Erişilebilir geri bildirim cemʿi prototipi, kültürel mekânlarda muḫtelif iḥtiyâclara mâlik ziyâretçilerin tecrübelerini; anlama, ḫâtırda tutma, beğenme, erişilebilirlik vâsıtalarının fâʾidesi ve umûmî ziyâret tecrübesi gibi cihetlerden değerlendirmeyi hedefleyen, anket esâslı ve esnek bir değerlendirme vâsıtasıdır. Beatrice Moretti’nin tedḳîḳi, bu prototipi İtalya’nın Ancona şehrindeki lemsî ve çok-duyulu Museo Tattile Statale Omero’da 28 gönüllü ziyâretçi ile pilot mâhiyetinde tatbîḳ etmiş ve vâsıtanın hakîkî bir kültürel muḥîtte kullanılabilirliğini keşfî sûretle değerlendirmiştir. Tedḳîḳ bir ölçek-validasyon araştırması değildir ve netîcelerinin daha geniş müze ziyâretçisi popülasyonlarına teşmîli maksûd değildir.

İştirâk edenler ziyâretin hemen akabinde QR kod vâsıtasıyla erişilen anonim Google Forms anketini ikmâl etmiştir. Numûne randomize değildir; gönüllü iştirâke müstenid convenience sample’dır. İştirâk edenler evvelki erişilebilir kültür tecrübesine göre 10 kişilik Novice ve 18 kişilik Expert gruplarına ayrılmıştır. Methods kısmındaki taʿrîfe göre Novice grubu son üç sene zarfında en ziyâde bir erişilebilir müze yahud sergi tecrübesi yaşamış, Expert grubu ise iki yahud daha ziyâde böyle tecrübeye mâlik olmuştur.

Tavṣîfî netîceler iki grup arasında ziyâret müddeti ve baʿżı tecrübe ölçülerinde muḫtelif tevzîʿler göstermiştir. Novice grubunun %90’ı ziyâretini 30 daḳîḳa–1 sâʿat içinde tamamlarken Expert grubunda bu nisbet %38,9’dur; Expert grubunun %33,3’ü 1–2 sâʿat, %16,7’si iki sâʿatten ziyâde kaldığını bildirmiştir. Eserlerle ḥissî teʿâmül her iki grupta da en ziyâde ḫâtırlanan unsur olmuştur: Novice %90, Expert %88,9.

Eserleri anlama ḫuṣûṣunda iki grupta da en ziyâde verilen cevâb 5’li ölçeğin 4. derecesi olan “iyi”dir: Novice %60, Expert %50. Erişilebilirlik vâsıtalarının yahud personel rehberliğinin eserlerin anlaşılmasına “son derece” katkı sağladığını beyân edenlerin nisbeti Novice grubunda %30, Expert grubunda %44,4’dür. Buna muḳābil eserlerin beğenilmesine katkıyı “son derece” diye değerlendirenlerin nisbeti Novice grubunda %50, Expert grubunda %38,9’dur.

Bu yüzdeler istatistikî grup farkı olarak tefsîr edilmemelidir. Tedḳîḳ verileri tavṣîfî sûretle arz etmiş, inferential ehemmiyyet testi rapor etmemiş ve küçük numûne sebebiyle istatistikî taʿmîm maksadı taşımadığını sarâḥaten beyân etmiştir.

Tedḳîḳin esâs mesʾelesi

Müzelerde ve canlı kültürel faʿâliyyetlerde erişilebilirlik uzun müddet fizîkî yahud muḫâberevî mâniaların refʿi üzerinden değerlendirilmiştir. Tedḳîḳin nazarî mebdeʾi, erişilebilirliğin yalnız “bir yere girebilmek” yahud “bir muḥtevâya teknik sûretle ulaşabilmek” ile maḥdûd olmadığıdır. Ziyâretçinin kendisini kültürel tecrübenin bir cüzʾü olarak ḥissetmesi, maʿlûmâtı anlayabilmesi, tecrübeden istifâde edebilmesi ve kendi ḥissî ḫuṣûṣiyyetlerine münâsib sûretle iştirâk edebilmesi de değerlendirilmelidir.

