Qulay foydalaniladigan fikr-mulohaza yig‘ish prototipi — madaniy makonlarda turli ehtiyojlarga ega tashrif buyuruvchilarning tajribalarini tushunish, eslab qolish, yoqtirish, qulaylik vositalarining foydasi va umumiy tashrif tajribasi kabi o‘lchamlar bo‘yicha baholashni maqsad qilgan moslashuvchan, so‘rovnomaga asoslangan baholash vositasidir. Beatrice Moretti tadqiqoti ushbu prototipni Italiyaning Ancona shahridagi taktil va ko‘p sezgili Museo Tattile Statale Omero muzeyida 28 nafar ko‘ngilli tashrifchi bilan pilot tarzda qo‘llab, vositaning real madaniy muhitda qo‘llanish imkoniyatini izlanish xarakterida baholagan. Tadqiqot shkala-validatsiya tadqiqoti emas va uning natijalarini kengroq muzey tashrifchilari populyatsiyalariga umumlashtirish ko‘zda tutilmagan.

Ishtirokchilar tashrifdan darhol keyin QR kod orqali ochilgan anonim Google Forms so‘rovnomasini to‘ldirgan. Namuna randomizatsiyalanmagan; ko‘ngilli ishtirokka asoslangan convenience sample hisoblanadi. Ishtirokchilar avvalgi qulay madaniy tajribasiga ko‘ra 10 kishilik Novice va 18 kishilik Expert guruhlariga ajratilgan. Methods bo‘limidagi ta’rifga ko‘ra, Novice guruhi so‘nggi uch yil ichida eng ko‘pi bilan bitta qulay muzey yoki ko‘rgazma tajribasiga ega bo‘lgan, Expert guruhi esa ikki yoki undan ko‘p shunday tajribaga ega bo‘lgan.

Tavsifiy natijalar ikki guruh o‘rtasida tashrif davomiyligi va ayrim tajriba o‘lchovlari bo‘yicha turlicha taqsimotlarni ko‘rsatgan. Novice guruhining %90’i tashrifini 30 daqiqa–1 soat ichida yakunlagan bo‘lsa, Expert guruhida bu ko‘rsatkich %38,9 bo‘lgan; Expert guruhining %33,3’i 1–2 soat, %16,7’si esa ikki soatdan ortiq qolganini bildirgan. Asarlar bilan sezgi orqali o‘zaro ta’sir har ikki guruhda ham eng ko‘p eslab qolingan unsur bo‘lgan: Novice %90, Expert %88,9.

Asarlarni tushunish bo‘yicha har ikki guruhda eng ko‘p berilgan javob 5 pog‘onali shkaladagi 4-daraja — “yaxshi”: Novice %60, Expert %50. Qulaylik vositalari yoki xodimlar yo‘riqchiligi asarlarni tushunishga “nihoyatda” hissa qo‘shganini bildirganlar ulushi Novice guruhida %30, Expert guruhida %44,4 bo‘lgan. Aksincha, asarlarni yoqtirishga qo‘shgan hissani “nihoyatda” deb baholaganlar ulushi Novice guruhida %50, Expert guruhida %38,9 bo‘lgan.

Bu foizlar statistik guruh farqi sifatida talqin qilinmasligi kerak. Tadqiqot ma’lumotlarni tavsifiy tarzda taqdim etgan, inferensial ahamiyatlilik testini bildirmagan va kichik namuna sabab statistik umumlashtirishni maqsad qilmaganini aniq qayd etgan.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Muzeylar va jonli madaniy tadbirlarda qulaylik uzoq vaqt davomida jismoniy yoki kommunikatsion to‘siqlarni bartaraf etish orqali baholab kelingan. Tadqiqotning nazariy boshlang‘ich nuqtasi shuki, qulaylik faqat “bir joyga kira olish” yoki “mazmunga texnik jihatdan erisha olish” bilan cheklanmaydi. Tashrif buyuruvchining o‘zini madaniy tajribaning bir qismi deb his qilishi, ma’lumotni tushuna olishi, tajribadan foydalana olishi va o‘z sezgi xususiyatlariga mos tarzda ishtirok eta olishi ham baholanishi kerak.

