सुलभ-प्रतिपुष्टि-सङ्ग्रहण-prototype सांस्कृतिकस्थलेषु विविधावश्यकतायुक्तानाम् आगन्तुकानाम् अनुभवान् अवबोधः, स्मरणम्, रुचिः, प्राप्यता-साधनानां उपयोगिता, समग्र-दर्शनानुभवश्च इत्यादिभिः आयामैः मूल्याङ्कयितुं उद्दिष्टं, सर्वेक्षणाधारितं लचीलं मूल्याङ्कनसाधनम् अस्ति। Beatrice Moretti इत्यस्य अध्ययनं एतत् prototype इटलीदेशस्य Ancona नगरे स्थिते स्पर्शात्मक-बहु-इन्द्रिय Museo Tattile Statale Omero इत्यत्र 28 स्वेच्छया सहभागीभिः आगन्तुकैः सह pilot-रूपेण प्रयुक्तवान्, तथा वास्तविके सांस्कृतिकपरिसरे साधनस्य उपयोगयोग्यतां अन्वेषणात्मकरीत्या मूल्याङ्कितवान्। अध्ययनम् scale-validation-अनुसन्धानं नास्ति, तस्य परिणामानां व्यापकतर-संग्रहालयागन्तुक-population प्रति सामान्यीकरणं च न उद्दिष्टम्।

सहभागिनः दर्शनानन्तरमेव QR code द्वारा प्राप्तां नामरहितां Google Forms प्रश्नावलीं पूरितवन्तः। नमूना randomize न कृतः; सः स्वेच्छासहभागितायाम् आधारितः convenience sample अस्ति। पूर्वप्राप्य-सांस्कृतिकानुभवानुसारं सहभागिनः 10-सदस्यके Novice समूहे तथा 18-सदस्यके Expert समूहे विभक्ताः। Methods विभागस्य परिभाषानुसारं Novice समूहः गतत्रिवर्षेषु अधिकतमम् एकं प्राप्यता-सुविधायुक्तं संग्रहालय-दर्शनं वा प्रदर्शनी-अनुभवं वा प्राप्तवान्, Expert समूहस्तु द्वौ वा अधिकान् तथाविधान् अनुभवान् प्राप्तवान्।

वर्णनात्मकाः परिणामाः द्वयोः समूहयोः दर्शनकालस्य तथा केषाञ्चित् अनुभव-मापनानां भिन्नां वितरणरचनां दर्शितवन्तः। Novice समूहस्य %90 सहभागिनः 30 निमेष–1 घण्टा मध्ये दर्शनं समाप्तवन्तः, Expert समूहे तु एषः अनुपातः %38,9 आसीत्; Expert समूहस्य %33,3 सहभागिनः 1–2 घण्टाः तथा %16,7 सहभागिनः द्विघण्टात् अधिकं स्थितवन्तः इति निवेदितवन्तः। कलाकृतिभिः सह इन्द्रियात्मकः संपर्कः उभयोः समूहयोः सर्वाधिकं स्मृतः अंशः आसीत्: Novice %90, Expert %88,9.

कलाकृतीनाम् अवबोधे उभयोः समूहयोः सर्वाधिकं उत्तरं 5-स्तरीय-scaleस्य 4. स्तरः “उत्तमः” आसीत्: Novice %60, Expert %50। प्राप्यता-साधनानि वा कर्मचारि-मार्गदर्शनं वा कलाकृतीनाम् अवबोधाय “अत्यधिकम्” उपकरोति इति उक्तवतां अनुपातः Novice समूहे %30, Expert समूहे %44,4 आसीत्। अपरतः कलाकृतीषु रुचिवृद्धौ योगदानं “अत्यधिकम्” इति मूल्याङ्कितवतां अनुपातः Novice समूहे %50, Expert समूहे %38,9 आसीत्।

एते प्रतिशताः समूहयोः सांख्यिकीयभेदरूपेण न व्याख्येयाः। अध्ययनं दत्तांशान् वर्णनात्मकरीत्या प्रस्तुतवान्, inferential significance test न प्रतिवेदितवान्, लघुनमूनात् सांख्यिकीय-सामान्यीकरणं न उद्दिष्टम् इति स्पष्टं कथितवान्।

अनुसन्धानस्य मुख्यसमस्या

संग्रहालयेषु तथा प्रत्यक्ष-सांस्कृतिककार्यक्रमेषु प्राप्यता दीर्घकालं शारीरिकानां वा संचारसम्बद्धानां बाधानां निवारणेन मूल्याङ्किता। अध्ययनस्य सैद्धान्तिकः आरम्भबिन्दुः एषः यत् प्राप्यता केवलं “कस्मिंश्चित् स्थले प्रवेष्टुं शक्नोति” अथवा “कस्यचित् विषयस्य तकनीकीरूपेण प्राप्तिं कर्तुं शक्नोति” इत्यत्र सीमिता नास्ति। आगन्तुकः स्वं सांस्कृतिकानुभवस्य अंशं मन्येत, सूचनां बोधयेत्, अनुभवात् लाभं प्राप्नुयात्, स्वस्य इन्द्रियविशेषानुकूलं च सहभागित्वं कर्तुं शक्नुयात्—एतान्यपि मूल्याङ्कनीयानि।