Bu sebeple tedḳîḳ, teknik uygunluğu ölçen değerlendirmelerin yanına müstaʿmil tecrübesi ve reception studies’deki ebʿâdı da ilâve etmeye çalışmaktadır. Anlama, ḫâtırlama, ḥissî tecrübe, beğenme, erişilebilirlik vâsıtalarının fâʾidesi ve ziyâretçinin kültürel mekân ile kurduğu münâsebet bu daha vâsiʿ çerçevenin cüzʾleridir.

Literatürdeki ḫalâ

Menbaʿ, müzelerde anket, kısa mülâḳāt ve müstaʿmil tecrübesi değerlendirmelerinin yaygın olduğunu; lâkin tedḳîḳ vâsıtalarının her vakit ḥissî engellilik yahud muḫtelif müstaʿmil iḥtiyâcları düşünülerek tasarlanmadığını beyân etmektedir. Bir anketin muḥtevâsı erişilebilirlikle alâkalı olsa bile anketin bizzât erişilebilir olmaması, baʿżı ziyâretçi gruplarını tedḳîḳ ḫâricinde bırakabilir.

Tedḳîḳin tasarım mesʾelesi bu sebeple iki mertebelidir. Evvelâ ziyâretçinin kültürel tecrübesini maʿnâlı müteġayyirlerle değerlendirmek lâzımdır. Sâniyen bu değerlendirmeyi yapan vâsıtanın bizzât kendisi de muḫtelif müstaʿmil profillerine uyarlanabilir olmalıdır.

Erişilebilir Geri Bildirim Cemʿi Vâsıtası Nedir?

Bu tedḳîḳdeki erişilebilir geri bildirim cemʿi vâsıtası, muḫtelif kültürel muḥîtlere uyarlanmak üzere tasarlanan; sâde lisânı, kapalı uçlu derecelendirmeleri ve açık uçlu cevâbları birleştiren, ziyâretçinin anlama, ḫâtırlama, erişilebilirlik vâsıtalarından istifâde ve umûmî tecrübe cihetlerini değerlendirmeyi hedefleyen esnek bir dijital anket prototipidir.

Prototip mevcut tek bir ölçeğin sûreti değildir. Tasarımında reception studies, müstaʿmil tecrübesi değerlendirmeleri ve accessible design literatüründe kullanılan ebʿâddan istifâde edilmiştir.

Anketin esâs tasarım prensiplerinden biri modülerliktir. Meselâ Braille etiketleri gibi muayyen bir kültürel mekâna mahsûs erişilebilirlik ḫuṣûṣiyyetleri ankete ilâve olunabilirken, anlama, ḫâtırlama ve memnûniyyet gibi daha umûmî suʾâller muḫtelif kültürel muḥîtlerde muḥâfaza olunabilir.

İkinci tasarım prensibi az müdâḫaledir. Ziyâretçi tecrübesini ölçmek için kullanılan vâsıtanın ziyâretin kendisini bozması arzu edilmemiştir. Anket bu sebeple ziyâretin nihâyetinde tatbîḳ edilmiş, kısa tutulmasına çalışılmış ve ziyâretçinin müze içindeki davranışına araştırmacı tarafından müdâḫale edilmemiştir.

Üçüncü tasarım prensibi anonimliktir. Bilḫâssa ḥissî engelliliği bulunan baʿżı ziyâretçilerin bu ḥâli umûmî mahallerde bildirmek istemeyebileceğine dâʾir müze personeli müşâhedesi sebebiyle anket hiçbir şahsî irtibât, rezervasyon yahud hüviyyet maʿlûmâtına rabṭ edilmemiştir.

Niçin Museo Tattile Statale Omero seçildi?

Museo Tattile Statale Omero, anʿanevî olarak baṣarî ağırlıklı müze tecrübesinden farklı bir muḥît arz etmektedir. Müzenin koleksiyonunda muʿâṣır sanʿat eserleri, meşhûr heykellerin replikaları ve miʿmârî yapıların mikyâslı modelleri bulunmaktadır. Eserler alçı, pirinç, fiberglas ve ağaç gibi muḫtelif maddelerden imâl olunabilmekte ve ziyâretçilerin eserlerle lems yoluyla teʿâmülüne müsâʿade edilmektedir.