Shu sababli tadqiqot texnik moslikni o‘lchaydigan baholashlarga foydalanuvchi tajribasi va reception studies doirasidagi o‘lchamlarni ham qo‘shishga urinadi. Tushunish, eslab qolish, hissiy tajriba, yoqtirish, qulaylik vositalarining foydasi va tashrif buyuruvchining madaniy makon bilan o‘rnatgan aloqasi ushbu kengroq doiraning qismlaridir.

Adabiyotdagi bo‘shliq

Manba muzeylarda so‘rovnomalar, qisqa suhbatlar va foydalanuvchi tajribasini baholashlar keng tarqalganini, biroq tadqiqot vositalari har doim ham sezgi bilan bog‘liq nogironlik yoki turli foydalanuvchi ehtiyojlarini hisobga olib ishlab chiqilmasligini ta’kidlaydi. So‘rovnoma mazmuni qulaylikka oid bo‘lsa ham, so‘rovnomaning o‘zi qulay bo‘lmasa, ayrim tashrifchi guruhlarini tadqiqotdan chetda qoldirishi mumkin.

Shu sababli tadqiqotning dizayn muammosi ikki darajali. Birinchidan, tashrif buyuruvchining madaniy tajribasini mazmunli o‘zgaruvchilar bilan baholash kerak. Ikkinchidan, bu baholashni amalga oshiradigan vositaning o‘zi ham turli foydalanuvchi profillariga moslashtiriladigan bo‘lishi kerak.

Qulay Fikr-mulohaza Yig‘ish Vositasi Nima?

Ushbu tadqiqotdagi qulay fikr-mulohaza yig‘ish vositasi turli madaniy muhitlarga moslashtirish uchun ishlab chiqilgan; sodda til, yopiq turdagi baholashlar va ochiq javoblarni birlashtiradigan, tashrif buyuruvchining tushunish, eslab qolish, qulaylik vositalaridan foydalanish va umumiy tajriba o‘lchamlarini baholashni maqsad qilgan moslashuvchan raqamli so‘rovnoma prototipidir.

Prototip mavjud yagona bir shkaladan nusxa emas. Uning dizaynida reception studies, foydalanuvchi tajribasini baholash va accessible design adabiyotida ishlatiladigan o‘lchamlardan foydalanilgan.

So‘rovnomaning asosiy dizayn tamoyillaridan biri modullilikdir. Masalan, Braille yorliqlari kabi muayyan madaniy makonga xos qulaylik xususiyatlari so‘rovnomaga qo‘shilishi mumkin, tushunish, eslab qolish va qoniqish kabi umumiyroq savollar esa turli madaniy muhitlarda saqlanishi mumkin.

Ikkinchi dizayn tamoyili — kam aralashuvchanlik. Tashrifchi tajribasini o‘lchash uchun ishlatiladigan vosita tashrifning o‘zini buzmasligi istalgan. Shu sababli so‘rovnoma tashrif oxirida qo‘llangan, qisqa saqlashga harakat qilingan va tadqiqotchi tashrifchining muzey ichidagi xatti-harakatiga aralashmagan.

Uchinchi dizayn tamoyili — anonimlik. Ayniqsa, sezgi bilan bog‘liq nogironligi bo‘lgan ayrim tashrifchilar bu holatni jamoat muhitida bildirishni istamasligi mumkinligi haqidagi muzey xodimlari kuzatuvi sabab so‘rovnoma hech qanday shaxsiy aloqa, bron yoki shaxsni tasdiqlovchi ma’lumot bilan bog‘lanmagan.

Nega Museo Tattile Statale Omero tanlandi?

Museo Tattile Statale Omero an’anaviy ravishda ko‘rishga asoslangan muzey tajribasidan farqli muhitni taklif qiladi. Muzey kolleksiyasida zamonaviy san’at asarlari, mashhur haykallarning replikalari va me’moriy inshootlarning masshtabli modellari mavjud. Asarlar gips, jez, fiberglas va yog‘och kabi turli materiallardan tayyorlanishi mumkin va tashrif buyuruvchilarga asarlar bilan taktil o‘zaro ta’sir qilishga ruxsat beriladi.

Tashrif buyuruvchilar vizual, taktil va eshitish stimullarini birgalikda boshdan kechirishi mumkin. Istalgan taqdirda tashrifning bir qismi ko‘z bog‘ichi bilan amalga oshirilishi mumkin va ruchka shaklidagi audioyo‘riqchi qurilmasi asar yorliqlari orqali izoh berishi mumkin. Bu xususiyatlar taktil va ko‘p sezgili qulaylikka asoslangan so‘rovnoma prototipini sinash nuqtayi nazaridan muzeyni maxsus pilot kontekstga aylantirgan.

