarak değerlendirilmelidir; bireylere ilişkin genetik veya kültürel genelleme olarak kullanılmamalıdır.

Modelin açıkladığı “yüzde 48” ne anlama geliyor?

Lojistik regresyon için Nagelkerke R² değeri 0,482 olarak verilmiştir. Yazarlar bunu modelin riskteki değişimin yaklaşık yüzde 48’ini açıkladığı biçiminde yorumlamaktadır.

Nagelkerke R², doğrusal regresyondaki klasik R² ile aynı değildir. Bir sözde R² ölçüsüdür ve modelin yalnızca sabit terimli modele göre ne ölçüde daha iyi uyum sağladığını özetler. Bu nedenle bireysel cilt kanseri riskinin tam olarak yüzde 48’inin yaş, eğitim ve meslek tarafından açıklandığı biçiminde okunmamalıdır.

Model için bağımsız doğrulama, çapraz doğrulama, kalibrasyon grafiği veya başka bir örneklemde performans değerlendirmesi raporlanmamıştır.

Çalışmanın iş sağlığı açısından temel mesajı

Araştırmanın en güçlü halk sağlığı mesajı, UV korunmasının yalnızca çalışanın kişisel sorumluluğu olmadığıdır. Çalışan güneş altında bulunmak zorundaysa koruma, iş organizasyonunun parçası hâline gelmelidir.

Çalışmanın sonuçları doğrultusunda yazarların önerdiği uygulamalar şunlardır:

• İş yerlerinde zorunlu UV korunma politikaları,
• Gölgelik çalışma ve mola alanları,
• Geniş kenarlı veya ense korumalı başlıklar,
• Uzun kollu koruyucu giysiler,
• UV koruyucu gözlükler,
• Yeterli güneş koruyucu ürün sağlanması,
• UV indeksinin çalışanlarla paylaşılması,
• Öğle saatlerinde vardiya ve görev düzenlemesi,
• Düzenli cilt değerlendirmesi,
• Düşük eğitimli ve göçmen çalışanlara uygun dilde eğitim.

Ancak mevcut araştırma bu müdahaleleri uygulayıp etkinliklerini ölçmemiştir. Bunlar gözlenen risk profiline dayanan politika önerileridir.

Gündelik yaşam açısından anlamı

Çalışmanın sonuçları, güneşten korunmanın yalnızca deniz kenarı, tatil veya spor sırasında gerekli olmadığını gösterir. Açık hava çalışanları için maruziyet günlük işin bir parçasıdır.

Koruma davranışları tek bir ürüne indirgenmemelidir. Etkili bir yaklaşım:

• Çalışma saatlerinin düzenlenmesi,
• Gölge sağlanması,
• Uygun giysi ve başlık,
• Göz koruması,
• Güneş koruyucunun yeterli ve tekrarlı kullanımı,
• Güneş yanıklarının izlenmesi,
• Şüpheli deri değişikliklerinin erken değerlendirilmesi

gibi katmanların birlikte kullanılmasını gerektirir.

Bu çalışma bireylere tanı veya tedavi önerisi sunmamaktadır. Deride yeni oluşan, büyüyen, kanayan, iyileşmeyen veya şekil-renk değiştiren bir lezyonun değerlendirilmesi risk anketinden farklı olarak klinik dermatoloji incelemesi gerektirir.

Çalışmanın güçlü yönleri

• Riyad’daki açık hava çalışanlarına odaklanan yerel veri üretmiştir.
• Suudi ve Suudi olmayan çalışanları aynı araştırmada değerlendirmiştir.
• Birden fazla meslek grubunu içermiştir.
• Çalışma koşullarıyla kişisel güneş duyarlılığını aynı araçta ele almıştır.
• UV çalışma saatleri, gölge, yansıtıcı yüzeyler ve UV indeksini ayrı ayrı sorgulamıştır.
• Güneş yanığı, çocukluk maruziyeti ve kişisel/aile öyküsü gibi birikici risk unsurlarını değerlendirmiştir.
• Anket ileri-geri çeviri ve uzman incelemesinden geçirilmiştir.
• 35 kişilik pilot uygulama yapılmıştır.
• Ham karşılaştırmaların ardından çok değişkenli lojistik regresyon uygulanmıştır.
• Çalışma için etik kurul onayı alınmıştır.

Çalışmanın sınırlılıkları

Kesitsel tasarım: Maruziyetler ve risk puanı aynı zamanda ölçüldüğü için neden-sonuç ilişkisi kurulamaz. Eğitim düzeyinin düşük risk puanına neden olduğu veya medeni durumun riski artırdığı kanıtlanmamıştır.

Gerçek kanser sonucu yoktur: Çalışmada melanoma, bazal hücreli karsinom veya skuamöz hücreli karsinom tanısı doğrulanmamıştır. Sonuç, ankete dayalı risk kategorisidir.