अतः अनुसन्धानं तकनीकी-अनुकूलतां मापयन्तीभ्यः मूल्याङ्कनपद्धतिभ्यः user experience तथा reception studies इत्येतयोः आयामान् अपि योजयितुं प्रयतते। अवबोधः, स्मरणम्, भावात्मकानुभवः, रुचिः, प्राप्यता-साधनानाम् उपयोगिता, सांस्कृतिकस्थलेन सह आगन्तुकस्य सम्बन्धश्च अस्य विस्तृततरस्य ढाँचस्य भागाः सन्ति।

साहित्ये रिक्तस्थानम्

स्रोतः कथयति यत् संग्रहालयेषु सर्वेक्षणानि, लघुसाक्षात्काराः तथा user experience-मूल्याङ्कनानि सामान्यतया प्रयुज्यन्ते; किन्तु अनुसन्धानसाधनानि सर्वदा इन्द्रियसम्बद्ध-अक्षमतां वा विविध-उपयोक्तृ-आवश्यकताः वा मनसि निधाय न निर्मीयन्ते। प्रश्नावल्याः विषयः प्राप्यतासम्बद्धः स्यात् तथापि प्रश्नावली स्वयं सुलभा न चेत्, केचन आगन्तुकसमूहाः अनुसन्धानात् बहिष्कृताः भवितुम् अर्हन्ति।

अतः अध्ययनस्य design-समस्या द्विस्तरीया अस्ति। प्रथमं, आगन्तुकस्य सांस्कृतिकानुभवः सार्थकैः variables द्वारा मूल्याङ्कनीयः। द्वितीयं, एतत् मूल्याङ्कनं कुर्वत् साधनम् अपि विविध-उपयोक्तृ-profile अनुसारं अनुकूलनीयम्।

सुलभ-प्रतिपुष्टि-सङ्ग्रहणसाधनं किम्?

अस्मिन् अध्ययने सुलभ-प्रतिपुष्टि-सङ्ग्रहणसाधनं विविधेषु सांस्कृतिकपरिसरेषु अनुकूलनार्थं निर्मितं लचीलं digital-प्रश्नावली-prototype अस्ति; तत् सरलभाषां, closed-ended मूल्याङ्कनानि तथा open-ended उत्तराणि संयोजयति, आगन्तुकस्य अवबोधं, स्मरणं, प्राप्यता-साधनानाम् उपयोगं तथा समग्र-अनुभवस्य आयामान् मूल्याङ्कयितुं च उद्दिष्टम्।

Prototype विद्यमानस्य एकस्य scaleस्य प्रतिलिपिः नास्ति। तस्य design मध्ये reception studies, user experience-मूल्याङ्कनानि तथा accessible design-साहित्ये प्रयुक्ताः आयामाः उपयुक्ताः।

प्रश्नावल्याः मुख्य-design-सिद्धान्तेषु एकः modularity अस्ति। यथा Braille-लेबल् इत्यादीनि कस्यचित् सांस्कृतिकस्थलस्य विशेष-प्राप्यता-लक्षणानि प्रश्नावल्यां योजयितुं शक्यन्ते, अवबोधः, स्मरणम्, सन्तोषश्च इत्यादयः सामान्यतराः प्रश्नाः विविधेषु सांस्कृतिकपरिसरेषु रक्षितुं शक्यन्ते।

द्वितीयः design-सिद्धान्तः न्यून-हस्तक्षेपः अस्ति। आगन्तुकानुभवं मापयितुं प्रयुक्तं साधनं दर्शनानुभवमेव न विघ्नयेत् इति अभिप्रेतम्। अतः प्रश्नावली दर्शनस्य अन्ते प्रयुक्ता, संक्षिप्ता स्थापयितुं प्रयत्नः कृतः, अनुसन्धानकर्ता च संग्रहालयान्तर्गत-आगन्तुकव्यवहारे हस्तक्षेपं न कृतवान्।

तृतीयः design-सिद्धान्तः नामरहितता अस्ति। विशेषतः इन्द्रियसम्बद्ध-अक्षमतायुक्ताः केचन आगन्तुकाः एतां स्थितिं सार्वजनिकपरिसरे प्रकाशयितुं न इच्छेयुः इति संग्रहालयकर्मचारिणां निरीक्षणात्, प्रश्नावली कस्यापि व्यक्तिगत-संपर्क, reservation अथवा identity-सूचनया न सम्बद्धा।

Museo Tattile Statale Omero किमर्थं चयनितम्?

