Ачык абада иштеген адамдар, изилдөө мөөнөтлеринин өнемли бир бөлүмүнү күндөн чыккан ультракызгылт көк нурлануу алтында кечиребилир. Бул таасирленүү тек бир гүнде олушан кечижи бир абалдан чок, жыллар бойунжа бирикен кесиптик бир еткендир. Йүз, кулак, бойун, еллер жана коллар гиби мөөнөткли ачыкта калан бөлгелер, өзелликле йетерли көлөкө, коргоочу кийим жана күнтен коргоочу продукт булунмадыгында текрарланан УВ еткисине маруз калабилир.

Бу препринт изилдөөда изилдөөжылар, Сауд Арабиясы’ын Эр-Рияд кентинде ачык абада иштеген 290 йетишкинин күн таасири, иш жериндеки УВ гүвенлиги, кишисел корунма уйгуламалары жана күне каршы биологиялык дуйарлылык өзелликлерини маанилендирди. Вермененр Ейлүл-Аралык 2025 дөнеминде онлайн сурамжылоо йолуйла топланды. Катышуучулар 18-65 йаш арасындайды жана ен аз алты айлык кесикнтисиз ачык аба изилдөө денейимине сахипти.

Дегерлендирмеде Персонал Риск Ассессмент: Сун анд Скин Жанжер фор Оутдоор Wоркерс, кысажа PRA-SSCOW адлы сурамжылоо аражы кулланылды. Бул арач клиникалык муайене йапмаз, тери жарасы тешхис етмез жана кишинин келечекте кесикн катары тери рагыне йакаланма оласылыгыны хесапламаз. Изилдөө кошуллары, корунма давранышлары, күн йаныгы өйкүсү, дери жана сач өзелликлери, калдар жана кишисел йа да амененсел тери рагы өйкүсү гиби өзүн-өзү билдирүүлере пуан веререк төмөн, орта же жогорку бир тобокелдик профили сыныфы олуштурур.

Катышуучуларын болгону 2’си, йани йүзде 0,7’си төмөн тобокелдик классында булунду. 207 киши, йүзде 71,4 менен орточо тобокелдик; 81 киши исе йүзде 27,9 менен жогорку тобокелдик классындайды. Орточо тобокелдик катышынын йүзде 95 ишеним аралыгы йүзде 66,2-76,6, жогорку тобокелдик катышынын ишеним аралыгы йүзде 22,8-33,1 катары билдирилди.

Изилдөө кошулларында диккат чекен жыйынтыктардан бири, катышуучуларын йүзде 23,8’инин өзелликле 11.00-15.00 арасындаки өгле саатлеринде, йүзде 26,2’синин исе гүн бойунжа ачык абада изилдөөсыйды. Катышуучуларын йүзде 26,5’и гүнде ен аз үч саат күне маруз калдыгыны билдирди. Йүзде 62,4’үнүн иш жеринде УВ индексинин пайлашылмадыгыны сөйлемеси жана болжол менен йүзде 13-14’лүк бир грубун изилдөө же тыныгуу сырасында хичбир көлөкөйе еришемемеси, иш жери деңгэколундаки корума ексиклерини көрсөтөт.

Катышуучуларын йүзде 44,8’и өнермененн кишисел коруйужу өнлемлерин тамамыны кулландыгыны билдирмиш олмасына рагмен йүзде 41,4’ү сон бир жылда иш сырасында ен аз бир кез күн йаныгы йашадыгыны белиртти. Бул ики табылганун бир арада булунмасы, билдирмененн өнлемлерин хер заман, догру миктарда же бүтүн изилдөө мөөнөтси бойунжа уйгуланмамыш олабмененжегини дүшүндүрмектедир. Анжак изилдөөда коргоочу жүрүм-турумдар түздөн-түз көзленмедиги үчүн бул оласылык канытланмамыштыр.

Күне дуйарлылык ачысындан катышуучуларын йүзде 37,2’си ачык же чок ачык терилүү, йүзде 67,9’у ачык түстүү көздүү экенин билдирди. Йүзде 79,3’ү колайжа же кысмен сепкилденерин, йүзде 66,9’у исе бронзлашмадан мурда ен азындан базен йандыгыны белиртти. Чожуклук дөнеминде ен аз бир кабаржыклы күн йаныгы билдиренлерин катышы йүзде 39,7’йди.

Басит демографик салыштырууларда жогорку PRA-SSCOW тобокелдик классы мененри йаш, еркек жинсийет, төмөн егитим, евли олма, базы меслек груплары жана Саудиялык эмес кызматкер статүсүйле байланыштууйди. Анжак бүтүн өзгөркенлерин айны анда моделье алындыгы чок өзгөркенли анализде йаш жана жинсийет көз карандысыз катары маанилүү калмады.

Үниверсите же дагы жогорку егитиме сахип кызматкерларда жогорку тобокелдик классында булунма оласылыгы, өргүн егитими олмайанлара кыйасла дагы төмөнтү: дүзелтилмиш оддс катышы 0,155, йүзде 95 ишеним аралыгы 0,047-0,513 жана П маании 0,002’йди. Бул маани болжол менен йүзде 84,5 дагы төмөн боюнчали оддс дегенди билдирет. Саудиялык эмес кызматкерларда жогорку тобокелдик классында булунма оддс’у Саудиялык кызматкерларын 3,686 катыйды; ишеним аралыгы 1,578-8,608 жана П маании 0,003’тү.

Меслек груплары үчүн хесапланан базы оласылык катышлары чок жогоркути. Өрнегин тарым жана айлана сектөрүнде дүзелтилмиш оддс катышы 44,253, туризм-рекреасйон-конаклама грубунда 43,292 катары рапорланды. Бунунла бирликте реферанс алынан иншаат жана санайи грубунда болгону үч жогорку тобокелдикли катышуучу булунмасы жана гүвен аралыкларынын сон дереже гениш олмасы, бул тахминлерин сейрек клеткалере жана өрнеклеме дуйарлы олабмененжегини көрсөтөт. Бул катышлар меслегин тери рагыне түздөн-түз себеп экенин канытламаз.

