Bu çalışma, petrol ve doğal gaz fiyatındaki günlük hareketleri tek bir “enerji fiyatı şoku” olarak değerlendirmek yerine bunları ekonomik kökenlerine göre ayırmaya çalışan yüksek frekanslı bir yapısal vektör otoregresyonu modelidir. Yüksek frekanslı yapısal vektör otoregresyonu (SVAR), birbiriyle eş zamanlı hareket eden çok sayıda zaman serisini kullanarak gözlenen fiyat hareketlerinin altında yatan yapısal şokları tanımlamaya çalışan ekonometrik bir modeldir. Çalışma enerji fiyatlarını dört bileşene ayırır: mevcut talep şoku, geleceğe dönük talep şoku, gerçekleşmiş/mevcut arz şoku ve jeopolitik arz riski (geopolitical supply risk, GSR). Petrol modeli günlük Brent fiyatları, küresel hisse senedi getirileri ve gazete temelli GPR Threats göstergesini; doğal gaz modeli ise TTF fiyatları, Avrupa hisse senedi getirileri, GPR Threats göstergesi ve hava koşullarından türetilmiş sıcaklık anomalilerini kullanır. Tanımlanan günlük şoklar daha sonra aylık frekansa dönüştürülerek yerel projeksiyonlarla enerji stokları, petrol üretimi, tüketici fiyat seviyesi ve işsizlik üzerindeki etkileri incelenir.

Çalışmanın temel sonucu, enerji fiyatındaki artışın kaynağının makroekonomik yorum açısından belirleyici olduğudur. Petrol piyasasında gerçekleşmiş arz kesintileri tüketici fiyat seviyesinde daha kalıcı artışlar ve işsizlikte belirgin yükselişler üretirken, jeopolitik arz riski şoklarının petrol kaynaklı fiyat seviyesi etkisi yaklaşık altı ay içinde sönümlenmekte ve işsizlik üzerindeki etkisi istatistiksel olarak sıfırdan ayırt edilememektedir. Doğal gaz tarafında ise GSR dahil bütün şok türleri Avrupa fiyat seviyesinde daha kalıcı etkiler oluşturmakta, buna karşılık işsizlik tepkileri daha sınırlı kalmaktadır.

Enerji piyasası sonuçları da iki şok türünü ayırmaya yardımcı olmaktadır. Gerçekleşmiş petrol arz şokları küresel petrol üretimini başlangıçta düşürür ve petrol stoklarını azaltır. Buna karşılık jeopolitik arz riski şoku, henüz fiziksel arz kaybı oluşmadan gelecekte kıtlık yaşanabileceği korkusuyla ihtiyati stoklama davranışını artırabildiği için petrol stoklarını yükseltmektedir. Küresel petrol üretimi ise GSR şokunun ilk etkisinde anlamlı biçimde değişmemektedir.

Bu ayrım, enerji fiyatındaki her yükselişin fiziksel kıtlık anlamına gelmediğini gösterir. Modelin tarihsel ayrıştırmaları, 2022 Rusya-Ukrayna savaşı, Nisan 2025 ABD tarife duyuruları ile OPEC+ üretim kararları ve 2026 Orta Doğu savaşı sırasında enerji fiyatlarının aynı anda birden fazla ekonomik kuvvet tarafından hareket ettirilebildiğini göstermektedir. Bununla birlikte çalışma ekonometrik bir tanımlama çerçevesidir; her tarihsel fiyat hareketinin gerçek dünyadaki nedenini deneysel kesinlikle kanıtlayan bir mekanizma olarak okunmamalıdır.

Araştırmanın çözmeye çalıştığı temel problem

Merkez bankaları ve ekonomi politikası karar vericileri açısından yalnız enerji fiyatının yükseldiğini bilmek yeterli değildir. Aynı yüzde oranındaki fiyat artışı güçlü mevcut talep, gelecekte talebin artacağı beklentisi, fiziksel arz kaybı veya gelecekte arz kaybı yaşanacağı korkusundan kaynaklanabilir. Bu dört durumun enflasyon, üretim ve işsizlik üzerindeki sürekliliği aynı değildir. Çalışma bu nedenle enerji fiyatındaki günlük hareketlerin “nedenini” gerçek zamana yakın biçimde ayrıştırabilecek bir yapısal model geliştirmektedir.

Jeopolitik Arz Riski ile Gerçekleşmiş Arz Kesintisi Arasındaki Fark Nedir?

Jeopolitik arz riski (GSR), gelecekte fiziksel enerji arzının azalabileceğine ilişkin beklenmedik risk artışını ifade ederken gerçekleşmiş arz kesintisi mevcut üretim veya sevkiyatın fiilen daraldığı durumu ifade eder. Çalışmanın tanımlama mantığında GSR, enerji fiyatı ve GPR Threats göstergesinin birlikte yükselmesiyle ilişkilendirilirken gerçek arz kesintisinin üretim ve stoklar üzerindeki davranışı ayrıca incelenir.

Bu ayrım ihtiyati stoklama açısından özellikle önemlidir. Piyasa katılımcıları gelecekte petrol bulunamayacağından endişe ettiğinde bugünkü üretim henüz düşmemiş olsa bile stok tutma isteği artabilir. Dolayısıyla fiyat artışı ile stok artışının aynı anda görülmesi, fiziksel arz kesintisinden farklı bir mekanizmaya işaret edebilir.

Kaynağın GSR kavramına verdiği ekonomik içerik

GSR şoku, yalnız genel bir “jeopolitik gerginlik endeksi” değildir. Model, gazete tabanlı Geopolitical Risk Threats (GPRT) göstergesindeki yükselişi enerji piyasasındaki fiyat hareketiyle birlikte kullanır. Böylece enerji piyasasıyla ilişkisi bulunmayan bir jeopolitik tehdit GPRT'yi yükseltse bile petrol fiyatı gerekli yönde hareket etmiyorsa model bunu otomatik olarak GSR şoku olarak sınıflandırmaz.

Çalışmada GPRT, Caldara-Iacoviello jeopolitik risk endeksinin tehditlere odaklanan alt bileşenidir. Petrol SVAR'ında kullanılan seri, bu göstergenin yedi günlük hareketli ortalamasıdır. Göstergenin amacı savaş tehdidi, barış anlaşmalarına yönelik risk, askerî yığınak, nükleer tehdit veya terör tehdidi gibi haber kategorilerindeki yoğunluğu günlük frekansta yakalamaktır.