Museo Tattile Statale Omero परम्परागत-दृश्यप्रधान-संग्रहालयानुभवात् भिन्नं वातावरणं ददाति। संग्रहालयस्य सङ्ग्रहे समकालीनकलाकृतयः, प्रसिद्धमूर्तीनां प्रतिकृतयः तथा वास्तु-संरचनानां scale-models सन्ति। कलाकृतयः plaster, brass, fiberglass, wood इत्यादिभिः विविधपदार्थैः निर्मातुं शक्यन्ते, आगन्तुकाश्च ताभिः सह स्पर्शात्मक-संपर्कं कर्तुं अनुमताः।

आगन्तुकाः दृश्य, स्पर्शात्मक तथा श्राव्य-उद्दीपनानि एकत्र अनुभवितुं शक्नुवन्ति। इच्छायां दर्शनस्य कश्चन भागः नेत्रावरणेन कर्तुं शक्यते, pen-shaped audio guide च कलाकृति-लेबल् द्वारा विवरणं दातुं शक्नोति। एतानि लक्षणानि स्पर्शात्मकता तथा बहु-इन्द्रिय-प्राप्यता आधारित-प्रश्नावली-prototypeस्य परीक्षणार्थं संग्रहालयं विशेषं pilot-सन्दर्भं कृतवन्ति।

प्रश्नावली संग्रहालयानुसारं पुनः किमर्थं अनुकूलिता?

Prototypeस्य लक्ष्यं एकं अपरिवर्तनीयम् प्रश्नरूपं निर्मातुं नास्ति। अनुसन्धानकर्ता प्रयोगात् पूर्वं Museo Omero निदेशकेन Aldo Grassini तथा संग्रहालयकर्मचारिभिः सह संवादं कृत्वा सामान्य-आगन्तुक-profile, guided visits, प्राप्य-सामग्री-उपयोगं, दर्शनकालं तथा स्पर्शात्मकानुभवस्य भूमिकां मूल्याङ्कितवान्।

एतेभ्यः संवादेभ्यः अनन्तरं प्रश्नावल्याः केन्द्रबिन्दुः अधिकं स्पष्टतया स्पर्शात्मक-सहभागिता, बहु-इन्द्रियानुभवः तथा आगन्तुकदृष्ट्या प्राप्यता-साधनानां अनुभविता उपयोगिता इत्येतयोः प्रति परिवर्तितः। एषा contextual adaptation अध्ययनस्य लचील-मूल्याङ्कनसाधन-विचारस्य मुख्यभागः अस्ति।

Novice तथा Expert आगन्तुकाः कथं परिभाषिताः?

Methods विभागस्य operational classification अनुसारं Novice आगन्तुकाः 10 जनाः आसन्, ये गतत्रिवर्षेषु प्राप्यता-साधनयुक्ते अधिकतमम् एकस्मिन् संग्रहालये वा प्रदर्शनी-अनुभवे वा सहभागीभूताः; Expert आगन्तुकाः 18 जनाः आसन्, ये द्वयोः वा अधिकेषु तथाविधेषु अनुभवेषु सहभागीभूताः। Discussion विभागे पश्चात् प्रयुक्ते “प्रथमवारम्” तथा “द्वयात् अधिकाः अनुभवाः” इति वाक्ये अस्य operational परिभाषायाः पूर्णतया अनुरूपे न स्तः।

एषः भेदः clinical अथवा psychometric विशेषज्ञता-वर्गीकरणं नास्ति। “Expert” इति पदं कलाविशेषज्ञतां, संग्रहालयविद्याज्ञानं वा काचित् विशिष्टा व्यावसायिक-योग्यता वा न दर्शयति। तत् केवलं सहभागी पूर्वं प्राप्य-सांस्कृतिकपरिसरैः कियतिवारं सम्पर्कं प्राप्तवान् इति वर्णयितुं अध्ययनान्तर्गतं category अस्ति।

नमूनस्य वयः-वितरणम्

सहभागिनां अर्धः 18–34 वयः-समूहे अस्ति। नमूना अतीव विस्तृतं वयः-परिमाणं धारयति, किन्तु सः लघुः तथा self-selected अस्ति; अतः एतत् वितरणं Museo Omero इत्यस्य समग्र-आगन्तुक-populationस्य वयः-वितरणरूपेण न व्याख्येयम्।

सहभागिनां पूर्व-प्राप्य-सांस्कृतिकानुभवाः

पूर्व-सांस्कृतिकस्थलेषु प्राप्तानि प्राप्यता-साधनानि

अयं प्रश्नः बहुविकल्पचिह्ननयोग्यः साधन-सूचीरूपः अस्ति; अतः प्रतिशताः परस्परवर्जितस्य एकस्य वितरणस्य रूपेण न मन्तव्याः।

Museo Omero दर्शने प्रयुक्तानि साधनानि

सहभागिनां %42,9 संग्रहालयं एकाकिनः, %57,1 अन्यैः सह दर्शनं कृतवन्तः। संग्रहालयकर्मचारिभिः मार्गदर्शितानाम् अनुपातः %57,1; मार्गदर्शनरहित-दर्शनकर्तॄणाम् अनुपातः %42,9 आसीत्।

Novice तथा Expert समूहयोः दर्शनकालः कथं वितरितः?