Изилдөө, Эр-Рияддаки бүтүн ачык аба ишчилеринын герчек тери рагы превалансыны өлчмемектедир. Дерматоложик муайене, бийопси, бирейсел УВ дозиметреси же рак реестрлери колдонулган эмес. Жыйынтыклар онлайн сурамжылоое катылабмененн белирли бир өрнеклемдеки өзүн-өзү билдирүүлере жана риск пуанына дайанмактадыр. Ошондуктан изилдөө бир рак таны изилдөөсы эмес, кесиптик УВ тобокелдик профили жана корунма герексиними изилдөөсы катары окунмалыдыр.

Изилдөөнын темел проблеми недир?

Күнтен гелен ультракызгылт көк нурлануу, ачык абада иштеген адамдар үчүн болгону айланасел эмес, айны заманда кесиптик бир таасирленүүтир. Иншаат ишчмененри, тарым кызматкерлары, айлана жана темизлик персонели, гүвенлик боюнчавлмененри, улашым кызматкерлары, туризм персонели жана алттүзүлүш екиплери гүнүн фарклы саатлеринде узак мөөнөт күн алтында калабилир.

Кесиптик УВ таасири биркач себепле өнемлидир:

• Таасирленүү жыллар бойунжа текрар едер жана бирикижи болушу мүмкүн.
• Кызматкерын күнтен качынма сеченеги иши себепийле чектелген болушу мүмкүн.
• Өгле саатлериндеки изилдөө програмы кишисел тержихтен чок иш организасйонуна баглыдыр.
• Көлөкө, тыныгуу аланы, коргоочу кийим жана УВ индекси билгиси иш берүүчү тарафындан сагланмайабилир.
• Коруйужу өнлемлерин малийети же еришмененбилирлиги кызматкер груплары арасында фарклылык гөстеребилир.
• Йогун сыжаклык себепийле узак коллу кийим же кең кырдуу баш кийим кулланмак пратикте зорлашабилир.

Эр-Рияд’ын сыжак жана курак иклими, жылын өнемли бөлүмүнде ачык аба ишчилерины күчтүү күн ышыгыйла каршы каршыйа быракмактадыр. Изилдөөнын амажы, бул ортамда кызматкер йетишкинлерин УВ гүвенлиги жана күн дуйарлылыгы бакымындан ханги тобокелдик профилинде булундугуну жана демографик өзелликлерин жогорку тобокелдик сыныфландырмасыйла насыл байланыштуу экенин инжелемектир.

Бу изилдөө тери рагыни ми, тери рагы риск пуаныны мы өлчтү?

Изилдөөнын ен догру анлашылмасы герекен ноктасы будур. Изилдөөжылар катышуучулара дерматологиялык текшерүү йапмады. Дери лезйонлары дермоскопла инжеленмеди, бийопси алынмады жана улусал рак реестрлерийла танылар догруланмады.

Өлчүлен ана жыйынтык, PRA-SSCOW сурамжылооинден елде едмененн риск пуаны сыныфыдыр. Бул арач шу түр билгмененри бир арайа гетирир:

• Күн алтында чалышылан саатлер,
• Гүнлүк ачык аба изилдөө мөөнөтси,
• Өгле күнинден качынабилме,
• Көлөкөйе еришим,
• Йансытыжы йүзейлерле изилдөө,
• УВ индексинин иш жеринде пайлашылмасы,
• Коруйужу кийим жана күн коруйужу колдонулушу,
• Йакын дөнемде күн йаныгы,
• Дери, сач жана көз өзелликлери,
• Чилленме жана йанма егилими,
• Бен саны,
• Чожуклук күн йаныклары,
• Кишисел же амененсел тери рагы өйкүсү.

Долайысыйла “жогорку тобокелдик” ифадеси, кишинин мутлака тери рагы экени же келечекте кесикн катары тери рагыне йакаланажагы дегенди билдирбейт. Бул ифаде, сурамжылоотеки рискле байланыштуу йанытларын жалпыынын белирленен жогорку пуан ешигини кечтиги дегенди билдирет.

PRA-SSCOW пуаны насыл олуштурулду?

Изилдөөнын ачыкладыгы темел пуанлама мантыгы шөйледир:

\[ RS=\sum_{i=1}^{n}s_i,\qquad s_i\in\{0,1,2\} \]

Бурада:

• РС, жалпы риск пуаныдыр.
• с_и, хер йаныта маалыматлен риск агырлыгыдыр.
• 0 пуан, төмөн тобокелдикли йаныты темсил едер.
• 1 пуан, орточо тобокелдикли йаныты темсил едер.
• 2 пуан, дагы жогорку тобокелдикли йаныты темсил едер.

Риск сыныфлары шу ешиклерле танымланды:

\[ RS\leq14 \Rightarrow \mathrm{Düşük\ risk} \]

\[ 14<RS\leq28 \Rightarrow \mathrm{Orta\ risk} \]

\[ RS>28 \Rightarrow \mathrm{Yüksek\ risk} \]

Метин, жалпы оласы пуан аралыгыны 0-57 катары билдирмектедир. Бунунла бирликте йүкленен макаладе пунктлерин бүтүн айрынтылы агырлыклары маалыматлмедиги үчүн 57 пуанлык үст сыныр окуйужу тарафындан болгону суунулан 20 сору таблосуундан көз карандысыз катары йениден хесапланамамактадыр.

Айрыжа “UV güvenliği puanı” ифадеси, жогорку мааниин дагы ийи гүвенлик анламына гелдиги бир башары ноту гиби окунмамалыдыр. Йанытлар риск йөнүнде пуанландыгы үчүн дагы жогорку алт пуан генелликле дагы көп таасирленүү же дагы йетерсиз корунма профилини темсил едер.

Өлчүм аражы нереден гелийор?

PRA-SSCOW аражы 2019 жылында Сун Сафетй ат Wорк Жанада прожеси капсамында гелиштирилмиштир. Изилдөөжылар аражын дагы мурда йайымланмыш кыса тери рагы риск маанилендирме арачларына жана Канада Дерматоложи Дернеги булакларына дайандыгыны белиртмектедир.