So‘rovnoma nega muzeyga qarab qayta moslashtirildi?

Prototipning maqsadi bitta va o‘zgarmas savol shaklini yaratish emas. Tadqiqotchi qo‘llashdan oldin Museo Omero direktori Aldo Grassini va muzey xodimlari bilan suhbatlashib, odatiy tashrifchi profillari, yo‘riqchili tashriflar, qulay materiallardan foydalanish, tashrif davomiyligi va taktil tajribaning rolini baholagan.

Ushbu suhbatlardan so‘ng so‘rovnomaning yo‘nalishi yanada aniq tarzda taktil ishtirok, ko‘p sezgili tajriba va qulaylik vositalarining tashrifchi tomonidan idrok etilgan foydasiga qaratilgan. Bu kontekstual moslashtirish tadqiqotdagi moslashuvchan baholash vositasi g‘oyasining asosiy qismidir.

Novice va Expert Tashrifchilar Qanday Ta’riflandi?

Methods bo‘limidagi operatsion tasnifga ko‘ra, Novice tashrifchilar so‘nggi uch yil ichida qulaylik vositalarini taklif qiladigan eng ko‘pi bilan bitta muzey yoki ko‘rgazma tajribasida qatnashgan 10 kishidan, Expert tashrifchilar esa ikki yoki undan ko‘p shunday tajribada qatnashgan 18 kishidan iborat; Discussion bo‘limida keyinroq qo‘llangan “birinchi marta” va “ikkidan ortiq tajriba” iboralari ushbu operatsion ta’rif bilan to‘liq mos kelmaydi.

Bu farqlash klinik yoki psixometrik ekspertlik tasnifi emas. “Expert” atamasi san’at ekspertligini, muzeyshunoslik bilimini yoki muayyan professional malakani anglatmaydi. Bu faqat ishtirokchining qulay madaniy muhitlar bilan avvalgi uchrashuvlar chastotasini tasvirlash uchun tadqiqot ichida ishlatilgan kategoriyadir.

Namunaning yosh taqsimoti

Ishtirokchilarning yarmi 18–34 yosh guruhida. Namuna juda keng yosh oralig‘ini qamrab olsa-da, kichik va self-selected bo‘lgani uchun bu taqsimotni Museo Omero umumiy tashrifchi populyatsiyasining yosh taqsimoti sifatida talqin qilib bo‘lmaydi.

Ishtirokchilarning avvalgi qulay madaniy tajribalari

Avvalgi madaniy makonlarda uchragan qulaylik vositalari

Bu savol bir nechta variantni belgilash mumkin bo‘lgan vositalar inventari xususiyatiga ega bo‘lgani sabab foizlarni o‘zaro istisno qiluvchi yagona taqsimot sifatida baholamaslik kerak.

Museo Omero tashrifida ishlatilgan vositalar

Ishtirokchilarning %42,9’i muzeyni yolg‘iz, %57,1’i boshqa kishilar bilan birga ziyorat qilgan. Muzey xodimlari yo‘riqchiligida bo‘lganlar ulushi %57,1; yo‘riqchisiz tashrif qilganlar ulushi %42,9 bo‘lgan.

Tashrif davomiyligi Novice va Expert guruhlarida qanday taqsimlandi?

Tavsifiy jihatdan Expert guruhida uzoqroq tashriflar kuzatiladi. Biroq so‘rovnoma tashrif davomiyligi alohida asarlarga taktil o‘rganish uchun ajratilgan vaqtdanmi, ko‘rilgan asarlar sonidanmi, hamroh bo‘lgan kishilardanmi yoki boshqa tashqi omillardanmi kelib chiqqanini ajratmagan.

San’at asarlarini umumiy eslab qolish

Manba Discussion bo‘limida Expert tashrifchilar ko‘rgazmani yaxshiroq eslab qolishga moyil bo‘lganini talqin qiladi. Biroq taqsimot bir yo‘nalishli emas: Expert guruhida “yaxshi” javobi yuqoriroq bo‘lsa, Novice guruhida “a’lo” javobining ulushi biroz yuqoriroq. Tadqiqot bu farq uchun inferensial test bildirmagan.