वर्णनात्मकरीत्या Expert समूहे दीर्घतर-दर्शनानि दृश्यन्ते। किन्तु प्रश्नावली न विभजति यत् दर्शनकालः प्रत्येककलाकृतेः स्पर्शात्मक-अन्वेषणाय व्यतीतकालात्, दृष्टकलाकृतीनां सङ्ख्यातः, सहचरजनात् वा अन्येभ्यः बाह्यकारकेभ्यः वा उत्पन्नः।

कलाकृतीनां सामान्य-स्मरणम्

स्रोतः Discussion विभागे Expert आगन्तुकाः प्रदर्शनीं श्रेष्ठतरं स्मर्तुं प्रवृत्ताः इति व्याख्यायति। तथापि वितरणम् एकदिशं नास्ति: Expert समूहे “उत्तमम्” उत्तरस्य अनुपातः अधिकः, Novice समूहे तु “उत्कृष्टम्” उत्तरस्य अनुपातः किंचित् अधिकः। अध्ययनम् अस्य भेदस्य कृते inferential test न प्रतिवेदयति।

के अंशाः सर्वाधिकं स्मृताः?

उभयोः समूहयोः सर्वाधिकं निवेदितः अंशः कलाकृतिभिः सह इन्द्रियात्मकः संपर्कः अस्ति। एषः परिणामः स्पर्शात्मक-बहु-इन्द्रिय-संग्रहालयसन्दर्भं प्रमुखं कुर्वता अध्ययन-designेन अनुरूपः; किन्तु अन्येषु संग्रहालयप्रकारेषु अपि इन्द्रियात्मकः संपर्कः समानरूपेण प्रमुखः भविष्यति इति न दर्शयति।

कलाकृतीनाम् अवबोधः

उभयोः समूहयोः सर्वाधिकं दृश्यते उत्तरं “उत्तमम्”। “उत्कृष्टम्” अवबोधस्तरः Expert समूहे %27,8, Novice समूहे %20 अस्ति। एते भेदाः नमूनान्तर्गताः वर्णनात्मकाः अनुपाताः सन्ति।

प्राप्यता-साधनानि अवबोधस्य दृष्ट्या कथं मूल्याङ्कितानि?

प्राप्यता-साधनानि कलाकृतिषु रुचेः दृष्ट्या कथं मूल्याङ्कितानि?

Novice समूहे “अत्यधिकम्” उत्तरं %50, Expert समूहे %38,9 आसीत्। स्रोतः एतं भेदं Novice आगन्तुकैः प्राप्यता-साधनानां अधिकमूल्यदानेन सम्बध्नाति; किन्तु formal group comparison test न कृतः, अतः एषा व्याख्या अन्वेषणात्मकस्तरे एव स्थापनीया।

प्रदत्ता सूचना पर्याप्ता अभवत् किम्?

अयं pilot-अध्ययनं मूल्याङ्कनसाधनं validate अकरोत् किम्?

न। अध्ययनं प्रारम्भिकं proof-of-concept प्रस्तुतयति, यत् prototype बहु-इन्द्रिय-संग्रहालयपरिसरे प्रयुज्यते तथा विविध-आगन्तुक-profileभ्यः दत्तांशान् सङ्गृह्णाति इति दर्शयति; psychometric reliability, validity, standardization अथवा विविधसंस्थासु generalizable performance अद्यापि न validate कृतम्।

एषः भेदः अध्ययनस्य मुख्य-व्याख्या-सीमा अस्ति। वास्तविकपरिसरे प्रश्नावल्याः सफलः प्रयोगः तथा standardize-validate कृतं measurement tool भवितुं समानं नास्ति।

भविष्यदनुसन्धानैः बृहत्तराः तथा अधिक-विविधाः नमूनाः प्रयोज्याः, विविधाः अक्षमता-स्थितयः तथा वयः-समूहाः उत्तमतया प्रतिनिधेयाः, साधनस्य reliability तथा standardization-लक्षणानि मूल्याङ्कनीयानि, विविधेषु सांस्कृतिकपरिसरेषु च पुनः प्रयोगः करणीयः।

अध्ययनेन समर्थिता व्याख्या

अध्ययनं समर्थयति यत् सुलभ-प्रतिपुष्टि-सङ्ग्रहण-prototype Museo Omero सदृशे वास्तविके बहु-इन्द्रिय-सांस्कृतिकपरिसरे प्रयोज्यः अस्ति तथा आगन्तुकानुभवसम्बद्धं quantitative तथा qualitative दत्तांशं सङ्ग्रहीतुं उपयुक्तां प्रारम्भिकरचनां ददाति।

अध्ययनं एतदपि दर्शयति यत् आगन्तुकानां पूर्व-प्राप्य-सांस्कृतिकानुभवस्य तथा दर्शनकाल, स्मरण, प्राप्यता-साधन-मूल्याङ्कन, अनुभवस्य विविधांशेषु ध्यानप्रकाराणां च मध्ये अन्वेषणात्मकस्तरे विविधाः pattern सन्ति।