Yüksek Frekanslı SVAR Modeli Bu Çalışmada Neyi Ayrıştırıyor?

Yüksek frekanslı SVAR, günlük enerji fiyatı, finansal piyasa ve jeopolitik risk verilerindeki ortak hareketleri kullanarak gözlenen enerji fiyat değişimini dört yapısal şoka ayırır: geleceğe dönük talep, mevcut talep, gerçekleşmiş arz ve jeopolitik arz riski. Petrol ve doğal gaz için değişkenler ve bazı tanımlama kısıtları farklı olsa da her iki modelin dört-şoklu ekonomik sınıflandırması aynıdır.

Petrol modelinin değişkenleri

Petrol SVAR'ı dört değişken kullanmaktadır. Birinci değişken, teslim vadesi sürekli bir aya sabitlenmeye çalışılan sentetik bir aylık Brent fiyatıdır. İkinci değişken gelecekteki fiyat koşullarını yakalamak için kullanılan 13 ay vadeli Brent fiyatıdır. Üçüncü değişken MSCI ACWI küresel hisse endeksinin günlük getirilerinden bir yıllık hareketli pencere içinde oluşturulan getiridir. Dördüncü değişken GPRT göstergesinin yedi günlük hareketli ortalamasıdır.

Ana metin petrol SVAR örneklemini 1 Haziran 2007–29 Mayıs 2026 olarak tanımlar.

Buradaki “arz şoku” sütunundaki pozitif petrol fiyatı işareti, fiziksel arz miktarının pozitif yönde arttığı anlamına gelmez. Çalışmanın ekonomik anlatısında bu kategori enerji arzını sıkılaştıran, yani fiyatı yükselten gerçekleşmiş arz kesintilerini temsil etmektedir.

Backwardation kavramı neden önemlidir?

Backwardation, kısa vadeli vadeli işlem fiyatlarının daha ileri vadeli fiyatlardan görece yüksek olduğu bir vadeli fiyat eğrisi yapısıdır. Çalışmada mevcut talep veya arz sıkışıklığı gibi bugünkü fiziksel piyasa koşullarını etkileyen şokların kısa vade fiyatını bir yıl ileri fiyattan daha güçlü hareket ettirmesi beklenmektedir. Bu “göreli büyüklük kısıtı”, mevcut talep şokunun geleceğe dönük talep şokundan ayrılmasına yardımcı olur.

Geleceğe dönük petrol talebi için proxy IV nasıl seçiliyor?

Petrol tarafındaki geleceğe dönük talep şoku, bir proxy instrumental variable yaklaşımıyla tanımlanmaktadır. Kaynak, VIX, OVX ve altın fiyatındaki değişimlerin örneklem dağılımının çok yüksek veya çok düşük uçlarında bulunduğu ve ön-vade petrol fiyatının ters yöndeki uç dilimde hareket ettiği günleri seçmektedir. Büyük değişim için kaynak 90. yüzdelik ve 10. yüzdelik eşiklerini kullanır. Seçilen günlerde araç değişken VIX değişimini alır; diğer günlerde sıfırdır.

Kaynak, VIX ve OVX değerlerinin basit fark, altın getirilerinin ise log fark olduğunu belirtmektedir. Haziran 2020'ye kadarki olay adlarının önemli kısmı Gazzani, Venditti ve Veronese'den alınmıştır. Kaynak ayrıca diğer tarihlerde olay özetlerinin Google News Search ve Gemini kullanılarak oluşturulduğunu açıkça belirtmektedir. Bu olay açıklamaları modelin doğrudan ölçülen ekonomik değişkenleri değil, seçilen proxy-IV tarihlerine verilen olay etiketleridir.

Doğal gaz modeli neden petrolden farklı kuruluyor?

Doğal gaz piyasası petrol kadar bütünleşik değildir. Gazın boru hattıyla taşınması veya sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) biçimine dönüştürülerek deniz yoluyla gönderilmesi gerekir. Bu nedenle çalışma küresel tek bir gaz fiyatı yerine Avrupa piyasası için Title Transfer Facility (TTF) fiyatlarını esas alır.

Gaz SVAR'ı güncel TTF fiyatını temsil eden front-month vadeli işlemleri, 13 ay ileri TTF vadeli işlemlerini, MSCI Europe endeksinden türetilmiş Avrupa hisse senedi getirisini ve GPRT göstergesini kullanır. Petrol modelinden farklı olarak mevcut doğal gaz talebi, hava koşullarına dayalı bir proxy IV ile tanımlanmaktadır.

Doğal gaz örneklem tarihinin kaynak içinde tutarlı raporlanmadığı özellikle belirtilmelidir. Ana metin başlangıcı 4 Ekim 2014 olarak verirken Şekil 6 ve Şekil 10 açıklamalarında 4 Ekim 2013 yazmaktadır. Kaynak bu farkın nedenini açıklamamaktadır; Verianla bu iki tarihten birini tahmin yoluyla “doğru” ilan etmemektedir.

Proxy IV ve İşaret Kısıtları Neden Birlikte Kullanılıyor?

Proxy IV belirli bir yapısal şoku dışsal veya şoka yakın bir göstergeyle sabitlemeye yardım ederken işaret ve göreli büyüklük kısıtları geri kalan şokların ekonomik olarak beklenen tepki desenleriyle ayrılmasına yardım eder. Bu çalışmada petrolün geleceğe dönük talep şoku olay-temelli proxy IV ile, doğal gazın mevcut talep şoku ise sıcaklık anomalisi proxy'siyle tanımlanırken diğer ayrımlar fiyat, hisse senedi ve GPRT tepkilerinin işaretlerine dayanır.

Bayesian tahmin ve BEAR toolbox

Petrol ve doğal gaz modellerinin her ikisi Avrupa Merkez Bankası'nın BEAR toolbox'ı içinde Bayesian yöntemlerle tahmin edilmektedir. VAR gecikme sayısı \(p=4\) olarak belirlenmiştir. Proxy IV önce ilgili yapısal şoka karşılık gelen reduced-form sütununu tanımlamakta; işaret ve büyüklük kısıtları ikinci aşamada rotasyonlar üzerinden uygulanmaktadır. Her çekilişin kısıtları sağlayıp sağlamadığı kontrol edilir. Çalışma 2.000 iterasyon simüle etmekte ve ilk 200 iterasyonu burn-in olarak çıkarmaktadır.