Ziyâretçiler baṣarî, lemsî ve semʿî uyaranları birlikte tecrübe edebilir. İstenirse ziyâretin bir kısmı göz bağıyla icrâ olunabilir ve kalem şeklindeki bir sesli rehber cihazı eser etiketleri üzerinden îzâḥ verebilir. Bu ḫuṣûṣiyyetler, lemsiyyet ve çok-duyulu erişilebilirlik üzerine kurulan anket prototipinin imtiḥânı bakımından müzeyi husûsî bir pilot muḥît hâline getirmiştir.

Anket niçin müzeye göre yeniden uyarlandı?

Prototipin hedefi tek ve değişmez bir suʾâl formu vücûda getirmek değildir. Araştırmacı tatbîḳden evvel Museo Omero müdürü Aldo Grassini ve müze personeliyle görüşerek tipik ziyâretçi profillerini, rehberli ziyâretleri, erişilebilir materyal istimâlini, ziyâret müddetlerini ve lemsî tecrübenin rolünü değerlendirmiştir.

Bu görüşmelerden sonra anketin odağı daha bâriz sûretle lemsî iştirâke, çok-duyulu tecrübeye ve erişilebilirlik vâsıtalarının ziyâretçi nazarında idrâk olunan fâʾidesine teveccüh etmiştir. Bu bağlamsal uyarlama, tedḳîḳin esnek değerlendirme vâsıtası fikrinin esâs bir parçasıdır.

Novice ve Expert Ziyâretçiler Nasıl Taʿrîf Edildi?

Methods kısmındaki operasyonel tasnîfe göre Novice ziyâretçiler son üç senede erişilebilirlik vâsıtaları sunan en ziyâde bir müze yahud sergi tecrübesine iştirâk etmiş 10 kişiden, Expert ziyâretçiler ise iki yahud daha ziyâde böyle tecrübeye iştirâk etmiş 18 kişiden müteşekkildir; Discussion kısmında bilâhare kullanılan “ilk defʿa” ve “ikiden ziyâde tecrübe” ibâreleri bu operasyonel taʿrîfle tamâmen mutâbık değildir.

Bu tefrîḳ klinik yahud psiko-metrik bir uzmanlık tasnîfi değildir. “Expert” ıṣṭılâḥı sanʿat uzmanlığını, müzecilik maʿlûmâtını yahud muayyen bir meslekî ehliyyeti göstermemektedir. Yalnız iştirâk eden şahsın erişilebilir kültürel muḥîtlerle evvelki karşılaşma sıklığını tavṣîf etmek için tedḳîḳ dâhilinde kullanılan bir kategoridir.

Numûnenin yaş tevzîʿi

İştirâk edenlerin nıṣfı 18–34 yaş grubundadır. Numûne pek geniş bir yaş aralığını ihtivâ etse de küçük ve self-selected olduğundan bu tevzîʿ Museo Omero’nun umûmî ziyâretçi popülasyonunun yaş tevzîʿi olarak tefsîr olunamaz.

İştirâk edenlerin evvelki erişilebilir kültür tecrübeleri

Evvelki kültürel mekânlarda karşılaşılan erişilebilirlik vâsıtaları

Bu suʾâl birden ziyâde seçeneğin işâretlenebildiği bir vâsıta envanteri mâhiyetinde olduğundan yüzdeler yekdiğerini istisnâ eden tek bir tevzîʿ olarak değerlendirilmemelidir.

Museo Omero ziyâretinde kullanılan vâsıtalar

İştirâk edenlerin %42,9’u müzeyi yalnız, %57,1’i başka şahıslarla birlikte ziyâret etmiştir. Müze personeli tarafından rehberlik edilenlerin nisbeti %57,1; rehbersiz ziyâret edenlerin nisbeti %42,9’dur.

Ziyâret müddeti Novice ve Expert gruplarında nasıl tevzîʿ olundu?

Tavṣîfî olarak Expert grubunda daha uzun ziyâretler görülmektedir. Lâkin anket, ziyâret müddetinin münferid eserlere lemsî sûretle ayrılan zamandan mı, ziyâret edilen eser adedinden mi, beraber bulunulan şahıslardan mı yahud başka hâricî âmillerden mi neşʾet ettiğini ayırmamıştır.