Öz bildirim: Çalışma saatleri, koruyucu ürünler, güneş yanıkları, deri özellikleri, benler ve kanser öyküsü katılımcıların hatırlamasına ve yorumuna dayanır.

Nesnel UV ölçümü yoktur: Kişisel UV dozimetresi, meteorolojik UV kaydı veya çalışma sahası ölçümü kullanılmamıştır.

Çevrim içi örnekleme: WhatsApp ve çevrim içi anket kullanımı dijital erişimi ve okuryazarlığı olan çalışanları seçmiş olabilir.

Rastgele örnekleme yapılmamıştır: Ardışık ve gönüllü örneklem Riyad’daki bütün açık hava çalışanlarını temsil etmeyebilir.

Dil sınırlılığı: Arapça sürüm, Arapça okuyamayan göçmen çalışanların katılımını azaltmış olabilir.

Örneklem yapısı: Katılımcıların yüzde 66,6’sı üniversite veya daha yüksek eğitimlidir. Bu dağılım ağır ve düşük ücretli açık hava iş gücünün tamamını temsil etmeyebilir.

Küçük alt gruplar: Bazı meslek gruplarında 12-18 kişi bulunması regresyon sonuçlarını kararsızlaştırabilir.

Seyrek referans hücresi: İnşaat ve sanayi grubunda yalnızca üç yüksek riskli katılımcı bulunması, diğer meslekler için çok büyük odds oranları üretmiştir.

Geniş güven aralıkları: Meslek tahminlerinin güven aralıkları, gerçek etki büyüklüğünün oldukça belirsiz olduğunu gösterir.

Çok sayıda karşılaştırma: Birçok demografik ve davranışsal değişken sınanmış; çoklu test düzeltmesi raporlanmamıştır.

Yerel psikometrik doğrulama sınırlıdır: Arapça sürüm için pilot yapılmış, ancak mevcut örneklemde ayrıntılı güvenilirlik ve geçerlilik sonuçları verilmemiştir.

Risk puanı üst sınırı belirsizliği: Metin 0-57 puan aralığını bildirse de yayımlanan soru ve ağırlıklardan bu toplam ayrıntılı olarak yeniden oluşturulamamaktadır.

Eksik görsel: Metinde atıf yapılan Şekil 1, yüklenen PDF’de görünür biçimde yer almamaktadır.

Metin-tablo tutarsızlığı: Temizlik sektörü için ana metindeki olasılık oranı ifadesi ile Tablo 6 arasında yazım farkı bulunmaktadır.

Klinik uygulama sınırı: Araştırma, zorunlu UV politikasının, eğitim programının veya dermatolojik taramanın kanser vakalarını azaltacağını deneysel olarak sınamamıştır.

Çalışma ne söylüyor, ne söylemiyor?

Geçmiş, bugün ve gelecek açısından önemi

Geçmiş açısından: Güneşten korunma çoğu zaman bireysel davranış ve tatil maruziyeti üzerinden ele alınmıştır. Bu çalışma, UV radyasyonunu iş yerinde düzenlenmesi gereken bir mesleki tehlike olarak öne çıkarmaktadır.

Bugün açısından: Riyad’daki örneklemde risk profillerinin eğitim, meslek ve çalışanların göçmenlik durumu gibi sosyal etkenlerle farklılaştığını göstermektedir. Bu sonuç, aynı genel eğitim mesajının bütün çalışan grupları için yeterli olmayabileceğini düşündürür.

Gelecek açısından: Araştırmanın bulguları şu çalışmalar için başlangıç oluşturabilir:

• Rastgele ve sektör temsilli daha büyük örneklemler,
• Çok dilli PRA-SSCOW sürümlerinin doğrulanması,
• Kişisel UV dozimetresi kullanılan çalışmalar,
• Dermatolojik muayene ve klinik tanı doğrulaması,
• Çalışanların yıllar boyunca izlendiği uzunlamasına araştırmalar,
• Gölgelik ve vardiya düzenlemesinin etkinlik denemeleri,
• İşveren tarafından sağlanan güneş koruyucu ve giysi programları,
• Göçmen çalışanlara kendi dillerinde eğitim,
• İş koluna özgü UV güvenlik standartları,
• Güneş yanığı ve şüpheli deri lezyonlarının düzenli izlenmesi.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Teknik araştırma tasarımı

Anket uyarlama süreci

1. Özgün araç için geliştiricilerden kullanım ve çeviri izni alındı.
2. Anket Arapçaya ileri çeviri yöntemiyle çevrildi.
3. Bağımsız geri çeviri yapıldı.
4. Dil ve kültürel uygunluk için uzman incelemesi gerçekleştirildi.
5. 35 katılımcıyla pilot uygulama yapıldı.
6. Nihai anket çevrim içi ortamda dağıtıldı.

Pilot çalışmanın yalnızca “uygunluğu doğruladığı” belirtilmekte, nicel güvenilirlik sonuçları sunulmamaktadır.