Qaysi unsurlar eng ko‘p eslab qolindi?

Har ikki guruhda eng ko‘p qayd etilgan unsur asarlar bilan sezgi orqali o‘zaro ta’sirdir. Bu natija tadqiqotning taktil va ko‘p sezgili muzey kontekstini ta’kidlovchi dizayniga mos; ammo sezgi orqali o‘zaro ta’sir boshqa muzey shakllarida ham shu darajada ustun bo‘lishini ko‘rsatmaydi.

Asarlarni tushunish

Har ikki guruhda eng ko‘p uchragan javob “yaxshi”. “A’lo” tushunish darajasi Expert guruhida %27,8, Novice guruhida %20. Bu farqlar namuna ichidagi tavsifiy ulushlardir.

Qulaylik vositalari tushunish nuqtayi nazaridan qanday baholandi?

Qulaylik vositalari asarlarni yoqtirish nuqtayi nazaridan qanday baholandi?

Novice guruhida “nihoyatda” javobi %50, Expert guruhida %38,9. Manba bu farqni Novice tashrifchilarning qulaylik vositalariga ko‘proq qiymat berishi bilan bog‘laydi; biroq formal guruh taqqoslash testi o‘tkazilmagani uchun bu talqin izlanish darajasida saqlanishi kerak.

Taqdim etilgan ma’lumot yetarli deb topildimi?

Ushbu Pilot Tadqiqot Baholash Vositasi Validatsiyasini Tasdiqladimi?

Yo‘q. Tadqiqot prototipning ko‘p sezgili muzey muhitida qo‘llanishi va turli tashrifchi profillaridan ma’lumot yig‘ishi mumkinligini ko‘rsatuvchi dastlabki proof-of-conceptni taqdim etadi; psixometrik ishonchlilik, validlik, standartlashtirish yoki turli muassasalarda umumlashtiriladigan ishlash ko‘rsatkichi hali tasdiqlanmagan.

Bu farq tadqiqotning asosiy talqin chegarasidir. So‘rovnomaning real muhitda muvaffaqiyatli qo‘llanishi bilan standartlashtirilgan va validatsiyadan o‘tgan o‘lchov vositasi bo‘lishi bir xil narsa emas.

Kelajak tadqiqotlarida kattaroq va heterogenroq namunalar ishlatilishi, turli nogironlik holatlari va yosh guruhlari yaxshiroq ifodalanishi, vositaning ishonchlilik va standartlashtirish xususiyatlari baholanishi hamda turli madaniy muhitlarda qayta qo‘llanishi kerak.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan talqin

Tadqiqot qulay fikr-mulohaza yig‘ish prototipi Museo Omero kabi real ko‘p sezgili madaniy muhitda qo‘llanishi mumkinligini va tashrifchi tajribasi bo‘yicha ham miqdoriy, ham sifat ma’lumotlarini yig‘ishga mos boshlang‘ich tuzilma taklif qilishini qo‘llab-quvvatlaydi.

Tadqiqot shuningdek tashrifchilarning avvalgi qulay madaniy tajribasi bilan tashrif davomiyligi, eslab qolish, qulaylik vositalarini baholash va tajribaning turli jihatlariga e’tibor qaratish shakllari o‘rtasida izlanish darajasida turlicha naqshlar mavjudligini ko‘rsatadi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan talqin

Tadqiqot Expert tashrifchilar umuman olganda barcha Novice tashrifchilarga qaraganda yaxshiroq tushunishi yoki yaxshiroq eslab qolishini statistik jihatdan isbotlamaydi.

Tadqiqot qulaylik vositalari muzey tajribasini sababiy tarzda yaxshilashini aniqlaydigan nazoratli tajriba emas.

Tadqiqot prototip validatsiyadan o‘tgan psixometrik shkala ekanini ko‘rsatmaydi.

Tadqiqot 28 ishtirokchining natijalarini boshqa muzeylar, boshqa mamlakatlar yoki barcha nogironlik guruhlariga bevosita umumlashtirish mumkinligini ko‘rsatmaydi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot izlanish xarakteridagi pilot qo‘llash, kesimiy fikr-mulohaza yig‘ish va yagona holat kontekstini birlashtirgan kuzatuv dizayniga ega. Hech qanday randomizatsiya, aralashuv-nazorat taqqoslanishi yoki eksperimental manipulyatsiya yo‘q.