Sanʿat eserlerini umûmî olarak ḫâtırlama

Menbaʿ Discussion kısmında Expert ziyâretçilerin sergiyi daha iyi ḫâtırlama temâyülü gösterdiğini tefsîr etmektedir. Bununla berâber tevzîʿ tek cihetli değildir: Expert grubunda “iyi” cevâbı daha yüksek iken Novice grubunda “mükemmel” cevâbının nisbeti biraz daha yüksektir. Tedḳîḳ bu fark için inferential test rapor etmemektedir.

En ziyâde hangi unsurlar ḫâtırlandı?

Her iki grupta da en ziyâde bildirilen unsur eserlerle kurulan ḥissî teʿâmüldür. Bu netîce tedḳîḳin lemsî ve çok-duyulu müze bağlamını öne çıkaran tasarımıyla muvâfıktır; lâkin ḥissî teʿâmülün diğer müze şekillerinde aynı derecede hâkim olacağını göstermez.

Eserlerin anlaşılması

Her iki grupta en ziyâde görülen cevâb “iyi”dir. “Mükemmel” anlama derecesi Expert grubunda %27,8, Novice grubunda %20’dir. Bu farklar numûne dâhilindeki tavṣîfî nisbetlerdir.

Erişilebilirlik vâsıtaları anlama cihetinden nasıl değerlendirildi?

Erişilebilirlik vâsıtaları eserleri beğenme cihetinden nasıl değerlendirildi?

Novice grubunda “son derece” cevâbı %50, Expert grubunda %38,9’dur. Menbaʿ bu farkı Novice ziyâretçilerin erişilebilirlik vâsıtalarına daha ziyâde ḳıymet vermesiyle irtibâtlandırmaktadır; lâkin formel grup mukāyese testi yapılmadığından bu tefsîr keşfî seviyede tutulmalıdır.

Sunulan maʿlûmât kâfî bulundu mu?

Bu Pilot Tedḳîḳ Değerlendirme Vâsıtasını Validasyon Etti mi?

Hayır. Tedḳîḳ prototipin çok-duyulu bir müze muḥîtinde tatbîḳ edilebildiğini ve muḫtelif ziyâretçi profillerinden veri toplayabildiğini gösteren ilk bir proof-of-concept arz etmektedir; psiko-metrik güvenilirlik, geçerlilik, standardizasyon yahud muḫtelif müʾesseselerde taʿmîm edilebilir performans henüz tasdîḳ olunmamıştır.

Bu tefrîḳ tedḳîḳin başlıca tefsîr ḥaddidir. Bir anketin hakîkî muḥîtte muvaffakiyetle tatbîḳ edilmesi ile standartlaşdırılmış ve validasyon edilmiş bir ölçüm vâsıtası olması aynı şey değildir.

İstikbâldeki tedḳîḳlerin daha büyük ve daha heterojen numûneler kullanması, muḫtelif engellilik hâllerini ve yaş gruplarını daha iyi temsil etmesi, vâsıtanın güvenilirlik ve standardizasyon ḫuṣûṣiyyetlerini değerlendirmesi ve muḫtelif kültürel muḥîtlerde tekrar tatbîḳ edilmesi lâzımdır.

Tedḳîḳin desteklediği tefsîr

Tedḳîḳ, erişilebilir geri bildirim cemʿi prototipinin Museo Omero gibi hakîkî bir çok-duyulu kültürel muḥîtte tatbîḳ edilebilir olduğunu ve ziyâretçi tecrübesine dâʾir hem kemmî hem keyfî veri toplamaya elverişli bir ibtidâʾî yapı sunduğunu desteklemektedir.

Tedḳîḳ ayrıca ziyâretçilerin evvelki erişilebilir kültür tecrübesi ile ziyâret müddeti, ḫâtırlama, erişilebilirlik vâsıtalarını değerlendirme ve tecrübenin muḫtelif cihetlerine teveccüh biçimleri arasında keşfî seviyede farklı örüntüler bulunduğunu göstermektedir.

Tedḳîḳin desteklemediği tefsîr

Tedḳîḳ Expert ziyâretçilerin umûmen bütün Novice ziyâretçilerden daha iyi anladığını yahud daha iyi ḫâtırladığını istatistikî sûretle isbât etmemektedir.