Burn-in, Bayesian örnekleme zincirinin başlangıç koşullarından kaynaklanabilecek geçici davranışının nihai posterior özetleri etkilememesi için ilk iterasyonların analiz dışında bırakılmasıdır. Bu açıklama yöntemin matematiksel rolünü öğretmek içindir; kaynakta yeni bir performans sonucu olarak sunulmamaktadır.

Kaynak verileri ve dönüşümler

Türkiye'nin çalışmadaki yeri

Makroekonomik petrol analizinde kullanılan 11 petrol ithalatçısı ekonomi Almanya, İspanya, Fransa, Endonezya, İtalya, Japonya, Güney Kore, Türkiye, Birleşik Krallık, Amerika Birleşik Devletleri ve Güney Afrika'dır. Dolayısıyla Türkiye panelin bir parçasıdır; ancak çalışma Türkiye'ye özgü ayrı bir etki katsayısı veya ülkeye özgü politika sonucu raporlamamaktadır. Doğal gaz makroekonomik paneli ise Almanya, Fransa, İtalya, İspanya ve Birleşik Krallık olmak üzere beş Avrupa ülkesiyle sınırlıdır.

Çalışmanın desteklediği ve desteklemediği sonuçlar

Çalışmanın desteklediği: Model altında petrol arz kesintileri ile petrol GSR şoklarının stok, üretim, fiyat seviyesi ve işsizlik tepkileri farklıdır; doğal gaz şoklarının fiyat seviyesi etkileri petrol şoklarına göre daha kalıcı görünmektedir; tarihsel fiyat ayrıştırmaları jeopolitik riskin fiziksel kesinti başlamadan önce de enerji fiyatını yukarı itebildiğini göstermektedir.

Çalışmanın desteklemediği: Her enerji fiyat artışının gerçek dünyadaki tek nedenini kesin olarak belirlediği söylenemez. Modelin yapısal şokları tanımlama kısıtlarına, proxy IV'lere, veri dönüşümlerine ve Bayesian tahmin varsayımlarına bağlıdır. Türkiye veya başka tek bir ülke için ayrı politika reçetesi tahmin edilmemiştir. Doğal gaz üretiminin aylık veya çeyreklik yeterli veri bulunmaması nedeniyle gaz üretiminin gaz-SVAR şoklarına verdiği tepki incelenmemiştir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

1. Yapısal SVAR denklemi

Petrol modeli kaynakta şu kompakt yapısal biçimde yazılmıştır:

\[ A_0 y_t = A_{+}x_t + e_t \tag{1} \]

Burada \(y_t\), modelde aynı anda incelenen değişkenlerin \(t\) günündeki vektörüdür. \(A_0\), değişkenlerin eş zamanlı yapısal ilişkilerini içeren matristir. \(e_t\), ekonomik anlam verilen yapısal şok vektörüdür. \(p\) gecikme sayısını gösterir ve çalışmanın tahmininde \(p=4\)'tür. Kaynak:

\[ A_{+}=[A_1\;\cdots\;A_p\;c], \qquad x_t=[y'_{t-1}\;\cdots\;y'_{t-p}\;1]' \]

şeklinde tanımlar. Yani \(x_t\) geçmiş \(p\) dönemdeki gözlemleri ve sabit terimi bir araya getirir.

Denklem (1) neyi hesaplıyor?

Denklem doğrudan tek bir enerji fiyatı tahmin etmekten çok, bugünkü çok değişkenli gözlemi geçmiş değerler ve yapısal şoklarla ilişkilendiren SVAR sisteminin yapısal biçimini tanımlar.

Matematiksel ve ekonomik rol

\(A_0\) gözlenen reduced-form artıklarını ekonomik yorumlanabilir yapısal şoklara bağlayan temel eş zamanlı dönüşümü belirler. Bu çalışmada amaç \(e_t\) içindeki hareketleri dört ekonomik kategoriye ayırmaktır.

2. Reduced-form VAR

Kaynağın eşlik eden indirgenmiş biçimi:

\[ y_t=A_0^{-1}c+B_1y_{t-1}+\cdots+B_py_{t-p}+u_t, \qquad u_t\overset{i.i.d.}{\sim}\mathcal{N}(0,\Sigma) \tag{2} \]

olarak verilir. Ayrıca:

\[ B_k=A_0^{-1}A_k,\qquad u_t=A_0^{-1}e_t=De_t,\qquad \Sigma=(A_0'A_0)^{-1}. \]

\(u_t\) gözlenen reduced-form hata vektörüdür; \(e_t\) ekonomik olarak yorumlanmak istenen yapısal şok vektörüdür. \(D\), yapısal şokları reduced-form hatalara bağlayan dönüşüm matrisidir ve kaynak, dört şokun yapısal tanımlanmasında \(D\)'yi temel nesne olarak kullanmaktadır. \(i.i.d.\) ifadesi hataların aynı dağılımdan gelen ve birbirinden bağımsız çekilişler olarak modellendiğini, \(\mathcal{N}(0,\Sigma)\) ise sıfır ortalamalı çok değişkenli normal dağılım ve kovaryans matrisi \(\Sigma\)'yı ifade eder.

3. Proxy-IV ölçüm denklemi

Proxy araç değişken ile yapısal şok arasındaki ölçüm denklemi kaynakta:

\[ m_t=\beta e_{FD(CD),t}+v_t, \qquad v_t\overset{i.i.d.}{\sim}\mathcal{N}(0,1) \tag{3} \]

şeklindedir.

\(m_t\), proxy-IV serisidir. Petrol modelinde proxy, geleceğe dönük talep şokunu (\(FD\)); doğal gaz modelinde ise mevcut talep şokunu (\(CD\)) belirlemeye yardım eder. \(\beta\), proxy ile hedef yapısal şok arasındaki ölçek ilişkisini temsil eder. \(v_t\) ölçüm hatasıdır ve kaynak, bunun VAR'ın bütün yapısal şoklarına ortogonal olduğunu varsayar.

Yerel Projeksiyonlar Bu Çalışmada Neyi Ölçüyor?