अध्ययनेन असमर्थिता व्याख्या

अध्ययनं सांख्यिकीयरीत्या न सिद्धयति यत् Expert आगन्तुकाः सामान्यतः सर्वेभ्यः Novice आगन्तुकेभ्यः श्रेष्ठतरं बोधयन्ति वा स्मरन्ति वा।

अध्ययनं तादृशः controlled experiment नास्ति यः प्राप्यता-साधनानि संग्रहालयानुभवं causal-रूपेण सुधारयन्ति इति निर्धारयति।

अध्ययनं prototype validated psychometric scale अस्ति इति न दर्शयति।

अध्ययनं 28 सहभागिनां परिणामाः अन्येषु संग्रहालयेषु, अन्येषु देशेषु वा सर्वेषु अक्षमता-समूहेषु प्रत्यक्षतया सामान्यीकर्तुं शक्यन्ते इति न दर्शयति।

अध्ययनस्य विधिः परिणामाश्च

अध्ययनस्य design

अनुसन्धानस्य design अन्वेषणात्मक-pilot-प्रयोगं, cross-sectional प्रतिपुष्टि-सङ्ग्रहणं तथा single-case-सन्दर्भं संयोजयति। randomization, intervention-control comparison अथवा experimental manipulation किमपि नास्ति।

प्रयोगस्थानं कालश्च

Pilot-प्रयोगः Museo Tattile Statale Omero, Ancona, Italy इत्यत्र April तथा June 2025 अवधिषु कृतः।

नमूना

कुलं 28 सहभागिनः संग्रहालय-दर्शनानन्तरमेव स्वेच्छया सर्वेक्षणे सहभागीभूताः। दर्शनक्षेत्रे स्थितेन QR code द्वारा ते प्रश्नावलीरूपं प्राप्तवन्तः।

नमूना convenience sample अस्ति। self-selection कारणेन दर्शनात् अधिकं सन्तुष्टाः, अधिकं रुचिमन्तः अथवा प्रश्नावल्यै समयं दातुं समर्थाः जनाः नमूने अनुपातातिरिक्तं प्रतिनिधित्वं प्राप्तवन्तः स्युः।

ये प्रश्नावलीं न दृष्टवन्तः, संग्रहालयात् शीघ्रं निर्गतवन्तः अथवा सहभागी भवितुं न इच्छन्ति स्म, ते अध्ययनात् प्रतिनिधित्वं न प्राप्तवन्तः स्युः। अतः अनुसन्धानकर्ता नमूना Museo Omero आगन्तुकानां सर्वेषां प्रतिनिधिः इति न वदति।

समावेशनं तथा अपूर्णदत्तांश-प्रविधिः

स्रोतः सहभागिनां कृते कठोरान् exclusion criteria न प्रयुक्तवान्। अपूर्णप्रश्नावलीनां अन्तिमविश्लेषणात् निष्कासनं योजनितम् आसीत्, तथापि सङ्गृहीताः सर्वाः 28 प्रश्नावलयः पूर्णाः आसन्।

दत्तांश-सङ्ग्रहण-platform

सर्वेक्षणं Google Forms इत्यत्र निर्मितम्। एकस्मिन् एव स्थले बहुविकल्पप्रश्नान्, श्रेणीकरण-मापकं तथा मुक्तोत्तराणि समर्थयति, online-प्रवेशं सहायक-प्रौद्योगिकीभिश्च उपयोगयोग्यतां च ददाति इति कारणेन एतत् platform चयनितम्।

सर्वेक्षणेन मापिताः आयामाः

• वयः तथा सम्बन्धिताः जनसांख्यिक-विशेषताः,
• सुलभ-संग्रहालय-प्रदर्शनानुभवेन परिचयः,
• प्राप्यता-साधनैः पूर्वानुभवः,
• भ्रमणं एकाकिना वा अन्यैः सह कृतम् इति,
• मार्गदर्शितं वा स्वतन्त्रं भ्रमणम्,
• भ्रमणकालः,
• कलाकृतीनां स्मरणम्,
• प्रदर्शनस्य के अंशाः अधिकं स्मृताः,
• कलाकृतीनां बोधः,
• प्राप्यता-साधनानां तथा कर्मचारि-मार्गदर्शनस्य अनुभूतः लाभः,
• प्रदत्तसूचनायाः पर्याप्तता,
• ऐच्छिकं वैयक्तिकं निरीक्षणम्।

मापकस्य संरचना

विविधेषु अनुभवमापनेषु 5-स्तरीयाः श्रेण्यः प्रयुक्ताः। परिणामसारणीषु “न किञ्चित्”, “सीमितम्/अल्पम्”, “मध्यमम्”, “उत्तमम्/बहु” तथा “उत्कृष्टम्/अत्यन्तम्” इत्यादयः श्रेण्यः आगन्तुकस्य स्वमूल्याङ्कनं दर्शयन्ति।