Tedḳîḳ erişilebilirlik vâsıtalarının müze tecrübesini sebebî sûretle iyileştirdiğini tayin eden kontrollü bir tecrübe değildir.

Tedḳîḳ prototipin validasyon edilmiş bir psiko-metrik ölçek olduğunu göstermemektedir.

Tedḳîḳ 28 iştirâk edenin netîcelerinin diğer müzelere, başka memleketlere yahud bütün engellilik gruplarına doğrudan taʿmîm edilebileceğini göstermemektedir.

Tedḳîḳin Usûlü ve Netîceleri

Tedḳîḳ tasarımı

Tedḳîḳ, keşfî pilot tatbîḳi, kesitsel geri bildirim cemʿini ve tek vaka bağlamını birleştiren müşâhedeye müstenid bir tasarıma mâliktir. Herhangi bir randomizasyon, müdâḫale-kontrol mukāyesesi yahud tecrübî manipülasyon yoktur.

Tatbîḳ mahalli ve zamânı

Pilot tatbîḳ Museo Tattile Statale Omero, Ancona, İtalya’da Nisan ve Haziran 2025 devrelerinde icrâ olunmuştur.

Numûne

Toplam 28 iştirâk eden müze ziyâretinden hemen sonra gönüllü olarak ankete iştirâk etmiştir. İştirâk edenler ziyâret mahallinde bulunan QR kod üzerinden anket formuna erişmiştir.

Numûne convenience sample mâhiyetindedir. Self-selection sebebiyle ziyâretten daha memnûn, daha alâkadar yahud ankete vakit ayırabilecek şahısların numûnede nisbetsiz derecede fazla temsil edilmiş olması mümkündür.

Anketi fark etmeyen, müzeden sürʿatle ayrılan yahud iştirâk etmek istemeyen şahıslar tedḳîḳde temsil edilmemiş olabilir. Araştırmacı bu sebeple numûnenin Museo Omero ziyâretçilerinin cümlesini temsil ettiğini ileri sürmemektedir.

Dâhil etme ve eksik veri yaklaşımı

Menbaʿ iştirâk edenler için sert ihraç ölçüleri tatbîḳ etmemiştir. Eksik doldurulan anketlerin nihâʾî taḥlîlden çıkarılması plânlanmış olmakla berâber toplanan 28 anketin tamâmı ikmâl edilmiştir.

Veri toplama platformu

Anket Google Forms üzerinde hazırlanmıştır. Platform çoktan seçmeli suʾâli, derecelendirme ölçeğini ve açık uçlu cevâbları birlikte desteklediği; çevrim içi erişim ve yardımcı teknolojilerle kullanılabilirlik sağladığı için intihâb edilmiştir.

Anketin ölçtüğü ebʿâd

• Yaş ve alâkalı demografik ḫuṣûṣiyyetler,
• erişilebilir müze ve sergi tecrübesine ünsiyyet,
• erişilebilirlik vâsıtalarıyla evvelki tecrübe,
• ziyâretin yalnız yahud başkalarıyla yapılması,
• rehberli yahud müstaḳil ziyâret,
• ziyâret müddeti,
• sanʿat eserlerini ḫâtırlama,
• hangi sergi unsurlarının daha iyi ḫâtırlandığı,
• sanʿat eserlerinin anlaşılması,
• erişilebilirlik vâsıtaları ve personel rehberliğinin idrâk olunan fâʾidesi,
• sunulan maʿlûmâtın kifâyeti,
• ihtiyârî şahsî müşâhede.

Ölçek yapısı

Muḫtelif tecrübe ölçümlerinde 5 dereceli kıymetlendirmeler kullanılmıştır. Netîce cetvellerinde “hiç”, “maḥdûd/az”, “orta”, “iyi/çok” ve “mükemmel/son derece” gibi dereceler ziyâretçinin kendi değerlendirmesini temsil eder.

Bu puanlar hâricden ölçülen mevżûʿî idrâk performansı puanları değildir. Meselâ “mükemmel anlama” cevâbı ziyâretçinin öz-değerlendirmesidir; araştırmacının müstaḳil maʿlûmât testiyle tasdîḳ edilmiş bir anlama derecesi değildir.