Yerel projeksiyonlar, SVAR ile günlük frekansta tanımlanan şokların daha sonraki aylarda petrol üretimi, enerji stokları, tüketici fiyat seviyesi veya işsizlik gibi sonuç değişkenlerinde nasıl bir dinamik tepki oluşturduğunu her tahmin ufku için ayrı regresyon kurarak ölçmektedir. Çalışma enerji piyasası ve makroekonomik sonuçlar için \(h=0,\ldots,24\) aylık ufukları izler.

4. Enerji piyasası yerel projeksiyon denklemi

Kaynak enerji piyasası göstergeleri için şu denklemi kullanır:

\[ y_{t+h}-y_{t-1} = \alpha_h+\beta_h Shock_t+\theta_h Covid_t +\delta_h(Shock_t\times Covid_t) +\sum_{l=1}^{12}\phi_{l,h}\Delta y_{t-l} +\varepsilon_{t+h}. \tag{4} \]

\(y_t\), petrol üretimi veya enerji stoku gibi ilgili piyasa göstergesidir. \(Shock_t\), yüksek frekanslı SVAR'dan gelen aylığa toplanmış yapısal şoktur. \(h\), şoktan sonra incelenen ay ufkudur. \(Covid_t\), Mart-Haziran 2020 arasında 1 olan gösterge değişkendir. Normal COVID dönemi dışındaki tepki \(\beta_h\), COVID penceresindeki tepki ise \(\beta_h+\delta_h\) olarak yorumlanır. Denklem ayrıca sonuç değişkeninin 12 gecikmeli değişimini kontrol olarak içerir.

Petrol LP örneklemi kaynakta 2007:m6–2026:m5; gaz LP örneklemi 2014:10–2026:m5 olarak verilmektedir. Gaz stokları regresyonuna ayrıca Temmuz 2022'den itibaren 1 olan \(Regulation_t\) göstergesi ve etkileşimleri eklenmiştir.

5. Tüketici fiyat seviyesi denklemi

CPI için kaynak:

\[ 100\left[\log(CPI_{i,t+h})-\log(CPI_{i,t-1})\right] = \alpha_{i,h}+\beta_h Shock_t+\theta_h Covid_t +\delta_h(Shock_t\times Covid_t) +\sum_{l=1}^{12}\phi_{l,h}\pi_{i,t-l} +\varepsilon_{i,t+h}. \tag{5} \]

denklemini tahmin etmektedir ve aylık enflasyonu:

\[ \pi_{i,t}=100\Delta\log(CPI_{i,t}) \]

olarak tanımlar.

Sol taraf, ülke \(i\) için şoktan önceki \(t-1\) ayı ile \(t+h\) ufku arasındaki kümülatif log fiyat seviyesi değişimini yüzde ölçeğine taşır. \(\alpha_{i,h}\), ülke sabit etkisidir. \(\beta_h\), COVID başlangıç penceresi dışındaki temel şok tepkisidir. Her ufuk ayrı bir panel regresyonuyla tahmin edilir.

6. İşsizlik denklemi

İşsizlik için kaynak:

\[ u_{i,t+h} = \alpha_{i,h}+\beta_h Shock_t+\theta_h Covid_t +\delta_h(Shock_t\times Covid_t) +\sum_{l=1}^{12}\phi_{l,h}u_{i,t-l} +\varepsilon_{i,t+h}. \tag{6} \]

denklemini kullanır.

Buradaki \(u_{i,t+h}\), ülke \(i\)'nin \(t+h\) ufkundaki işsizlik oranıdır. CPI denkleminden farklı olarak sonuç log değişim değil düzeydeki işsizlik oranıdır. Katsayılar bu nedenle işsizlik oranında yüzde puan cinsinden tepki olarak yorumlanır. Standart hatalar ülke düzeyinde kümelenmiştir ve ülke sabit etkileri zaman içinde değişmeyen ülkeler arası farklılıkları emer.

7. Sentetik bir aylık Brent fiyatı

Front-month Brent sözleşmesinin gerçek teslim tarihi ayın gününe göre yaklaşık bir ile iki ay arasında değişebildiği için kaynak teslim vadesini bir aya sabitlemeye çalışan sentetik bir fiyat üretir:

\[ p_t^{1M} = \alpha_t p_t^{FM} + (1-\alpha_t)p_t^{Dated}. \tag{7} \]

Ağırlık \(\alpha_t\) şu koşulu sağlayacak biçimde seçilir:

\[ \alpha_t d_t^{FM} + (1-\alpha_t)d_t^{Dated} = 30. \tag{8} \]

\(p_t^{FM}\) front-month Brent fiyatı, \(p_t^{Dated}\) Dated Brent fiyatıdır. \(d_t^{FM}\) front-month sözleşmesinin teslim süresini gün olarak gösterir. Kaynak \(d_t^{Dated}=20\) gün alır; bu değer Dated Brent'in 10–30 günlük teslim aralığının ortancası olarak kullanılmıştır. Denklem (8), iki fiyatın ağırlığını öyle seçer ki sentetik petrol varilinin temsil ettiği teslim ufku 30 gün olsun.

8. TTF vadeli işlem serisinin roll düzeltmesi

Doğal gaz vadeli işlemlerinde ay değiştiğinde front-month sözleşmenin temsil ettiği teslim ayı da değişir. Kaynak, yalnız bu sözleşme değişiminden doğan mekanik fiyat sıçramalarını gerçek piyasa şoku gibi modele sokmamak için back-adjustment uygular.

\[ \mathcal{R}=\{\tau:c_\tau\neq c_{\tau-1}\} \]

roll tarihleri kümesi olsun. Sözleşme değişim gününde:

\[ p_\tau-p_{\tau-1} \equiv F_\tau^{c_\tau}-F_{\tau-1}^{c_{\tau-1}}. \]

Kaynak bu farkı aynı sözleşmenin gerçek fiyat hareketi ile sözleşmeler arasındaki roll farkına ayırır:

\[ p_\tau-p_{\tau-1} = \left(F_\tau^{c_\tau}-F_\tau^{c_{\tau-1}}\right) + \left(F_\tau^{c_{\tau-1}}-F_{\tau-1}^{c_{\tau-1}}\right). \]

Roll oranı:

\[ \rho_\tau= \frac{F_\tau^{c_{\tau-1}}}{F_{\tau-1}^{c_{\tau-1}}}, \qquad \tau\in\mathcal{R} \]

olarak tanımlanır. Daha sonra:

\[ A_t=\sum_{\tau>t,\;\tau\in\mathcal{R}}\log(\rho_\tau), \qquad q_t=\log(p_t)+A_t, \qquad r_t=q_t-q_{t-1} \]

ve:

\[ \widetilde{q}_t=\widetilde{q}_{t-1}+r_t, \qquad \widetilde{q}_0=\log(p_0) \]

ile roll sıçramalarından arındırılmış log fiyat serisi oluşturulur. Kaynak daha sonra doğal gaz fiyatlarındaki mevsimselliği azaltmak için \(\widetilde{q}_t\) serisine STL mevsimsel düzeltmesi uygular. Front-month seri Bloomberg TZT1 ve TZT2; 13 aylık ileri seri TZT13 ve TZT14 sözleşmelerinden oluşturulmaktadır.