Qo‘llash joyi va vaqti

Pilot qo‘llash Museo Tattile Statale Omero, Ancona, Italiyada 2025-yil aprel va iyun oylarida amalga oshirilgan.

Namuna

Jami 28 ishtirokchi muzey tashrifidan darhol keyin ko‘ngilli ravishda so‘rovnomada qatnashgan. Ishtirokchilar tashrif hududidagi QR kod orqali so‘rovnoma formasiga kirgan.

Namuna convenience sample xususiyatiga ega. Self-selection sabab tashrifdan ko‘proq mamnun, ko‘proq qiziqqan yoki so‘rovnomaga vaqt ajrata oladigan shaxslar namunada nomutanosib ravishda ko‘proq ifodalangan bo‘lishi mumkin.

So‘rovnomani ko‘rmagan, muzeydan tez chiqib ketgan yoki qatnashishni istamagan shaxslar tadqiqotda ifodalanmagan bo‘lishi mumkin. Shu sababli tadqiqotchi namuna Museo Omero tashrifchilarining barchasini ifodalaydi deb da’vo qilmaydi.

Kiritish va yetishmayotgan ma’lumotga yondashuv

Manba ishtirokchilar uchun qat’iy chiqarib tashlash mezonlarini qo‘llamagan. To‘liq to‘ldirilmagan so‘rovnomalarni yakuniy tahlildan chiqarish rejalashtirilgan bo‘lsa-da, yig‘ilgan 28 so‘rovnomaning barchasi to‘liq yakunlangan.

Ma’lumot yig‘ish platformasi

So‘rovnoma Google Forms platformasida tayyorlangan. Platforma ko‘p variantli savollar, baholash shkalasi va ochiq javoblarni birgalikda qo‘llab-quvvatlagani, onlayn kirish va yordamchi texnologiyalar bilan foydalanish imkonini bergani uchun tanlangan.

So‘rovnoma o‘lchagan yo‘nalishlar

• Yosh va tegishli demografik xususiyatlar,
• qulay muzey va ko‘rgazma tajribasi bilan tanishlik,
• qulaylik vositalari bilan avvalgi tajriba,
• tashrifning yolg‘iz yoki boshqalar bilan amalga oshirilishi,
• yo‘riqchili yoki mustaqil tashrif,
• tashrif davomiyligi,
• san’at asarlarini eslab qolish,
• ko‘rgazmaning qaysi unsurlari yaxshiroq eslab qolingani,
• san’at asarlarini tushunish,
• qulaylik vositalari va xodimlar yo‘riqchiligining idrok etilgan foydasi,
• taqdim etilgan ma’lumotning yetarliligi,
• ixtiyoriy shaxsiy kuzatuv.

Shkala tuzilishi

Turli tajriba o‘lchovlarida 5 darajali baholashlar ishlatilgan. Natija jadvallarida “hech”, “cheklangan/kam”, “o‘rtacha”, “yaxshi/ko‘p” va “a’lo/nihoyatda” kabi darajalar tashrifchining o‘z bahosini ifodalaydi.

Bu ballar tashqaridan o‘lchangan obyektiv kognitiv ishlash ko‘rsatkichlari emas. Masalan, “a’lo tushunish” javobi tashrifchining o‘z-o‘zini baholashidir; tadqiqotchining mustaqil bilim testi bilan tasdiqlangan tushunish darajasi emas.

Statistik yondashuv

Tadqiqot natijalari foiz taqsimotlari orqali tavsifiy tarzda hisobot qilingan. Manba p qiymatlari, ishonch intervallari, ta’sir kattaliklari yoki gipoteza testlarini taqdim etmaydi.

Shu sababli Novice va Expert guruhlari o‘rtasidagi foiz farqlari “kuzatilgan namuna farqi” sifatida baholanishi kerak; statistik tasdiqlangan populyatsiya farqi sifatida emas.

Avvalgi tajriba va tashrif davomiyligi

Eng yaqqol tavsifiy farqlardan biri tashrif davomiyligida ko‘rinadi. Novice guruhining %90’i 30 daqiqa–1 soat oralig‘ida qolgan bo‘lsa, Expert guruhining atigi %38,9’i shu oraliqda bo‘lgan. Expert guruhida 1–2 soat va ikki soatdan ortiq kategoriyalarning ko‘proq ifodalanishi manbada yuqoriroq avtonomiya va ishtirok bilan bog‘langan naqsh sifatida muhokama qilingan.