एते अङ्काः बाह्यतः मापिताः वस्तुनिष्ठाः संज्ञानात्मक-कार्यप्रदर्शनाङ्काः न सन्ति। उदाहरणतः “उत्कृष्टः बोधः” इति उत्तरम् आगन्तुकस्य स्वमूल्याङ्कनम् अस्ति; शोधकर्तुः स्वतन्त्र-ज्ञानपरीक्षया सत्यापितः बोधस्तरः नास्ति।

सांख्यिकीयः दृष्टिकोणः

अध्ययनपरिणामाः प्रतिशत-वितरणैः वर्णनात्मकतया प्रतिवेदिताः। स्रोतः p-मूल्यानि, विश्वासान्तरालान्, प्रभाव-परिमाणानि वा परिकल्पना-परीक्षणानि न प्रस्तुतयति।

अतः Novice तथा Expert समूहयोः दृश्याः प्रतिशतभेदाः “निरीक्षित-नमूना-भेदः” इति मूल्याङ्कनीयाः; सांख्यिकतया सत्यापितः जनसंख्या-भेदः इति न।

पूर्वानुभवः तथा भ्रमणकालः

सर्वाधिकस्पष्टेषु वर्णनात्मकभेदेषु एकः भ्रमणकाले दृश्यते। Novice समूहस्य %90 जनाः 30 मिनट–1 घण्टा-पर्यन्तं स्थितवन्तः, Expert समूहस्य तु केवलं %38,9 जनाः अस्मिन् अन्तराले आसन्। Expert समूहे 1–2 घण्टा तथा द्विघण्टातः अधिककालस्य श्रेण्योः अधिकं प्रतिनिधित्वं स्रोतसा उच्चतर-स्वायत्ततया सहभागितया च सम्बद्धः एकः प्रतिरूपः इति चर्चितम्।

तथापि अध्ययनं दीर्घभ्रमणस्य कारणं न मापितवत्। स्पर्शात्मक-अन्वेषणे व्यतीतः कालः, दृष्टानां कलाकृतीनां संख्या, समूहसंरचना, उपलब्धः अवकाशकालः, वैयक्तिकरुचिः अथवा अन्येषां घटकानां योगदानं पृथक्कर्तुं न शक्यते।

स्मरणपरिणामाः

कलाकृतीनां सामान्यस्मरणस्य वितरणं द्वयोः समूहयोः भिन्नं दृश्यते; किन्तु सर्वाधिकं सामान्यं परिणामं “के अंशाः स्मृताः” इति प्रश्ने प्रकटते। इन्द्रियात्मक-संवादः Novice समूहस्य %90 तथा Expert समूहस्य %88,9 जनैः स्मृत-अंशेषु चिह्नितः।

एषः निष्कर्षः बहु-इन्द्रिय-संग्रहालयपरिसरस्य आगन्तुकानुभवे प्रमुखतां समर्थयति। तथापि अध्ययनं इन्द्रियात्मक-संवादं दृश्यप्रधान-पारम्परिक-संग्रहालयानुभवेन नियन्त्रितरूपेण न तुलितवत्।

बोध-परिणामाः

Novice समूहस्य %60 जनाः, Expert समूहस्य %50 जनाश्च कलाकृतीनां बोधस्तरं “उत्तमम्” इति मूल्याङ्कितवन्तः। “उत्कृष्टम्” इति उत्तरं क्रमशः %20 तथा %27,8 आसीत्।

एते दत्तांशाः द्वयोः समूहयोः सामान्यतः सकारात्मकं स्वमूल्याङ्कनं दर्शयन्ति; किन्तु वस्तुनिष्ठा ज्ञानपरीक्षा न कृतत्वात् आगन्तुकाः वास्तवतः कियत् शुद्धं ज्ञानं प्राप्तवन्तः इति न मापयन्ति।

प्राप्यता-साधनानाम् अनुभूतः लाभः

प्राप्यता-साधनानि कर्मचारि-मार्गदर्शनं च बोधे तथा कलाकृतीनां रोचने द्वयोः समूहयोः सकारात्मकतया मूल्याङ्कितम्। बोधे योगदानस्य विषये “न किञ्चित्” अथवा “अल्पम्” इति उत्तरं चयनितवान् कोऽपि प्रतिभागी नास्ति।

रोचनस्य विषये अपि द्वयोः समूहयोः “न किञ्चित्” तथा “अल्पम्” श्रेण्यौ %0 स्तः। Novice समूहे “अत्यन्तम्” उत्तरस्य अनुपातः %50, Expert समूहे %38,9 आसीत्। एषः अनुपातभेदः formal-सांख्यिकीय-परीक्षणेन न परीक्षितः।

प्रदत्ता सूचना पर्याप्ता आसीत् किम्?