Өзгүн аражын тест-текрар тест гүвенилирлиги үчүн:

• Агырлыклы каппа: κ = 0,68,
• Спеарман кореласйону: р = 0,76

маанилери актарылмыштыр.

Бу изилдөө үчүн арач мененри жана гери чевири ыкмаийле Арапчайа чеврилмиш, узман инжелемесинден кечирилмиш жана 35 катышуучуйла пилот изилдөө түзүлүшлмыштыр. Анжак учурдагы Арапча сүрүм үчүн йени бир тест-текрар тест катсаны, ич тутарлылык өлчүсү же Сауд Арабиясы’даки герчек тери рагы танысына каршы өнгөрү догруламасы рапорланмамыштыр.

Ошондуктан арач, күн гүвенлиги жана кишисел дуйарлылык бакымындан йарарлы бир тарама жана егитим черчевеси саглайабилир; факат Саудиялык кызматкерларда келечектеки рак өнүгүшүни клиникалык догрулукла тахмин еден йерел катары калибре едилмиш бир рак модельи катары маанилендирилсүт эмүүчүдир.

Катышуучулар насыл сечилди?

Изилдөөйа Эр-Риядда йашайан, 18-65 йаш арасында булунан, херханги бир миллийеттен жана түздөн-түз күн таасири олан бир ачык аба меслегинде кызматкер кишмененр алынмыштыр.

Темел катылым кошуллары шунларды:

• Ен аз алты айлык кесикнтисиз ачык аба изилдөө денейими,
• Ингилизже же Арапча окуйуп йазабилме,
• WhatsApp уйгуламасына еришим,
• Изилдөө сырасында актиф тери рагы танысы булунмамасы.

Метин, катышуучуларын Ингилизже же Арапча окуйабилмесини кабул өлчүтү катары маалыматркен сурамжылооин Арапча сүрүмүнүн кулланылдыгыны жана Арапча конушмайан гөчмен кызматкерларын катылымынын сынырланмыш олабмененжегини де белиртмектедир. Бул ики ифаде, уйгуламадаки дил капсамынын там катары ачык олмадыгыны көрсөтөт.

Өрнеклем онлайн Мижрософт сурамжылоои жана WhatsApp дагытымыйла, ардышык өрнеклеме ыкмаи кулланыларак олуштурулду. Бул ыкма растгеле нүфус өрнеклемеси эмес. Акыллы телефона, WhatsApp’а, окурйазарлыга жана сурамжылоое катылма истегине сахип кызматкерлары дагы көп темсил едебилир.

Өрнеклем чоңлүгү жана изилдөө дөнеми

Эр-Риядда жазуулы кызматкер санынын болжол менен 450.986, ачык аба кызматкеры санынын исе болжол менен 135.296 экени варсажылмыштыр. Изилдөөда йүзде 5 хата пайы жана йүзде 95 гүвен деңгээлийле 246 жеке өрнеклем хесапландыгы, нихаи өрнеклемин 290 экени белиртилмектедир.

Бунунла бирликте өрнеклем чоңлүгү хесабында кулланылан бекленен катыш, етки чоңлүгү, тест гүжү жана тасарым варсанымлары айрынтылы катары рапорланмадыгындан хесаплама йүкленен метинден тамамен йениден үретмененмемектедир.

Вермененр Ейлүл-Аралык 2025 арасында топланды. Сорулар кечмиш изилдөө дүзени, жыл үчүндеки таасирленүү жана мурдаки жыл йашанан күн йаныкларыйла илгили экени үчүн жыйынтыклар болгону маалымат жалпыа айларындаки күн кошулларыны темсил етмемектедир.

Катышуучуларын темел өзелликлери

Өрнеклемин болжол менен үчте икисинин үниверсите мезуну олмасы, дагы төмөн егитимли жана дижитал сурамжылоое еришими чектелген ачык аба ишчилеринын изилдөөда ексик темсил едилмиш олабмененжегини дүшүндүрмектедир.

Катышуучулар ханги сектөрлерде чалышыйорду?

Меслек групларынын чоңлүклери ешит эмес. Өзелликле улашым-ложистик жана тарым-айлана групларындаки чакан сажылар, бул груплара аит оласылык катышларынын гениш гүвен аралыкларыйла тахмин едилмесине йол ачмыштыр.

Иш саатлери жана гүнлүк күн таасири

Катышуучуларын йарысы ачык аба изилдөөларыны сабах 11.00’ден мурда же 15.00’тен кийин йаптыгыны билдирди. Буна каршылык:

• Йүзде 23,8’и 11.00-15.00 арасында чалышыйорду.
• Йүзде 26,2’си гүн бойунжа ачык абада чалышыйорду.

Гүнлүк күн алтында калма мөөнөтси:

• Йүзде 29,0’да бир сааттен аз,
• Йүзде 44,5’те бир-үч саат,
• Йүзде 26,5’те үч саат же дагы көпйды.

Катышуучуларын болгону йүзде 33,8’и өгле саатлеринде күн алтында изилдөө мөөнөтсини сынырлайабилдигини белиртти. Йүзде 52,4 буну болгону базен йапабилдигини, йүзде 13,8 исе хич йапамадыгыны билдирди.

Бу жыйынтык, УВ’ден качынманын болгону бирейсел билги же истек меселеси олмадыгыны көрсөтөт. Кызматкерын вардийасы, боюнчави жана иш берүүчүин организасйону өгле күнинден качынма имкâныны белирлейебилир.

Көлөкө жана тыныгуу кошуллары

Изилдөө сырасында:

• Йүзде 36,5’е иш берүүчү тарафындан түзүлүшландырылмыш көлөкө сагланыйорду.
• Йүзде 49,7 догал же кысми көлөкөден йарарланыйорду.
• Йүзде 13,8 хичбир көлөкөйе сахип эмесди.