İstatistikî yaklaşım

Tedḳîḳ netîceleri yüzde tevzîʿleri üzerinden tavṣîfî sûretle rapor edilmiştir. Menbaʿ p değerleri, güven aralıkları, etki büyüklükleri yahud hipotez testleri sunmamaktadır.

Bu sebeple Novice ve Expert grupları arasında görülen yüzdelik farklar “müşâhede edilen numûne farkı” olarak değerlendirilmelidir; istatistikî sûretle tasdîḳ edilmiş popülasyon farkı olarak değil.

Evvelki tecrübe ve ziyâret müddeti

En bâriz tavṣîfî farklardan biri ziyâret müddetinde görülmektedir. Novice grubunun %90’ı 30 daḳîḳa–1 sâʿat aralığında kalırken Expert grubunun yalnız %38,9’u bu aralıkta bulunmuştur. Expert grubunda 1–2 sâʿat ve iki sâʿat üzeri kategorilerin daha fazla temsil edilmesi, menbaʿ tarafından daha yüksek muḫtâriyyet ve iştirâkle irtibâtlandırılan bir örüntü olarak müzâkere edilmiştir.

Bununla berâber tedḳîḳ uzun ziyâretin sebebini ölçmemiştir. Lemsî keşfe ayrılan müddet, ziyâret edilen eser adedi, grup yapısı, boş vakit, şahsî alâka yahud başka âmillerin katkısı tefrîḳ olunamaz.

Ḫâtırlama netîceleri

Sanʿat eserlerini umûmî ḫâtırlama tevzîʿi iki grup arasında farklılık göstermektedir; lâkin en kuvvetli müşterek netîce hangi unsurların ḫâtırlandığı suʾâlinde ortaya çıkmaktadır. Ḥissî teʿâmül Novice grubunun %90’ı ve Expert grubunun %88,9’u tarafından ḫâtırlanan unsurlar arasında işâretlenmiştir.

Bu bulgu tedḳîḳin çok-duyulu müze muḥîtinin ziyâretçi tecrübesindeki görünürlüğünü desteklemektedir. Bununla berâber tedḳîḳ ḥissî teʿâmülü baṣarî ağırlıklı anʿanevî müze tecrübesiyle kontrollü sûretle mukāyese etmemiştir.

Anlama netîceleri

Novice grubunun %60’ı, Expert grubunun %50’si eserleri anlama derecesini “iyi” diye değerlendirmiştir. “Mükemmel” cevâbı sırasıyla %20 ve %27,8’dir.

Bu veriler iki grupta da umûmen müsbet öz-değerlendirme bulunduğunu gösterir; lâkin mevżûʿî maʿlûmât testi tatbîḳ edilmediği için ziyâretçilerin hakîkaten ne kadar doğru maʿlûmât edindiğini ölçmez.

Erişilebilirlik vâsıtalarının idrâk olunan fâʾidesi

Erişilebilirlik vâsıtaları ve personel rehberliği hem anlama hem de eserleri beğenme cihetinden iki grupta da müsbet değerlendirilmiştir. Anlamaya katkıda “hiç” yahud “az” cevâbını seçen iştirâkçi bulunmamaktadır.

Beğenme cihetinden de iki grupta “hiç” ve “az” kategorileri %0’dır. Novice grubunda “son derece” cevâbı %50, Expert grubunda %38,9’dur. Bu nisbet farkı formel istatistikî teste tâbiʿ tutulmamıştır.

Maʿlûmâtın kifâyeti

Sunulan maʿlûmâtı “son derece” kâfî bulanların nisbeti Expert grubunda %50, Novice grubunda %40’dır. Novice grubunda hiç kimse maʿlûmâtın “az” kâfî olduğunu belirtmezken Expert grubunda bu kategori %11,1’dir. Küçük grup büyüklükleri sebebiyle bu tevzîʿlerin ifrâtla tefsîr edilmemesi gerekir.

Aḫlâḳî tasarım

Anket müze ziyâreti nihâyete erdikten sonra tatbîḳ edilmiş, iştirâk tamâmen gönüllü tutulmuş ve şahsî hüviyyet maʿlûmâtı toplanmamıştır. Veriler ziyâretçinin rezervasyonu, irtibât maʿlûmâtı yahud hüviyyetiyle rabṭ edilmemiştir.