Biroq tadqiqot uzoq tashrifning sababini o‘lchamagan. Taktil o‘rganishga ajratilgan vaqt, ko‘rilgan asarlar soni, guruh tuzilishi, bo‘sh vaqt, shaxsiy qiziqish yoki boshqa omillarning hissasini ajratib bo‘lmaydi.

Eslab qolish natijalari

San’at asarlarini umumiy eslab qolish taqsimoti ikki guruh o‘rtasida farq qiladi; biroq eng kuchli umumiy natija qaysi unsurlar eslab qolingani haqidagi savolda kuzatiladi. Sezgi orqali o‘zaro ta’sir Novice guruhining %90’i va Expert guruhining %88,9’i tomonidan eslab qolingan unsurlar qatorida belgilangan.

Bu topilma tadqiqotning ko‘p sezgili muzey muhiti tashrifchi tajribasida yaqqol ko‘rinishini qo‘llab-quvvatlaydi. Biroq tadqiqot sezgi orqali o‘zaro ta’sirni ko‘rishga asoslangan an’anaviy muzey tajribasi bilan nazoratli tarzda taqqoslamagan.

Tushunish natijalari

Novice guruhining %60’i, Expert guruhining %50’si asarlarni tushunish darajasini “yaxshi” deb baholagan. “A’lo” javobi mos ravishda %20 va %27,8 bo‘lgan.

Bu ma’lumotlar har ikki guruhda umumiy ijobiy o‘z-o‘zini baholash mavjudligini ko‘rsatadi; biroq obyektiv bilim testi qo‘llanmagani sabab tashrifchilarning amalda qanchalik to‘g‘ri ma’lumot olganini o‘lchamaydi.

Qulaylik vositalarining idrok etilgan foydasi

Qulaylik vositalari va xodimlar yo‘riqchiligi ham tushunish, ham asarlarni yoqtirish bo‘yicha ikki guruhda ham ijobiy baholangan. Tushunishga hissa uchun “hech” yoki “kam” javobini tanlagan ishtirokchi bo‘lmagan.

Yoqtirish bo‘yicha ham ikki guruhda “hech” va “kam” kategoriyalari %0 bo‘lgan. Novice guruhida “nihoyatda” javobi %50, Expert guruhida %38,9 bo‘lgan. Bu ulush farqi formal statistik testdan o‘tkazilmagan.

Ma’lumotning yetarliligi

Taqdim etilgan ma’lumotni “nihoyatda” yetarli deb topganlar ulushi Expert guruhida %50, Novice guruhida %40 bo‘lgan. Novice guruhida hech kim ma’lumotni “kam” darajada yetarli deb ko‘rsatmagan bo‘lsa, Expert guruhida bu kategoriya %11,1 bo‘lgan. Guruhlar kichik bo‘lgani sabab bu taqsimotlarni ortiqcha talqin qilmaslik kerak.

Etik dizayn

So‘rovnoma muzey tashrifi tugaganidan keyin qo‘llangan, ishtirok butunlay ko‘ngilli bo‘lgan va shaxsni aniqlovchi ma’lumotlar yig‘ilmagan. Ma’lumotlar tashrifchining bron ma’lumoti, aloqa ma’lumoti yoki shaxsi bilan bog‘lanmagan.

Tadqiqot hech qanday aralashuvni qo‘llamagan va ishtirokchilarga moliyaviy rag‘bat bermagan. Manba shu shartlar sabab formal etik kengash ko‘rib chiqishidan voz kechilganini bildiradi.

Asosiy kuchli jihatlar

Tadqiqotning muhim kuchli jihatlaridan biri qulaylik faqat texnik moslik sifatida emas, balki tashrifchining real tajribasi orqali baholanganidir. Vosita tushunish, eslab qolish, idrok etilgan foyda va tajriba o‘lchamlarini birgalikda ko‘rib chiqadi.

Ikkinchi kuchli jihat — so‘rovnoma qat’iy shakl emas, balki madaniy kontekstga moslashtiriladigan prototip sifatida ishlab chiqilgan.

Uchinchi kuchli jihat — pilot qo‘llash laboratoriyada emas, real muzey tashrifidan darhol keyin amalga oshirilgan. Shu tariqa prototip real foydalanish oqimida sinovdan o‘tkazilgan.