Мола сырасында:

• Йүзде 50,7 түзүлүшландырылмыш көлөкөйе,
• Йүзде 35,9 кысми көлөкөйе еришебилийорду.
• Йүзде 13,4’үн көлөкө еришими йокту.

Көлөкө булунмасы таасирленүүи тамамен ортадан калдырмаз. Күн ышыгы айланадеки йүзейлерден йансыйабилир жана базы көлөкө түзүмдөрү гүнүн бүтүн саатлеринде йетерли корума сагламайабилир. Анжак изилдөө көлөкө түзүмдөрүнын чоңлүгүнү, УВ кечиргенлигини же кулланым мөөнөтсини өлчмемиштир.

Йансытыжы йүзейлер жана УВ индекси

Катышуучуларын йүзде 48,6’сы бетон, асфалт же чим гиби чагылдыруучу бетлерин айланасинде чалыштыгыны билдирди. Йүзде 10,7’си дениз көпүгү, плаж куму же бензери дагы күчтүү йансытыжы ортамлары билдирди.

Иш жеринде УВ индексинин илан же пайлашым абалы:

• Пайлашылыйор: %37,6
• Пайлашылмыйор: %62,4

УВ индексинин кызматкерлара билдирилмеси тек башына корума сагламаз; бирок вардийа планлама, тыныгуу саатлери, күн коруйужу йенмененме жана ек коргоочу кийим колдонулушу үчүн уйары ишлеви боюнчабилир.

Кишисел коруйужу өнлемлер

Сурамжылоо; кең кырдуу шапка же моюн коргоочу барет, узак пантолон, узак коллу кийим, УВ коруйужу көзлүк жана ен аз SPF 30 күн коруйужу гиби өнлемлери соргулады.

• Йүзде 44,8 бүтүн өнермененн өнлемлери кулландыгыны билдирди.
• Йүзде 31,7 үч же дагы көп өнлем кулландыгыны сөйледи.
• Йүзде 23,5 үч же дагы аз өнлем кулландыгыны билдирди.

Бу маалыматлер колдонулушун сыклыгыны, күн коруйужунун миктарыны, йенмененме аралыгыны же кийимнин герчек УВ корума мааниини гөстермез. Кишинин бир үрүнү “kullanıyorum” демеси, ону бүтүн вардийа бойунжа йетерли бичимде кулландыгы анламына гелмейебилир.

Күн йаныгы себеп өнемли бир табылгадур?

Сон бир жыл үчүнде иш сырасында:

• Йүзде 58,6 хич күн йаныгы жашооадыгыны,
• Йүзде 34,8 бир кез,
• Йүзде 6,6 ики же дагы көп кез күн йаныгы йашадыгыны билдирди.

Топламда йүзде 41,4’лүк бир груп иш сырасында ен аз бир күн йаныгы билдирмиштир. Күн йаныгы, таасирленүүин болгону теорик олмадыгыны жана базы кызматкерларда деринин көзле гөрүлүр акут хасар деңгээлине улаштыгыны дүшүндүрүр.

Бунунла бирликте күн йаныклары тыбби жазууларла догруланмамыш, катышуучуларын кенди танымларына дайанмыштыр.

Күн дуйарлылыгы өзелликлери

Күн дуйарлылыгы болгону изилдөө мөөнөтсийле белирленмез. Деринин меланин миктары, йанма егилими, көз жана сач ренги, сепкилденүү, калдар жана чожуклук күн йаныклары кишисел дуйарлылыгы еткмененйебилир.

Бу өзелликлерин тамамы өзүн-өзү билдирүүдир. Тен типи клиникалык Фитзпатрижк сыныфламасыйла догруланмамыш, калдар дерматолог тарафындан сажылмамыштыр.

Чожуклук дөнеминдеки күн йаныклары

Он секиз йашындан мурда:

• Йүзде 60,3 кабаржыклы күн йаныгы жашооадыгыны,
• Йүзде 24,5 биркач кез,
• Йүзде 15,2 бирчок кез кабаржыклы күн йаныгы йашадыгыны билдирди.

Топлам йүзде 39,7’лик бир кесикм чожуклукта ен аз бир кабаржыклы күн йаныгы билдирмиштир. Йетишкин катышуучуларын чожуклук дөнемини хатырламасына дайанан бул маалымат, гери чагырма хатасына ачыктыр.

Кишисел жана амененсел тери рагы өйкүсү

Катышуучуларын:

• Йүзде 65,2’си кишисел же амененсел тери рагы өйкүсү олмадыгыны,
• Йүзде 18,6’сы амененсел өйкү булундугуну,
• Йүзде 16,2’си кишисел тери рагы өйкүсү булундугуну билдирди.

Изилдөө учурдагы тери рагы танысы оланлары дышламыштыр. Ошондуктан кишисел өйкү билдирен кишмененр кечмиште таны алмыш факат изилдөө сырасында актиф танысы булунмайан кишмененр болушу мүмкүн. Бунунла бирликте кечмиш танынын түрү, тарихи, патоложи догруламасы жана дарылооси метинде ачыкланмамыштыр.

Топлам УВ гүвенлиги жана күн дуйарлылыгы пуанлары

Макале жалпы PRA-SSCOW пуанынын орталамасыны жана стандарт сапмасыны айры бир маани катары рапорламамактадыр. Ошондуктан генел риск сыныфлары маалыматлсе де өрнеклемин орталама жалпы риск пуаны йүкленен метинден чыкарыламаз.

Генел риск дагылымы

Йалнызжа ики киши төмөн тобокелдик классында экени үчүн демографик анализлерде төмөн жана орточо тобокелдик груплары бирлештирмененрек жогорку тобокелдик грубуйла каршылаштырылмыштыр.

Метин риск дагылымы үчүн “Şekil 1”е атыфта булунмактадыр. Анжак йүкленен 31 сайфалык PDF’де бул шекил гөрүнүр бичимде булунмамактадыр; дагылым болгону Табло 4 үзеринден догруланабилмектедир.