Tedḳîḳ herhangi bir müdâḫale tatbîḳ etmemiş ve iştirâk edenlere mâlî teşvîḳ vermemiştir. Menbaʿ bu şerâʾit sebebiyle formel aḫlâḳ heyʾeti tedḳîḳinden ferâgat edildiğini bildirmektedir.

Başlıca kuvvetli cihetler

Tedḳîḳin mühim kuvvetli cihetlerinden biri, erişilebilirliğin yalnız teknik uygunluk olarak değil ziyâretçinin hakîkî tecrübesi üzerinden değerlendirilmesidir. Vâsıta anlama, ḫâtırlama, idrâk olunan fâʾide ve tecrübe ebʿâdını birlikte ele almaktadır.

İkinci kuvvetli cihet, anketin sâbit bir form yerine kültürel bağlama göre uyarlanabilir bir prototip olarak tasarlanmasıdır.

Üçüncü kuvvetli cihet, pilot tatbîḳin laboratuvar yerine hakîkî bir müze ziyâretinin hemen akabinde icrâ edilmiş olmasıdır. Böylece prototip hakîkî istimâl cereyânı içinde imtiḥân edilmiştir.

Başlıca tahdîdler

Küçük numûne: Toplam 28 iştirâkçi vardır; Novice grubu yalnız 10 kişidir.

Self-selection: Ankete iştirâk gönüllüdür. Daha alâkadar yahud daha memnûn ziyâretçiler tedḳîḳ numûnesinde fazla temsil edilmiş olabilir.

Tek vaka: Pilot tatbîḳ yalnız Museo Tattile Statale Omero’da icrâ olunmuştur.

Randomizasyon yoktur: Gruplar tecrübî sûretle tayin edilmediği için evvelki tecrübenin netîcelerin sebebi olduğu gösterilemez.

Kontrol edilmeyen hâricî müteġayyirler: Grup yapısı, ziyâretçinin διαθέilebilir vakti, şahsî tercihleri ve başka bağlamsal âmiller ölçülen tecrübeyi etkilemiş olabilir.

Ziyâret müddetinin menşeʾi tefrîḳ edilmemiştir: Uzun ziyâretin lemsî keşif, eser adedi yahud başka sebeplerden neşʾet edip etmediği ölçülmemiştir.

Validasyon yapılmamıştır: Vâsıtanın psiko-metrik güvenilirliği, geçerliliği ve muḫtelif muḥîtlerde standardizasyonu henüz tayin edilmemiştir.

Tavṣîfî taḥlîl: Novice–Expert mukāyeseleri inferential istatistikle test edilmemiştir.

Grup taʿrîfinde raporlama farkı: Methods kısmındaki “en ziyâde bir / iki yahud daha ziyâde” tasnîfi Discussion kısmındaki “ilk tecrübe / ikiden ziyâde tecrübe” ibâreleriyle tam mutâbık değildir.

İstikbâl tedḳîḳi

Müellif daha büyük ve daha muḫtelif numûnelerde tekrarlanan tatbîḳler yapılmasını tavsiye etmektedir. Yaş, engellilik hâli, kültürel geçmiş ve erişilebilir kültür tecrübesindeki tenevvüʿ bilḫâssa artırılmalıdır.

Prototipin güvenilirlik, standardizasyon ve ölçeklenebilirlik ḫuṣûṣiyyetleri tedḳîḳ edilmeli; muḫtelif müze nevʿlerinde ve kültürel bağlamlarda tekrar imtiḥân edilmelidir.

Tedḳîḳ ayrıca yaklaşımın sinema, dijital medya ve başka canlı kültürel faʿâliyyetlerde kullanılabilecek transversal bir erişilebilirlik geri bildirim veri yapısına doğru tevsiʿ edilebileceğini teklif etmektedir.

Menbaʿ ve Usûl Notu

Asıl tedḳîḳ: Designing an Inclusive Prototype for Audience Feedback Collection Evaluation Tool in Cultural Contexts and Live Events: A Case Study at the Museo Tattile Statale Omero.

Müellif: Beatrice Moretti.