Temel UV çalışma koşulları

Risk kategorileri

Ham yüksek risk oranları

Çok değişkenli modelin bağımsız sonuçları

İstatistiksel yorumun sınırı

Regresyondaki sonuç değişkeni klinik cilt kanseri değil, PRA-SSCOW yüksek risk sınıfıdır. Bu nedenle tablodaki aOR değerlerinin doğru ifadesi “yüksek anket risk sınıfında bulunma odds’u”dur.

Modelin meslek kategorilerindeki çok büyük aOR değerleri, küçük grup büyüklükleri ve az sayıdaki referans olay nedeniyle dikkatli değerlendirilmelidir. Geniş güven aralıkları, nokta tahminlerinin gerçek büyüklüğünde yüksek belirsizlik bulunduğunu göstermektedir.

Etik ve veri yönetimi

Çalışmanın etik onayı King Abdullah International Medical Research Center üzerinden 1 Eylül 2025 tarihinde alınmıştır:

• IRB numarası: 00000213725
• Çalışma numarası: NRR25/121/5

Katılımcı bilgilerinin şifrelenmiş bir dosyada saklandığı, yalnızca araştırma ekibinin erişebildiği ve isimlerin analizde kullanılmadığı belirtilmiştir.

Yazarlar çıkar çatışması bildirmemiş ve dış finansman bulunmadığını açıklamıştır.

Kaynak ve Yöntem Notu

Bu içerik, “Skin Cancer Risk Assessment among Adult Outdoor Workers in Riyadh, Saudi Arabia” başlıklı çalışmaya dayanmaktadır.

Yüklenen PDF’nin görünür ana metninde yazar adı veya tam yazar listesi bulunmamaktadır. Dosyanın belge metadata alanında Rima Naeem Abdullah Alshehri adı yazar olarak kayıtlıdır. Metadata kaydı tek başına eksiksiz yazarlık listesini doğrulamadığından yazar bilgisi temkinli biçimde aktarılmıştır.

Kaynak, SSRN üzerinde bulunan bir preprint araştırma makalesidir. Metinde açıkça “This preprint research paper has not been peer reviewed” uyarısı yer almaktadır. Dolayısıyla çalışma hakem değerlendirmesinden geçmemiştir. Makaleye ait dergi kabulü veya DOI bilgisi metinde bulunmamaktadır.

Araştırma klinik tanı, dermatolojik tarama veya kanser insidansı çalışması değildir. Riyad’da açık havada çalışan 290 yetişkinin çevrim içi, öz bildirimli PRA-SSCOW anketiyle değerlendirildiği analitik kesitsel araştırmadır.

Çalışmada bildirilen düşük, orta ve yüksek risk kategorileri gerçek kanser tanısı veya bireysel kanser olasılığı değildir. Bunlar iş yerindeki UV maruziyeti, korunma davranışları ve kişisel güneş duyarlılığına verilen puanlardan oluşturulan risk profili sınıflarıdır.

Dermatolojik muayene, dermoskopi, biyopsi, kanser kayıtları, kişisel UV dozimetresi veya ileriye dönük takip kullanılmamıştır. Bu nedenle araştırma UV maruziyetinin cilt kanserine neden olduğunu bu örneklem içinde doğrudan göstermez ve gelecekte kimin kanser geliştireceğini belirleyemez.

PRA-SSCOW aracının özgün sürümü için güvenilirlik değerleri aktarılmış; Arapça uyarlama ileri-geri çeviri, uzman incelemesi ve 35 kişilik pilot uygulamayla hazırlanmıştır. Ancak yerel sürümün gerçek klinik cilt kanseri sonuçlarına karşı öngörü geçerliliği gösterilmemiştir.

Çalışma çevrim içi, ardışık ve gönüllü örneklem kullandığından sonuçlar Riyad’daki bütün açık hava çalışanlarına nüfus prevalansı olarak genellenmemelidir. Özellikle WhatsApp erişimi, okuryazarlık ve Arapça anket dili katılımı etkilemiş olabilir.

Regresyondaki bazı meslek olasılık oranları çok büyük ve güven aralıkları geniştir. Bu durum küçük alt gruplar ve referans kategoride az sayıda yüksek risk olayı bulunması nedeniyle tahminlerin kararsız olabileceğini göstermektedir.

Araştırmacıların zorunlu UV koruma politikaları, gölge, koruyucu giysi, UV indeksi paylaşımı, eğitim ve dermatolojik izlem önerileri çalışma sonuçlarına dayanan halk sağlığı önerileridir. Araştırma bu müdahalelerin etkinliğini doğrudan test etmemiştir.

Bu makale yalnızca yüklenen preprintte bulunan yöntem, anket maddeleri, puanlama, tablolar, istatistiksel sonuçlar, etik bilgiler ve yazar yorumları temel alınarak hazırlanmıştır. PDF’de bulunmayan kanser tanısı, tedavi başarısı, kesin nedensellik veya politika etkinliği iddiaları eklenmemiştir.