Хам демографик салыштыруулар

Дегишкенлер тек тек маанилендирилдигинде жогорку тобокелдик классындакмененрин орталама йашы 36,42 ± 9,31 жыл, төмөн-орта груптакмененрин орталама йашы 30,01 ± 9,41 жылды. Фарк үчүн П маании 0,001’ин алтындайды.

Жогорку тобокелдик катышлары:

• Кадынларда йүзде 22,4, еркеклерде йүзде 35,2,
• Өргүн егитими олмайанларда йүзде 56,0,
• Илкокул егитимлмененрде йүзде 66,7,
• Ортаөгретим же лисе мезунларында йүзде 29,6,
• Үниверсите же үзери егитимлмененрде йүзде 20,2,
• Бекâрларда йүзде 17,1,
• Евлмененрде йүзде 40,0,
• Бошанмыш же дул кишмененрде йүзде 38,5,
• Саудиялык кызматкерларда йүзде 15,7,
• Саудиялык эмес кызматкерларда йүзде 44,4

катары булунду.

Бу салыштыруулар башка өзгөркенлери контрол етмез. Өрнегин Саудиялык эмес грубун чалыштыгы сектөрлер, егитим деңгээли же иш убактысы фарклы болушу мүмкүн. Ошондуктан изилдөөжылар чок өзгөркенли ложистик регресйон уйгулады.

Ложистик регресйон насыл окунмалыдыр?

Изилдөөнын кулландыгы ложистик регресйонун мантыгы, түшүндүрмө амажыйла шу темел илишкийле гөстермененбилир. Бул денклем макаладе ачык бичимде йазылмамыштыр:

\[ \log\left(\frac{p}{1-p}\right)=\beta_0+\beta_1X_1+\beta_2X_2+\cdots+\beta_kX_k \]

Бурада:

• п, кишинин жогорку PRA-SSCOW тобокелдик классында булунма оласылыгыдыр.
• X_к, йаш, жинсийет, егитим, медени абал, меслек жана миллийет гиби өзгөркенлердир.
• β_к, хер өзгөркенин дигер өзгөркенлер сабиткен моделье каткысыдыр.

Дүзелтилмиш оддс катышы:

\[ aOR=e^{\beta} \]

бичиминде йорумланабилир.

• аОР = 1, реферанс групла фарк олмадыгыны,
• аОР &гт; 1, жогорку тобокелдик классында булунма оддс’унун арттыгыны,
• аОР &лт; 1, оддс’ун азалдыгыны көрсөтөт.

Оласылык катышы, түздөн-түз оласылык же мутлак риск эмес. Өрнегин аОР 3,686, рак гелишме оласылыгынын йүзде 368,6 экени дегенди билдирбейт.

Йаш жана жинсийет: хам илишкмененр айарламадан кийин сүрдү мү?

Йаш үчүн дүзелтилмиш оддс катышы 1,029’ду; йүзде 95 ишеним аралыгы 0,986-1,074 жана П маании 0,193’тү. Гүвен аралыгы 1’и ичердиги үчүн йаш көз карандысыз катары маанилүү булунмады.

Еркек жинсийети үчүн дүзелтилмиш оддс катышы 0,987’йди; ишеним аралыгы 0,411-2,368 жана П маании 0,976’йды. Еркеклерде хам жогорку тобокелдик катышы дагы жогорку гөрүнмесине рагмен егитим, медени абал, меслек жана миллийет бирликте маанилендирилдигинде көз карандысыз жинсийет еткиси калмады.

Бу жыйынтык, йаш же жинсийетин биологиялык ачыдан өнемсиз экенин канытламаз. Йалнызжа бул өрнеклем жана бул риск пуаны модельинде, дигер өзгөркенлер контрол едилдигинде көз карандысыз статистикалык илишки гөстермененмедигини ифаде едер.

Егитим деңгээли

Реферанс груп өргүн егитим алмамыш кызматкерларды.

Үниверсите же дагы жогорку егитим үчүн боюнчали азаюу шөйле хесапланабилир:

\[ (1-0{,}155)\times100=84{,}5\% \]

Бу жыйынтык, үниверсите егитиминин тери рагыни биологиялык катары йүзде 84,5 өнледиги дегенди билдирбейт. Йүксек егитим грубунун PRA-SSCOW жогорку тобокелдик классында булунма оддс’у, өргүн егитими олмайан груба боюнча болжол менен йүзде 84,5 дагы төмөнтүр.

Егитим; саглык окурйазарлыгы, коргоочу продуктлере еришим, изилдөө позисйону, гелир, иш берүүчү политикалары жана вардийа контролү гиби бирчок өзгөркенин гөстергеси болушу мүмкүн. Изилдөө бул оласы йоллары бирбиринден айырмамыштыр.

Медени абал

Бекâрлар реферанс алындыгында:

• Евлмененр үчүн аОР 3,043; ишеним аралыгы 1,335-6,934; П = 0,008,
• Бошанмыш же дул кишмененр үчүн аОР 1,098; ишеним аралыгы 0,243-4,962; П = 0,904

катары булунду.

Евлилик абалынн себеп дагы жогорку пуанла байланыштуу экени түздөн-түз өлчүлмемиштир. Йаш, узак мөөнөтли кесиптик изилдөө, сектөр дагылымы же жашоо алышканлыклары рол ойнайабилир. Кеситсел изилдөө евлилигин риск өсүшына себеп экенин гөстермез.

Меслек груплары

Иншаат жана санайи грубу реферанс катары кулланылды. Бул групта 60 кишиден болгону 3’ү жогорку тобокелдик классындайды.

Бу маанилерин тамамы реферанс грубуна боюнча эсептелген. Реферанс груптаки жогорку тобокелдикли киши санынын чок төмөн олмасы, катышлары бүйүтебилир. Гүвен аралыкларынын чок гениш олмасы тахминлерин кесикн олмадыгыны көрсөтөт.

Өрнегин тарым жана айлана сектөрү үчүн герчек боюнчали оддс’ун ишеним аралыгы 8,568 менен 228,555 арасында өзгөрмектедир. Бул кадар гениш бир аралык, илишкинин йөнүнүн күчтүү гөрүнмесине рагмен чоңлүгүнүн хассас бичимде билинсультдигини көрсөтөт.