9. Doğal gaz talebi için Heating Degree Days, Cooling Degree Days ve Total Degree Days

Doğal gazın mevcut talebi hava koşullarına çok duyarlı olduğu için çalışma günlük sıcaklık tahminlerinden bir proxy-IV üretir. Ülke \(i\)'deki günlük ortalama sıcaklık \(T_{i,t}\) olmak üzere:

\[ HDD_{i,t}=\max\{18-T_{i,t},0\} \]

ve:

\[ CDD_{i,t}=\max\{T_{i,t}-18,0\} \]

tanımlanır. Sıcaklık Celsius cinsindedir ve referans eşik \(18^\circ C\) yani \(65^\circ F\)'dir.

HDD, sıcaklık 18°C'nin altına düştüğünde ısıtma ihtiyacının büyüklüğünü; CDD, sıcaklık 18°C'nin üzerine çıktığında soğutma ihtiyacının büyüklüğünü temsil eder. Her ikisi de derece-gün türü sıcaklık uzaklığı ölçüsüdür; tek başına doğrudan gaz tüketimi değildir.

Toplam derece-gün:

\[ TDD_{i,t}=HDD_{i,t}+CDD_{i,t}. \]

olarak hesaplanır. Böylece sıcaklığın 18°C referansından hem soğuk hem sıcak yönde uzaklaşması enerji talebi baskısını yükseltebilir.

Ülke serileri, bir önceki yılın doğal gaz tüketim paylarıyla Avrupa düzeyinde toplanır:

\[ TDD_t = \sum_i w_{i,y(t)-1}TDD_{i,t}. \]

Burada \(w_{i,y(t)-1}\), ülke \(i\)'nin önceki takvim yılındaki toplam Avrupa doğal gaz tüketimi içindeki payıdır.

Normal mevsimsel hava koşullarından sapmayı izole etmek için kaynak aynı takvim gününün önceki beş yıllık ortalamasını kullanır:

\[ A_t = TDD_t-\overline{TDD}_t^{(5)}. \]

Pozitif \(A_t\), normalden daha güçlü ısıtma veya soğutma talebiyle ilişkili hava koşullarını; negatif değer ise normalden daha zayıf hava kaynaklı enerji talebini gösterir. Bu günlük tahmin edilmiş sıcaklık anomalisi, doğal gaz SVAR'ında mevcut talebin proxy-IV'sidir.

10. Bayesian prior yapısı

Kaynak reduced-form VAR katsayıları için Normal-Wishart prior kullanır:

\[ B\mid\Sigma \sim \mathcal{N}(b_0,\Sigma\otimes\Phi_0) \tag{9} \]

ve:

\[ \Sigma \sim IW(S_0,\alpha_0). \tag{10} \]

\(B\), reduced-form katsayıları; \(\Sigma\), hata kovaryans matrisi; \(IW\), inverse-Wishart dağılımıdır. Kaynak \(\Phi_0\)'ın köşegen elemanını değişken \(j\)'nin gecikme \(\ell\)'si için:

\[ \frac{1}{\sigma_j^2} \left( \frac{\lambda_1}{\ell^{\lambda_3}} \right) \]

biçiminde tanımlar.

Kaynak parametreleri şöyledir: her değişkenin kendi birinci gecikmesi için \(b_0=0.8\), diğer katsayılar için \(b_0=0\); \(\lambda_1=1\), \(\lambda_3=1\). \(\sigma_j^2\), her içsel değişken üzerinde ayrı yürütülen tek değişkenli \(AR(p)\) regresyonlarının OLS artık varyanslarından önceden hesaplanır. \(S_0\), bu bireysel AR regresyonlarından gelen köşegen elemanlara sahip bir matristir. \(\alpha_0=n+2\) ve modelde \(n=4\) olduğu için \(\alpha_0=6\)'dır.

Ölçüm denklemi için kaynak \(\beta\)'ya \(N(0,1)\) prioru verir. Petrol modelinde ölçüm hatasına ilişkin inverse-gamma prior parametreleri \(s_1=2\) ve \(s_2=0.02\)'dir. Doğal gaz için BEAR'ın “high relevance prior” seçeneği kullanılır; kaynak bunu proxy'deki varyasyonun yarısının ölçüm hatasına atfedilebildiği bir yapı olarak açıklar.

11. Finansal değişkenlerin impulse response sonuçları

Kaynak Şekil 1'de petrol ve doğal gaz SVAR'larının impulse response function (IRF) sonuçlarını gösterir. Şoklar bir standart sapmalık şok olarak tanımlanmış, çizgiler posterior medyan tepkiyi, gölgeli alanlar %68 güven aralığını göstermektedir.

12. Petrol stokları

Yerel projeksiyonlarda bütün şoklar, etkilerinin karşılaştırılabilmesi için front-month petrol fiyatını ilk anda %1 yükseltecek biçimde normalize edilmektedir. Geleceğe dönük talep şoku OECD petrol stoklarını düşürür; kaynak en yüksek stok düşüşünü yaklaşık %0.1 olarak bildirir ve stokların iki yıl içinde başlangıç seviyesine döndüğünü belirtir.

Mevcut talep ve gerçekleşmiş arz şoklarının stok etkileri daha kalıcıdır; kaynak iki yıl sonrasında yaklaşık %0.2 stok düşüşü raporlar. Buna karşılık GSR şoku petrol stoklarını yükseltir. Bu ters işaret, gelecekte kıtlık yaşanabileceği korkusuna karşı ihtiyati stok oluşturma mekanizmasıyla uyumludur.