प्रदत्तसूचनां “अत्यन्तं” पर्याप्ताम् इति मन्यमानानां अनुपातः Expert समूहे %50, Novice समूहे %40 आसीत्। Novice समूहे कोऽपि सूचना “अल्पं” पर्याप्ता इति न उक्तवान्, Expert समूहे तु एषा श्रेणी %11,1 आसीत्। लघु-समूह-परिमाणत्वात् एतेषां वितरणानाम् अतिव्याख्या न कर्तव्या।

नैतिक-रचना

सर्वेक्षणं संग्रहालयभ्रमणस्य समाप्तेः अनन्तरं प्रवर्तितम्, सहभागिता पूर्णतया स्वैच्छिकी आसीत्, वैयक्तिक-परिचय-सूचना च न सङ्गृहीता। दत्तांशाः आगन्तुकस्य आरक्षणेन, सम्पर्कसूचनया वा परिचयेन न सम्बद्धाः।

अध्ययने किमपि हस्तक्षेपं न प्रयुक्तम् तथा प्रतिभागिभ्यः वित्तीय-प्रोत्साहनं न दत्तम्। स्रोतः एतेषां परिस्थितीनां कारणेन formal ethics board-समीक्षा तथा अनुमोदनं माफीतम् इति प्रतिवेदयति।

मुख्याः सबलताः

अध्ययनस्य महत्त्वपूर्णेषु सबलपक्षेषु एकः एषः यत् प्राप्यता केवलं तान्त्रिक-अनुकूलता इति न, अपि तु आगन्तुकस्य वास्तविकानुभवेन मूल्याङ्किता। साधनं बोधं, स्मरणं, अनुभूतलाभं तथा अनुभवस्य आयामान् एकत्र विचारयति।

द्वितीयः सबलपक्षः अस्ति यत् सर्वेक्षणं स्थिररूपस्य अपेक्षया सांस्कृतिक-सन्दर्भानुसारं अनुकूलनीयः prototype इति रचितम्।

तृतीयः सबलपक्षः अस्ति यत् pilot-प्रयोगः प्रयोगशालायां न, अपि तु वास्तविक-संग्रहालयभ्रमणस्य तत्क्षणानन्तरं कृतः। अतः prototype वास्तविक-उपयोगप्रवाहे परीक्षितः।

मुख्याः सीमाः

लघु नमूना: कुलं 28 प्रतिभागिनः सन्ति; Novice समूहः केवलं 10 व्यक्तीनां अस्ति।

Self-selection: सर्वेक्षणे सहभागिता स्वैच्छिकी आसीत्। अधिकरुचियुक्ताः वा अधिकसन्तुष्टाः आगन्तुकाः अध्ययननमूने अनुपातातिरिक्तं प्रतिनिधित्वं प्राप्तवन्तः स्युः।

एकमात्रं प्रकरणम्: pilot-प्रयोगः केवलं Museo Tattile Statale Omero इत्यत्र कृतः।

Randomization नास्ति: समूहाः प्रायोगिकतया न नियुक्ताः; अतः पूर्वानुभवः परिणामानां कारणम् इति दर्शयितुं न शक्यते।

अनियन्त्रिताः बाह्य-चराः: समूहसंरचना, आगन्तुकस्य उपलब्धः कालः, वैयक्तिकाः विकल्पाः तथा अन्ये सन्दर्भगतघटकाः मापितानुभवं प्रभावितवन्तः स्युः।

भ्रमणकालस्य स्रोतः पृथक् न कृतः: दीर्घभ्रमणं स्पर्शात्मक-अन्वेषणात्, कलाकृतीनां संख्यातः वा अन्यकारणेभ्यः उत्पन्नम् इति न मापितम्।

Validation न कृतम्: साधनस्य psychometric-विश्वसनीयता, validity तथा विविधपरिसरेषु standardization अद्यापि निर्धारितानि न सन्ति।

वर्णनात्मक-विश्लेषणम्: Novice–Expert तुलनाः inferential statistics द्वारा न परीक्षिताः।

समूहपरिभाषायाः प्रतिवेदनभेदः: Methods विभागस्य “अधिकतमम् एकम् / द्वे वा अधिकानि” इति वर्गीकरणं Discussion विभागस्य “प्रथम-अनुभवः / द्वाभ्याम् अधिकानुभवाः” इति वाक्यैः पूर्णतया न मेलति।

भावी-अनुसन्धानम्

लेखिका अधिकेषु तथा अधिकविविधेषु नमूनेषु पुनरावृत्त-प्रयोगान् अनुशंसति। वयः, अक्षमतास्थितिः, सांस्कृतिक-पृष्ठभूमिः तथा सुलभ-सांस्कृतिक-अनुभवस्य विविधता विशेषतया वर्धनीयाः।

prototypeस्य विश्वसनीयता, standardization तथा scalability-विशेषताः परीक्षितव्याः; विविध-संग्रहालयप्रकारेषु सांस्कृतिकसन्दर्भेषु च पुनः परीक्षणीयः।

अध्ययनं दृष्टिकोणस्य cinema, digital media तथा अन्येषु प्रत्यक्ष-सांस्कृतिक-कार्यक्रमेषु उपयोक्तुं शक्यस्य transversal-प्राप्यता-प्रतिपुष्टि-दत्तांश-संरचनायाः दिशि विस्तारं अपि अनुशंसति।

स्रोतः तथा विधि-विषये टिप्पणी

मूल-अध्ययनम्: Designing an Inclusive Prototype for Audience Feedback Collection Evaluation Tool in Cultural Contexts and Live Events: A Case Study at the Museo Tattile Statale Omero.