Айрыжа ана метиндеки бир жүмледе темизлик жана камусал алан темизлиги үчүн маани “0,632” бичиминде йазылмыш гөрүнмектедир. Табло 6’да исе катсаны 2,364, аОР 10,632 жана ишеним аралыгы 2,492-45,358 катары маалыматлмиштир. Ич тутарлылык ачысындан табло маании математиксел катары катсаныйла ылайыкдур:

\[ e^{2{,}364}\approx10{,}63 \]

Ошондуктан метиндеки 0,632 ифадеси мухтемел бир йазым хатасыдыр; бирок изилдөө хакем маанилендирмесинден кечмедигинден кийинки сүрүмде йазарлар тарафындан догруланмасы герекир.

Миллийет

Саудиялык кызматкерлар реферанс алындыгында Саудиялык эмес кызматкерлар үчүн:

• аОР = 3,686,
• %95 ишеним аралыгы = 1,578-8,608,
• П = 0,003

катары булунду.

Бу жыйынтык миллийетин биологиялык бир тери рагы себепи экенин гөстермез. “Саудиялык эмес” категориси чок фарклы үлкелерден, тен типлеринден, гелир деңгээллеринден, иш сөзлешмелеринден жана меслеклерден гелен кызматкерлары тек групта бирлештирмектедир.

Гөзленен илишки шу кошулларла баглантылы болушу мүмкүн:

• Даха узак ачык аба вардийалары,
• Даха аз көлөкөйе еришим,
• Коруйужу екипман фарклылыклары,
• Иш гүвенжеси жана изилдөө кошуллары,
• Саглык хизметине еришим,
• Дил жана егитим енгеллери.

Анжак изилдөө бул түшүндүрмөларын хер бирини түздөн-түз тест етмемиштир. Миллийет сонужу, кесиптик жана сосйал ешитсизликлерин оласы бир ишарети катары маанилендирилмелидир; бирейлере илишкин генетик же күлтүрел генеллеме катары кулланылмамалыдыр.

Моделин ачыкладыгы “yüzde 48” не анлама гелийор?

Ложистик регресйон үчүн Нагелкерке Р² маании 0,482 катары маалыматлмиштир. Йазарлар буну модельин рисктеки өзгөримин болжол менен йүзде 48’ини ачыкладыгы бичиминде йорумламактадыр.

Нагелкерке Р², догрусал регресйондаки класик Р² менен айны эмес. Бир сөзде Р² өлчүсүдүр жана модельин болгону сабит теримли моделье боюнча не өлчүде дагы ийи уйум сагладыгыны өзетлер. Ошондуктан бирейсел тери рагы рискинин там катары йүзде 48’инин йаш, егитим жана меслек тарафындан ачыкландыгы бичиминде окунмамалыдыр.

Модел үчүн көз карандысыз догрулама, чапраз догрулама, калибрасйон графиги же башка бир өрнеклемде перформанс маанилендирмеси рапорланмамыштыр.

Изилдөөнын иш саглыгы ачысындан темел месажы

Изилдөөнын ен күчтүү халк саглыгы месажы, УВ корунмасынын болгону кызматкерын кишисел сорумлулугу олмадыгыдыр. Кызматкер күн алтында булунмак зорундайса корума, иш организасйонунун парчасы хâлине гелмелидир.

Изилдөөнын жыйынтыклары догрултусуунда йазарларын өнердиги уйгуламалар шунлардыр:

• Иш йерлеринде зорунлу УВ корунма политикалары,
• Көлөкөлик изилдөө жана тыныгуу аланлары,
• Гениш кенарлы же моюн коргоочу баш кийимлар,
• Узун коллу коргоочу кийимлер,
• УВ коруйужу көзлүклер,
• Йетерли күн коргоочу продукт сагланмасы,
• УВ индексинин кызматкерларла пайлашылмасы,
• Өгле саатлеринде вардийа жана боюнчав дүзенлемеси,
• Дүзенли тери маанилендирмеси,
• Дүшүк егитимли жана гөчмен кызматкерлара уйгун дилде егитим.

Анжак учурдагы изилдөө бул мүдагылелери уйгулайып еткинликлерини өлчмемиштир. Бунлар көзленен тобокелдик профилине дайанан политика өнермененридир.

Гүнделик жашоо ачысындан анламы

Изилдөөнын жыйынтыклары, күнтен корунманын болгону дениз кенары, татил же спор сырасында герекли олмадыгыны көрсөтөт. Ачык аба кызматкерлары үчүн таасирленүү гүнлүк ишин бир парчасыдыр.

Корума давранышлары тек бир үрүне индиргенсүт эмүүчүдир. Еткили бир йаклашым:

• Изилдөө саатлеринин дүзенленмеси,
• Көлөкө сагланмасы,
• Уйгун кийим жана баш кийим,
• Гөз корумасы,
• Күн коруйужунун йетерли жана текрарлы колдонулушу,
• Күн йаныкларынын изленмеси,
• Шүпхели дери өзгөрүүликлеринин эрте маанилендирилмеси

гиби катманларын бирликте колдонулушуны геректирир.

Бу изилдөө бирейлере таны же дарылоо өнериси суунмамактадыр. Дериде йени олушан, бүйүйен, канайан, иймененшмейен же шекил-ренк өзгөртирен бир лезйонун маанилендирилмеси риск сурамжылооинден фарклы катары клиникалык дерматоложи инжелемеси геректирир.