Kaynağın temel stok analizi 2006–2026 OECD stoklarını küresel stoklara yaklaşım olarak kullanmaktadır. 2017–2026 arasında OECD dışını da kapsayan alternatif küresel stok ölçüsü medyan tepkilerin işaretlerini değiştirmemiş, ancak daha kısa örneklem nedeniyle sonuçlar daha gürültülü hale gelmiştir.

13. Küresel petrol üretimi

Gerçekleşmiş arz şoku küresel petrol üretimini ilk anda düşürmektedir; daha sonra üretim geçici olarak başlangıç düzeyinin üzerine çıkmaktadır. GSR şokunda ise küresel petrol üretimi ilk anda istatistiksel olarak anlamlı biçimde değişmemektedir. Geleceğe dönük talep şoku üretimde gecikmeli ve kalıcı bir tepki yaratırken mevcut talep şokunun üretim üzerindeki etkisi anlamlı görünmemektedir.

Bu üretim-stok kombinasyonu çalışmanın şok ayrımının önemli doğrulama katmanıdır: fiziksel arz kesintisi üretimi ilk anda azaltırken gelecekteki arz kaybı korkusu stoklamayı artırabilir ve üretimi ilk anda değiştirmeyebilir.

14. Petrol şoklarının tüketici fiyat seviyesine etkisi

Petrol fiyatını ilk anda %1 yükseltecek biçimde normalize edilen geleceğe dönük talep, mevcut talep ve gerçekleşmiş arz şokları, yaklaşık bir yıl sonra tüketici fiyat seviyesini yaklaşık %0.04–%0.10 artırmaktadır.

Petrol GSR şokunda ise fiyat seviyesindeki ilk yükseliş yaklaşık altı ay içinde sönmektedir. Ek bölümdeki çekirdek CPI sonuçları da gerçekleşmiş arz kesintisinin daha kademeli ve kalıcı çekirdek fiyat artışı oluşturduğunu; GSR'nin ise headline CPI'dan daha küçük bir ilk çekirdek fiyat tepkisi yarattıktan sonra sönümlendiğini göstermektedir.

15. Petrol şoklarının işsizliğe etkisi

Talep kaynaklı petrol şokları, özellikle geleceğe dönük talep şoku, işsizliği karşı-olgusal yola göre düşürmektedir ve kaynak bu negatif tepkinin yaklaşık iki yıl sürdüğünü bildirir.

Petrol fiyatını ilk anda %1 yükselten olumsuz arz şoku, yaklaşık bir yıl sonra işsizliği 0.03 yüzde puanı artırmaktadır. Petrol GSR şokuna verilen işsizlik tepkisi ise istatistiksel olarak sıfırdan ayırt edilememektedir.

16. Doğal gaz şoklarının makroekonomik etkileri

TTF fiyatını ilk anda %1 yükseltecek biçimde normalize edilen dört doğal gaz şoku da Avrupa tüketici fiyat seviyesinde kalıcı artışlar meydana getirmektedir. Özellikle gaz GSR şokunun fiyat seviyesi tepkisi, petrol GSR şokundaki kısa ömürlü tepkiye göre daha uzun süre istatistiksel olarak sıfırdan ayırt edilebilir kalmaktadır.

Doğal gaz şoklarının işsizlik etkileri daha sınırlıdır. Talep şokları mütevazı işsizlik düşüşleriyle ilişkilidir; gerçekleşmiş gaz arz kesintisi ve gaz GSR şoku için işsizlik tepkileri istatistiksel olarak sıfırdan ayırt edilememektedir.

Kaynak, gazın ısıtma ve soğutmada; petrolün ise taşımacılıkta farklı kullanım yapısına sahip olmasının sonuçlar için olası bir açıklama olabileceğini tartışır. Ancak LP tahminleri bu mekanizmayı ayrı olarak tanımlamadığı için bu açıklama doğrudan test edilmiş bir mekanizma olarak görülmemelidir.

17. 2022 Rusya-Ukrayna savaşı ayrıştırması

Çalışmanın tarihsel fiyat ayrıştırmasına göre 2022 Rusya-Ukrayna savaşı öncesinde hem petrol hem gaz fiyatları üzerinde GSR yukarı yönlü baskı oluşturmuştur. Savaş başladıktan sonra petrol tarafında GSR'nin katkısı gerçekleşmiş arz katkısının iki katından daha fazla olarak hesaplanmıştır. Kaynağın yorumuna göre bu durum petrol arzındaki fiilî kesintinin görece sınırlı olmasına rağmen jeopolitik risk priminin önemli olduğunu göstermektedir.

Avrupa gaz piyasasında tablo farklıdır. Rusya-Ukrayna savaşı sırasında gerçekleşmiş arz kesintisi TTF fiyat hareketinin önemli sürücülerinden biri olarak ortaya çıkmaktadır. Çalışma, bu savaş sırasında Avrupa TTF fiyatlarının altı ay içinde yaklaşık dört katına çıktığını belirtmektedir.

18. Nisan 2025 tarife ve OPEC+ dönemi

2 Nisan 2025'te ABD'nin geniş kapsamlı tarife duyurusu ile 3 Nisan'daki OPEC+ üretim kesintilerini geri alma duyurusu birbirine çok yakın tarihlerde gerçekleşmiştir. Modelin petrol ayrıştırması ilk fiyat düşüşünde geleceğe dönük talep şokunu temel sürücü olarak, arz etkisini ise başlangıçta daha küçük bir bileşen olarak göstermektedir.

Kaynak, tarifelerin gelecekteki ekonomik faaliyet ve enerji talebini aşağı çekeceği beklentisi nedeniyle bu ayrıştırmanın tarife duyurusunu ilk petrol fiyat düşüşünün ana sürücüsü olarak desteklediğini belirtir. Daha sonra tarife ayrıntıları ve istisnaları ortaya çıktıkça geleceğe dönük talep katkısı küçülür; Mayıs 2025'te OPEC+'nın ek üretim kesintisi geri alımlarına ilişkin söylentilerle arz katkısı yükselir.

TTF tarafında da Nisan 2025 fiyat düşüşünün çoğu geleceğe dönük talebe atanır; model başlangıçtaki gaz fiyat düşüşüne arz katkısı atamamaktadır. Kaynak bunu, OPEC+'nın petrol üreticilerinden oluşması ve söz konusu kararın petrol üretimiyle ilgili olmasıyla yöntemsel olarak tutarlı bir sonuç şeklinde değerlendirir.