Müʾessese: Department of Humanities, University of Macerata, 62100 Macerata, Italy.

Mecmûʿa: Culture.

Nâşir: MDPI.

Cild / sayı / maḳāle: 2(2), 15.

DOI: 10.3390/culture2020015.

Gönderim: 21 Şubat 2026.

Revizyon: 14 Mayıs 2026.

Ḳabûl: 14 Mayıs 2026.

Neşr: 20 Mayıs 2026.

Menbaʿ nevʿi: Hakemli, keşfî pilot tedḳîḳ ve tek merkezli kültürel muḥît vaka çalışması.

Resmî neşr vazʿiyyeti: MDPI Culture Version of Record.

Ruhsat: Creative Commons Attribution (CC BY).

Proje bağlamı: SAFINA VITALITY tedḳîḳ projesi dâhilinde ACCESSMAP — “design of a flexible system for feedback collection in accessibility to media, entertainment and cultural events”.

Tatbîḳ mahalli: Museo Tattile Statale Omero, Ancona, Italy.

Veri toplama devresi: Nisan ve Haziran 2025.

Numûne: 28 gönüllü ziyâretçi; self-selected convenience sample.

Gruplar: Methods taʿrîfine göre 10 Novice ve 18 Expert iştirâkçi.

Veri toplama: Müze ziyâreti akabinde QR kod üzerinden anonim Google Forms anketi.

Taḥlîl: Keşfî tavṣîfî yüzde tevzîʿleri; formel inferential grup mukāyese testleri rapor edilmemiştir.

Finansman: ACCESSMAP tedḳîḳi, Italian National Recovery and Resilience Plan (PNRR), Mission 4, Component 2—Investment 1.5 kapsamında PNRR ECS00000041 “Innovation, digitalization and sustainability for the diffused economy in Central Italy” projesi vâsıtasıyla European Union—NextGeneration EU tarafından finansman edilmiştir. CUP D83C22000710005.

Institutional Review Board: Anonim, gönüllü ve minimal riskli veri cemʿi; şahsî/hassas veri yahud müdâḫale bulunmaması sebebiyle aḫlâḳî tedḳîḳ ve tasdîḳden ferâgat edilmiştir.

Informed Consent: İştirâk edenler tedḳîḳin maksadı hakkında maʿlûmâtlandırılmış ve gönüllü sûretle iştirâk etmiştir; veri cemʿi tamâmen anonim yürütülmüştür.

Veri erişilebilirliği: Tedḳîḳ netîcelerini destekleyen ḫâm verilerin müellif tarafından talep üzerine sunulacağı belirtilmiştir.

Menfaat çatışması: Müellif menfaat çatışması bildirmemiştir. Finansman sağlayanların tedḳîḳ tasarımı, veri cemʿi, taḥlîl, tefsîr, tahrîr yahud neşr ḳarârında rolü olmadığı beyân edilmiştir.

Müellif katkıları: Maḳāle tek müelliflidir; menbaʿda ayrıca bir CRediT/Author Contributions kısmı rapor edilmemiştir.

Menbaʿ dâhilî raporlama notu: Methods kısmı Novice grubunu son üç senede en ziyâde bir erişilebilir ziyâret, Expert grubunu iki yahud daha ziyâde ziyâret olarak taʿrîf eder. Discussion kısmında ise Novice için “ilk tecrübe”, Expert için “ikiden ziyâde tecrübe” ibâreleri kullanılmaktadır. Bu fark menbaʿda îzâḥ edilmediğinden Verianla tarafından sessizce uzlaştırılmamıştır.

İstatistikî tefsîr notu: Discussion kısmında bir yüzde farkı için “significantly greater” ibâresi kullanılmasına rağmen menbaʿ formel hipotez testi yahud p değeri rapor etmemektedir. Bu sebeple Verianla maḳālesi mezkûr farkı yalnız tavṣîfî nisbet farkı olarak aktarmaktadır.

Esâs tefsîr ḥaddi: Pilot tedḳîḳ vâsıtanın çok-duyulu müze bağlamında tatbîḳ edilebilirliğine dâʾir ilk proof-of-concept’i sunmaktadır; psiko-metrik validasyon, popülasyona taʿmîm edilebilirlik yahud sebebî etki göstermemektedir.