Изилдөөнын күчтүү йөнлери

• Эр-Рияддаки ачык аба ишчилерина одакланан йерел маалымат үретмиштир.
• Саудиялык жана Саудиялык эмес кызматкерлары айны изилдөөда маанилендирмиштир.
• Бирден көп меслек грубуну ичермиштир.
• Изилдөө кошулларыйла кишисел күн дуйарлылыгыны айны арачта еле алмыштыр.
• УВ иш убактысы, көлөкө, чагылдыруучу бетлер жана УВ индексини айры айры соргуламыштыр.
• Күн йаныгы, чожуклук таасирленүүи жана кишисел/аменен өйкүсү гиби бирикижи риск унсуурларыны маанилендирмиштир.
• Сурамжылоо мененри-гери чевири жана узман инжелемесинден кечирилмиштир.
• 35 жеке пилот уйгулама түзүлүшлмыштыр.
• Хам салыштырууларын ардындан чок өзгөркенли ложистик регресйон колдонулган.
• Изилдөө үчүн етик курул онайы алынмыштыр.

Изилдөөнын чектелгенлыклары

Кеситсел тасарым: Таасирленүүлер жана риск пуаны айны заманда өлчүлдүгү үчүн себеп-жыйынтык илишкиси куруламаз. Егитим деңгээлинин төмөн тобокелдик пуанына себеп экени же медени абалын риски артырдыгы канытланмамыштыр.

Герчек рак сонужу жок: Изилдөөда меланома, базал клеткали карсином же скуамөз клеткали карсином танысы догруланмамыштыр. Жыйынтык, сурамжылоое дайалы риск категорисидир.

Өз билдирим: Изилдөө саатлери, коргоочу продуктлер, күн йаныклары, дери өзелликлери, калдар жана рак өйкүсү катышуучуларын хатырламасына жана йорумуна дайаныр.

Неснел УВ өлчүмү жок: Кишисел УВ дозиметреси, метеороложик УВ кайды же изилдөө сахасы өлчүмү колдонулган эмес.

Чеврим ичи өрнеклеме: WhatsApp жана онлайн сурамжылоо колдонулушу дижитал еришими жана окурйазарлыгы олан кызматкерлары сечмиш болушу мүмкүн.

Растгеле өрнеклеме түзүлүшлмамыштыр: Ардышык жана гөнүллү өрнеклем Эр-Рияддаки бүтүн ачык аба ишчилерины темсил етмейебилир.

Дил чектелгенлыгы: Арапча сүрүм, Арапча окуйамайан гөчмен кызматкерларын катылымыны азалтмыш болушу мүмкүн.

Өрнеклем түзүлүшсы: Катышуучуларын йүзде 66,6’сы үниверсите же дагы жогорку егитимлидир. Бул дагылым агыр жана төмөн үжретли ачык аба иш гүжүнүн тамамыны темсил етмейебилир.

Күчүк алт груплар: Базы меслек групларында 12-18 киши булунмасы регресйон жыйынтыкларыны карарсызлаштырабилир.

Сейрек реферанс клеткаси: Иншаат жана санайи грубунда болгону үч жогорку тобокелдикли катышуучу булунмасы, дигер меслеклер үчүн чок чоң оддс катышлары үретмиштир.

Гениш гүвен аралыклары: Меслек тахминлеринин гүвен аралыклары, герчек етки чоңлүгүнүн олдукча белирсиз экенин көрсөтөт.

Чок саныда салыштыруу: Бирчок демографик жана давранышсал өзгөркен сынанмыш; чоклу тест дүзелтмеси рапорланмамыштыр.

Йерел псикометрик догрулама чектелгендыр: Арапча сүрүм үчүн пилот түзүлүшлмыш, бирок учурдагы өрнеклемде айрынтылы гүвенилирлик жана кечерлилик жыйынтыклары маалыматлмемиштир.

Риск пуаны үст сыныры белирсизлиги: Метин 0-57 пуан аралыгыны билдирсе де йайымланан сору жана агырлыклардан бул жалпы айрынтылы катары йениден олуштуруламамактадыр.

Ексик гөрсел: Метинде атыф түзүлүшлан Шекил 1, йүкленен PDF’де гөрүнүр бичимде йер алмамактадыр.

Metin-tablo тутарсызлыгы: Темизлик сектөрү үчүн ана метиндеки оддс катышы ифадеси менен Табло 6 арасында йазым фаркы булунмактадыр.

Клиник уйгулама сыныры: Изилдөө, зорунлу УВ политикасынын, егитим програмынын же дерматоложик тараманын рак вакаларыны азалтажагыны денейсел катары сынамамыштыр.

Изилдөө не сөйлүйор, не сөйлемийор?

Гечмиш, бүгүн жана келечек ачысындан өнеми

Гечмиш ачысындан: Күнтен корунма чогу заман бирейсел давраныш жана татил таасирленүүи үзеринден еле алынмыштыр. Бул изилдөө, УВ радйасйонуну иш жеринде дүзенленмеси герекен бир кесиптик техлике катары өне чыкармактадыр.

Бугүн ачысындан: Эр-Рияддаки өрнеклемде риск профиллеринин егитим, меслек жана кызматкерларын гөчменлик абалы гиби сосйал еткенлерле фарклылаштыгыны көрсөтөт. Бул жыйынтык, айны генел егитим месажынын бүтүн кызматкер груплары үчүн йетерли олмайабмененжегини дүшүндүрүр.

Гележек ачысындан: Изилдөөнын жыйынтыктары шу изилдөөлар үчүн баштапкы олуштурабилир:

• Растгеле жана сектөр темсилли дагы чоң өрнеклемлер,
• Чок дилли PRA-SSCOW сүрүмлеринин догруланмасы,
• Кишисел УВ дозиметреси кулланылан изилдөөлар,
• Дерматоложик муайене жана клиникалык таны догруламасы,
• Кызматкерларын жыллар бойунжа излендиги узакламасына изилдөөлар,
• Көлөкөлик жана вардийа дүзенлемесинин еткинлик денемелери,
• Ишверен тарафындан сагланан күн коруйужу жана кийим програмлары,
• Гөчмен кызматкерлара кенди диллеринде егитим,
• Иш колуна өзгү УВ гүвенлик стандартлары,
• Күн йаныгы жана шүпхели дери лезйонларынын дүзенли изленмеси.