19. 2026 Orta Doğu savaşı ayrıştırması

Kaynağın 29 Eylül 2026 sürümünde ele aldığı 2026 Orta Doğu savaşı sırasında GSR, savaş başlamadan önce hem petrol hem gaz fiyatlarını yukarı iten bir unsur olarak görünmektedir. Savaş başladıktan sonra petrol fiyatında gerçekleşmiş arz kesintisi ile GSR katkıları kaynakta yaklaşık eşit olarak tanımlanmıştır.

Doğal gazda ise GSR güçlü bir yukarı baskı oluşturmakta, ardından gerçekleşmiş arz etkisi gelmektedir. Kaynak bunu Hürmüz Boğazı'nın kapanması, sevkiyat sorunları ve Katar tesislerindeki hasarla ilişkili yüksek belirsizlik bağlamında tartışmaktadır.

Çalışmanın önemli sonucu, fiziksel arz sıkıntısı başladıktan sonra jeopolitik riskin ortadan kalkmadığıdır. Gelecekte daha fazla kesinti olabileceği korkusu, mevcut arz kaybından bağımsız ilave risk primi oluşturarak enerji fiyatını yukarı itmeye devam edebilir.

20. Kaynak içindeki tarih ve figür notu tutarsızlıkları

• Doğal gaz başlangıcı: Ana model bölümünde 4 Ekim 2014–29 Mayıs 2026; Şekil 6 ve Şekil 10 açıklamalarında 4 Ekim 2013–29 Mayıs 2026 yazmaktadır. Kaynak farkı açıklamıyor.
• Şekil 10 petrol başlangıcı: Şekil 10'un açıklamasında “Oil starts on June 1, 2027” yazmaktadır. Bu ifade, aynı kaynakta kullanılan 2022 tarihsel ayrıştırmaları ve Şekil 6'daki 1 Haziran 2007 başlangıcıyla bağdaşmamaktadır. Verianla bunu kaynak-içi raporlama tutarsızlığı olarak bırakır.
• Ek Şekil 7: Avrupa gaz depolarının gaz şoklarına tepkisini gösterdiği halde açıklamada şokların “front-month oil price”ı %1 yükseltecek biçimde normalize edildiği yazmaktadır. Ana gaz metodolojisi ise normalizasyonu front-month TTF fiyatı üzerinden tanımlar. Bu figür notu sessizce düzeltilmemiştir.

21. Gerçek zaman ve yarı-gerçek zaman ayrımı

Ana tarihsel ayrıştırmalar çalışma tarafından quasi-real-time yani yarı-gerçek zamanlı olarak tanımlanmaktadır. Ek Şekil 10 ise her tarihsel olay için o tarihte mevcut olan bitiş noktalarıyla gerçek-zamanlı ayrıştırmayı göstermeyi amaçlamaktadır. Kaynak, iki savaş için gerçek zamanlı sonuçların ana bölümdeki yarı-gerçek zamanlı sonuçlara oldukça benzediğini; Nisan 2025 gaz ayrıştırmasında ise açıklanamayan payın biraz daha büyük olduğunu belirtmektedir.

22. İstatistiksel belirsizlik nasıl gösterilmiş?

SVAR impulse response grafiklerinde kaynak posterior medyan tepkileri ve %68 güven aralığını göstermektedir. Petrol stokları, petrol üretimi ve ek stok grafiklerinde iki gölgeli bant %68 ve %90 aralıklarını temsil etmektedir. Makroekonomik CPI ve işsizlik yerel projeksiyonlarında ise %90 noktasal güven aralıkları kullanılmaktadır.

Bu nedenle grafikte bir medyan çizginin sıfırın üzerinde veya altında görünmesi tek başına istatistiksel anlamlılık kanıtı değildir. Kaynak “istatistiksel olarak sıfırdan ayırt edilemez” dediğinde güven aralığının sıfırı dışlayıp dışlamaması esas alınmaktadır.

23. Yöntemin güçlü yönleri

• Enerji fiyatı şoklarını tek bir arz-talep ayrımı yerine dört ekonomik kategoriye ayırmaktadır.
• Fiziksel gerçekleşmiş arz kesintisi ile gelecekteki kesinti korkusunu ayrı şoklar olarak tanımlamaktadır.
• Günlük finansal ve haber tabanlı veriler kullanarak gerçek zamana yakın ayrıştırma hedeflemektedir.
• Petrol ve Avrupa doğal gazı için paralel fakat piyasa yapısına göre farklılaştırılmış modeller kurmaktadır.
• Şok tanımlamasını stok ve üretim tepkileriyle çapraz kontrol etmektedir.
• Enerji piyasası şoklarını makroekonomik CPI ve işsizlik sonuçlarına yerel projeksiyonlarla bağlamaktadır.
• COVID-19 başlangıç dönemini ve gaz stok düzenlemesindeki 2022 değişimini ayrı gösterge/etkileşimlerle dikkate almaktadır.

24. Temel sınırlılıklar ve yorum sınırı

• SVAR'daki yapısal şoklar doğrudan gözlenen fiziksel nesneler değildir; tanımlama varsayımları, proxy IV'ler ve işaret/büyüklük kısıtları aracılığıyla çıkarılır.
• GPRT haber tabanlı bir risk göstergesidir; jeopolitik riskin bütün boyutlarını eksiksiz ölçtüğü varsayılamaz.
• Petrol geleceğe dönük talep proxy'sindeki seçili olaylar özel eşik kurallarına bağlıdır.
• Doğal gaz talep proxy'si sıcaklık tahminleri ve TDD yapısına dayanır; doğal gaz talebinin hava dışında kalan bütün belirleyicilerini tek başına temsil etmez.
• Doğal gaz üretimi için aylık/çeyreklik yeterli veri bulunmadığından gaz üretiminin yapısal şoklara tepkisi incelenmemiştir.
• Petrol makroekonomik paneli 11 ülkenin ortak dinamiklerini inceler; tek tek ülkeler için ayrı nedensel etki sağlamaz.
• Gaz makroekonomik paneli yalnız beş Avrupa ekonomisinden oluşur; sonuçlar bütün dünya doğal gaz tüketicilerine otomatik genellenemez.
• Kaynak içinde doğal gaz örneklem başlangıcı ve iki figür açıklamasında raporlama tutarsızlıkları vardır.
• Tarihsel ayrıştırmalar model-temelli ekonomik ayrıştırmalardır; tarihsel olayların bütün nedensel kanallarının eksiksiz gözlemi değildir.