लेखिका: Beatrice Moretti.

संस्था: Department of Humanities, University of Macerata, 62100 Macerata, Italy.

पत्रिका: Culture.

प्रकाशकः: MDPI.

खण्डः / अङ्कः / लेखः: 2(2), 15.

DOI: 10.3390/culture2020015.

प्रेषणम्: 21 February 2026.

संशोधनम्: 14 May 2026.

स्वीकृतिः: 14 May 2026.

प्रकाशनम्: 20 May 2026.

स्रोतः-प्रकारः: peer-reviewed, exploratory pilot-अनुसन्धानं तथा एककेन्द्र-सांस्कृतिक-परिसरस्य case study.

औपचारिक-प्रकाशन-स्थितिः: MDPI Culture Version of Record.

अनुज्ञापत्रम्: Creative Commons Attribution (CC BY).

परियोजना-सन्दर्भः: SAFINA VITALITY अनुसन्धानपरियोजनायाः अन्तर्गतं ACCESSMAP — “design of a flexible system for feedback collection in accessibility to media, entertainment and cultural events”.

प्रयोगस्थलम्: Museo Tattile Statale Omero, Ancona, Italy.

दत्तांश-सङ्ग्रहणकालः: April तथा June 2025.

नमूना: 28 स्वैच्छिकाः आगन्तुकाः; self-selected convenience sample.

समूहाः: Methods-परिभाषानुसारं 10 Novice तथा 18 Expert प्रतिभागिनः।

दत्तांश-सङ्ग्रहणम्: संग्रहालयभ्रमणानन्तरं QR code द्वारा अनामकं Google Forms सर्वेक्षणम्।

विश्लेषणम्: exploratory descriptive प्रतिशत-वितरणानि; formal inferential group comparison tests न प्रतिवेदिताः।

वित्तपोषणम्: ACCESSMAP अनुसन्धानं Italian National Recovery and Resilience Plan (PNRR), Mission 4, Component 2—Investment 1.5 अन्तर्गतं PNRR ECS00000041 “Innovation, digitalization and sustainability for the diffused economy in Central Italy” परियोजनया European Union—NextGeneration EU द्वारा वित्तपोषितम्। CUP D83C22000710005.

Institutional Review Board: अनामकं, स्वैच्छिकं, न्यूनजोखिमयुक्तं दत्तांश-सङ्ग्रहणम्; वैयक्तिक/संवेदनशील-दत्तांशस्य वा हस्तक्षेपस्य अभावात् ethics review तथा approval माफीतम्।

Informed Consent: प्रतिभागिनः अध्ययनस्य उद्देशेन विषये सूचिताः तथा स्वेच्छया सहभागी अभवन्; दत्तांश-सङ्ग्रहणं पूर्णतया अनामकं कृतम्।

दत्तांश-उपलब्धता: अध्ययनपरिणामान् समर्थयन्तः raw data लेखिकया अनुरोधे उपलब्धाः भविष्यन्ति इति उक्तम्।

हित-संघर्षः: लेखिका हित-संघर्षं न प्रतिवेदितवती। वित्तदातॄणां अध्ययनरचना, दत्तांश-सङ्ग्रहणम्, विश्लेषणम्, व्याख्या, लेखनं वा प्रकाशननिर्णये भूमिका नासीत् इति उक्तम्।

लेखिका-योगदानम्: लेखः एकलेखकीयः; स्रोते पृथक् CRediT/Author Contributions विभागः न प्रतिवेदितः।

स्रोतान्तर्गत-प्रतिवेदन-टिप्पणी: Methods विभागः Novice समूहं गतत्रिवर्षेषु अधिकतमम् एकस्य सुलभभ्रमणस्य अनुभवयुक्तं, Expert समूहं द्वयोः वा अधिकयोः भ्रमणयोः अनुभवयुक्तं परिभाषयति। Discussion विभागे तु Novice विषये “प्रथम-अनुभवः”, Expert विषये “द्वाभ्याम् अधिकानुभवाः” इति वाक्यानि प्रयुक्तानि। एषः भेदः स्रोते न व्याख्यातः; अतः Verianla द्वारा मौनेन न समन्वितः।

सांख्यिकीय-व्याख्या-टिप्पणी: Discussion विभागे एकस्य प्रतिशतभेदस्य विषये “significantly greater” इति वाक्यांशः प्रयुक्तः, तथापि स्रोतः formal hypothesis test वा p-मूल्यं न प्रतिवेदयति। अतः Verianla लेखः तं भेदं केवलं वर्णनात्मक-अनुपातभेदरूपेण प्रस्तुतयति।

मुख्य-व्याख्या-सीमा: pilot-अध्ययनं बहु-इन्द्रिय-संग्रहालय-सन्दर्भे साधनस्य प्रयोज्यतायाः प्रथमं proof-of-concept प्रस्तुतयति; psychometric validation, जनसंख्यायां generalizability वा causal effect न दर्शयति।