Изилдөөнын Ыкмаи жана Жыйынтыктары

Текник изилдөө тасарымы

Сурамжылоо уйарлама мөөнөтжи

1. Өзгүн арач үчүн гелиштирижмененрден кулланым жана чевири изни алынды.
2. Сурамжылоо Арапчайа мененри чевири ыкмаийле чеврилди.
3. Багымсыз гери чевири түзүлүшлды.
4. Дил жана күлтүрел уйгунлук үчүн узман инжелемеси герчеклештирилди.
5. 35 катышуучуйла пилот уйгулама түзүлүшлды.
6. Нихаи сурамжылоо онлайн ортамда дагытылды.

Пилот изилдөөнын болгону “uygunluğu doğruladığı” белиртилмекте, нижел гүвенилирлик жыйынтыклары суунулмамактадыр.

Темел УВ изилдөө кошуллары

Риск категормененри

Хам жогорку тобокелдик катышлары

Чок өзгөркенли модельин көз карандысыз жыйынтыклары

Истатистиксел йорумун сыныры

Регресйондаки жыйынтык өзгөркени клиникалык тери рагы эмес, PRA-SSCOW жогорку тобокелдик классыдыр. Ошондуктан таблодаки аОР маанилеринин догру ифадеси “жогорку сурамжылоо тобокелдик классында булунма оддс’у”дур.

Моделин меслек категормененриндеки чок чоң аОР маанилери, чакан груп чоңлүклери жана аз саныдаки реферанс олай себепийле диккатли маанилендирилмелидир. Гениш гүвен аралыклары, нокта тахминлеринин герчек чоңлүгүнде жогорку белирсизлик булундугуну көрсөтөт.

Етик жана маалымат йөнетими

Изилдөөнын етик онайы Кинг Абдуллах Ынтернатионал Медижал Ресеаржх Жентер үзеринден 1 Ейлүл 2025 тарихинде алынмыштыр:

• IRB нумарасы: 00000213725
• Изилдөө нумарасы: NRR25/121/5

Катышуучу билгмененринин шифреленмиш бир досйада сакландыгы, болгону изилдөө екибинин еришебилдиги жана исимлерин анализде кулланылмадыгы белгиленген.

Йазарлар чыкар чатышмасы билдирмемиш жана дыш финансман булунмадыгыны ачыкламыштыр.

Булак жана Ыкма Ноту

Бу ичерик, “Skin Cancer Risk Assessment among Adult Outdoor Workers in Эр-Риядh, Saudi Arabia” баш кийимлы изилдөөйа дайанмактадыр.

Йүкленен PDF’нин гөрүнүр ана метнинде йазар ады же там йазар листеси булунмамактадыр. Досйанын белге метадата аланында Рима Наеем Абдуллах Алсхехри ады йазар катары жазуулыдыр. Метадата кайды тек башына ексиксиз йазарлык листесини догруламадыгындан йазар билгиси темкинли бичимде актарылмыштыр.

Булак, SSRN үзеринде булунан бир препринт изилдөө макаласидир. Метинде ачыкча “This preprint research paper has not been peer reviewed” уйарысы камтылган. Долайысыйла изилдөө хакем маанилендирмесинден кечмемиштир. Макалейе аит дерги кабулү же DOI билгиси метинде булунмамактадыр.

Изилдөө клиникалык таны, дерматоложик тарама же рак инсидансы изилдөөсы эмес. Эр-Риядда ачык абада иштеген 290 йетишкинин онлайн, өзүн-өзү билдирүүли PRA-SSCOW сурамжылооийле маанилендирилдиги аналитик кесиктсел изилдөөдыр.

Изилдөөда билдирмененн төмөн, орта жана жогорку тобокелдик категормененри герчек рак танысы же бирейсел рак оласылыгы эмес. Бунлар иш жериндеки УВ таасири, корунма давранышлары жана кишисел күн дуйарлылыгына маалыматлен пуанлардан олуштурулан тобокелдик профили сыныфларыдыр.

Дерматоложик муайене, дермоскопи, бийопси, рак реестрлери, кишисел УВ дозиметреси же мененрийе дөнүк байкоо колдонулган эмес. Ошондуктан изилдөө УВ таасиринин тери рагыне себеп экенин бул өрнеклем үчүнде түздөн-түз гөстермез жана келечекте кимин рак гелиштирежегини белирлейемез.

PRA-SSCOW аражынын өзгүн сүрүмү үчүн гүвенилирлик маанилери актарылмыш; Арапча уйарлама мененри-гери чевири, узман инжелемеси жана 35 жеке пилот уйгуламайла хазырланмыштыр. Анжак йерел сүрүмүн герчек клиникалык тери рагы жыйынтыкларына каршы өнгөрү кечерлилиги гөстерилмемиштир.

Изилдөө онлайн, ардышык жана гөнүллү өрнеклем кулландыгындан жыйынтыклар Эр-Рияддаки бүтүн ачык аба ишчилерина нүфус превалансы катары генелленсүт эмүүчүдир. Өзелликле WhatsApp еришими, окурйазарлык жана Арапча сурамжылоо дили катылымы еткмененмиш болушу мүмкүн.

Регресйондаки базы меслек оласылык катышлары чок чоң жана гүвен аралыклары геништир. Бул абал чакан алт груплар жана реферанс категориде аз саныда жогорку тобокелдик олайы булунмасы себепийле тахминлерин карарсыз олабмененжегини көрсөтөт.

Изилдөөжыларын зорунлу УВ корума политикалары, көлөкө, коргоочу кийим, УВ индекси пайлашымы, егитим жана дерматоложик излем өнермененри изилдөө жыйынтыкларына дайанан халк саглыгы өнермененридир. Изилдөө бул мүдагылелерин еткинлигини түздөн-түз тест етмемиштир.

Бу макала болгону йүкленен препринтте булунан ыкма, сурамжылоо пунктлери, пуанлама, таблолар, статистикалык жыйынтыклар, етик билгмененр жана йазар йорумлары темел алынарак хазырланмыштыр. PDF’де булунмайан рак танысы, дарылоо башарысы, кесикн себепселлик же политика еткинлиги иддиалары екленмемиштир.