25. Politika açısından bilimsel anlam

Çalışmanın politika açısından temel mesajı, “enerji fiyatı yükseldi” bilgisinin tek başına yeterli olmadığıdır. Gerçekleşmiş petrol arz kesintisinin enflasyon ve işsizlik etkileri daha uzun süreli olabilirken petrol GSR şokunun fiyat etkisi daha kısa sürebilir. Buna karşılık Avrupa doğal gazında GSR'nin fiyat etkisi de kalıcı olabilmektedir. Dolayısıyla petrol için gözlenen bir davranışı doğal gaza veya farklı piyasalara otomatik taşımak doğru değildir.

Bu sonuçlar belirli bir merkez bankasına otomatik faiz kararı önermez. Çalışma, enerji fiyat şokunun kaynağını daha iyi ayırmanın politika kalibrasyonunu geliştirebileceğini savunmaktadır. Faiz, maliye, stok veya enerji politikası gibi somut kararlar modelin tek başına ürettiği mekanik sonuçlar değildir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün başlık: Fear and Shortages: Identifying Geopolitical Risk and Supply Disruptions in Energy Markets

Yazarlar: Patricia Gomez-Gonzalez; Régis Kouassi; Jianhong Liu; Joseph Moussa; Jean-Marc Natal; Andrea Paloschi; Evgenia Weaver.

Bibliyografik ad farkı: PDF başlık sayfasında Joseph Moussa yazmaktadır. IMF'nin çevrim içi metadata kaydı aynı yazarı Joseph M Moussa biçiminde listelemektedir. Verianla, özgün PDF'deki temel yazar dizisini değiştirmeden bu metadata farkını ayrıca belirtmektedir.

Kurumlar: Patricia Gomez-Gonzalez, Régis Kouassi, Jean-Marc Natal, Andrea Paloschi ve Evgenia Weaver — International Monetary Fund Research Department. Jianhong Liu — Johns Hopkins University Economics Department. Joseph Moussa — çalışmaya IMF Research Department'tayken katılmıştır; PDF güncel e-posta adresini Columbia University alan adıyla verir.

Eş katkı: Kaynakta bildirilmemiştir.

Sorumlu yazar: Kaynakta açık bir corresponding-author ataması bulunmamaktadır.

Kaynak türü: IMF Working Paper.

Seri / numara: IMF Working Papers, WP/26/218; Volume 2026, Issue 218.

Yayınevi / kurum: International Monetary Fund.

PDF sürüm tarihi: 29 Eylül 2026.

Resmî yayın tarihi: 12 Ekim 2026.

DOI: 10.5089/9798229062282.001.A001

ISBN: 9798229062282.

Resmî bağlantı: https://www.elibrary.imf.org/view/journals/001/2026/218/article-A001-en.xml

SSRN elektronik kopya: https://ssrn.com/abstract=7649863

Hakemlik durumu: Kaynak hakemli dergi makalesi değildir. IMF, Working Papers serisini yazarların devam eden araştırmasını tartışmaya ve yorum almaya açan çalışma belgeleri olarak tanımlar; görüşlerin IMF'yi, IMF Executive Board'u veya IMF yönetimini zorunlu olarak temsil etmediğini belirtir.

Telif/lisans: PDF ©2026 International Monetary Fund ibaresi ve “Not for Redistribution” uyarısı taşımaktadır. Kaynakta Creative Commons açık lisansı belirtilmemiştir. Bu nedenle Verianla makalesinde kaynak figürleri doğrudan kopyalanmamış, kırpılmamış veya görsel olarak taklit edilmemiştir.

Finansman: Yazarlar dış finansman almadıklarını bildirmektedir.

Çıkar çatışması: Yazarlar çıkar çatışması bulunmadığını bildirmektedir.

Veri erişilebilirliği: Kaynak ayrı bir açık veri/replication-package bildirimi sunmamaktadır. Bununla birlikte çevrim içi ekte Refinitiv, Argus Media, Bloomberg, Caldara-Iacoviello GPR, Haver Analytics, IEA, Kpler ve Gas Infrastructure Europe dahil kullanılan veri kaynaklarını ve temel dönüşümleri ayrıntılı biçimde listeler.

Kod: Tahmin için Avrupa Merkez Bankası'nın BEAR toolbox'ı kullanılmaktadır. Kaynak özel replikasyon kod deposu belirtmemektedir.

Yazar katkıları / CRediT: Kaynakta CRediT rol dağılımı bulunmamaktadır.

JEL: C32, C36, Q41, Q43.

Kaynak anahtar kelimeleri: oil; liquefied natural gas; geopolitical risk; monetary policy.

Temel yöntem: Günlük yüksek frekanslı dört değişkenli petrol ve doğal gaz SVAR'ları; proxy instrumental variables; işaret ve göreli büyüklük kısıtları; Bayesian tahmin; ECB BEAR toolbox; impulse response functions; aylık yerel projeksiyonlar; panel CPI ve işsizlik regresyonları; tarihsel/yarı-gerçek-zamanlı fiyat ayrıştırmaları.

Petrol ana örneklemi: Ana model 1 Haziran 2007–29 Mayıs 2026 olarak raporlanmıştır.

Doğal gaz örneklemi: Kaynak içinde 4 Ekim 2014 ve 4 Ekim 2013 olmak üzere iki farklı başlangıç tarihi bulunmaktadır; bu tutarsızlık çözümlenmeden korunmuştur.

Kaynak-içi diğer tutarsızlıklar: Ek Şekil 10 notu petrol başlangıcını “1 Haziran 2027” olarak yazarken diğer bölümler 2007'yi kullanır. Ek Şekil 7 gaz depolama tepkisini göstermesine rağmen normalizasyon notunda “front-month oil price” ifadesini kullanır.

Temel yorum sınırı: Çalışmanın yapısal ayrıştırmaları ekonometrik model, proxy-IV ve tanımlama kısıtlarına bağlıdır. Sonuçlar gözlenen her enerji fiyat hareketinin tarihsel nedenini deneysel kesinlikle kanıtlayan doğrudan gözlemler değildir.