Asosiy cheklovlar

Kichik namuna: Jami 28 ishtirokchi bor; Novice guruhi atigi 10 kishidan iborat.

Self-selection: So‘rovnomada ishtirok etish ko‘ngilli. Ko‘proq qiziqqan yoki ko‘proq mamnun bo‘lgan tashrifchilar tadqiqot namunasida ortiqcha ifodalangan bo‘lishi mumkin.

Yagona holat: Pilot qo‘llash faqat Museo Tattile Statale Omeroda amalga oshirilgan.

Randomizatsiya yo‘q: Guruhlar eksperimental tarzda tayinlanmagani uchun avvalgi tajriba natijalarning sababi ekanini ko‘rsatib bo‘lmaydi.

Nazorat qilinmagan tashqi o‘zgaruvchilar: Guruh tuzilishi, tashrifchining mavjud vaqti, shaxsiy afzalliklari va boshqa kontekstual omillar o‘lchangan tajribaga ta’sir qilgan bo‘lishi mumkin.

Tashrif davomiyligining manbai ajratilmagan: Uzoq tashrif taktil o‘rganish, asarlar soni yoki boshqa sabablardan kelib chiqqanmi, o‘lchanmagan.

Validatsiya o‘tkazilmagan: Vositaning psixometrik ishonchliligi, validligi va turli muhitlardagi standartlashtirilishi hali aniqlanmagan.

Tavsifiy tahlil: Novice–Expert taqqoslashlari inferensial statistika bilan tekshirilmagan.

Guruh ta’rifini hisobot qilishdagi farq: Methods bo‘limidagi “eng ko‘pi bilan bir / ikki yoki undan ko‘p” tasnifi Discussion bo‘limidagi “birinchi tajriba / ikkidan ortiq tajriba” iboralari bilan to‘liq mos kelmaydi.

Kelajak tadqiqotlari

Muallif kattaroq va xilma-xilroq namunalarda takroriy qo‘llashlar o‘tkazishni tavsiya qiladi. Yosh, nogironlik holati, madaniy kelib chiqish va qulay madaniy tajriba bo‘yicha xilma-xillik ayniqsa oshirilishi kerak.

Prototipning ishonchlilik, standartlashtirish va masshtablanuvchanlik xususiyatlari o‘rganilishi; turli muzey turlari va madaniy kontekstlarda qayta sinovdan o‘tkazilishi kerak.

Tadqiqot, shuningdek, yondashuvni kino, raqamli media va boshqa jonli madaniy tadbirlarda qo‘llash mumkin bo‘lgan transversal qulaylik fikr-mulohaza ma’lumotlari tuzilmasi tomon kengaytirishni taklif qiladi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Designing an Inclusive Prototype for Audience Feedback Collection Evaluation Tool in Cultural Contexts and Live Events: A Case Study at the Museo Tattile Statale Omero.

Muallif: Beatrice Moretti.

Muassasa: Department of Humanities, University of Macerata, 62100 Macerata, Italy.

Jurnal: Culture.

Nashriyot: MDPI.

Jild / son / maqola: 2(2), 15.

DOI: 10.3390/culture2020015.

Topshirilgan: 21 fevral 2026.

Qayta ko‘rib chiqish: 14 may 2026.

Qabul qilingan: 14 may 2026.

Nashr: 20 may 2026.

Manba turi: Taqrizdan o‘tgan, izlanish xarakteridagi pilot tadqiqot va bir markazli madaniy muhit holat tadqiqoti.

Rasmiy nashr holati: MDPI Culture Version of Record.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Loyiha konteksti: SAFINA VITALITY tadqiqot loyihasi doirasida ACCESSMAP — “design of a flexible system for feedback collection in accessibility to media, entertainment and cultural events”.

Qo‘llash joyi: Museo Tattile Statale Omero, Ancona, Italy.

Ma’lumot yig‘ish davri: aprel va iyun 2025.

Namuna: 28 ko‘ngilli tashrifchi; self-selected convenience sample.

Guruhlar: Methods ta’rifiga ko‘ra 10 Novice va 18 Expert ishtirokchi.

Ma’lumot yig‘ish: Muzey tashrifidan keyin QR kod orqali anonim Google Forms so‘rovnomasi.

Tahlil: Izlanish xarakteridagi tavsifiy foiz taqsimotlari; formal inferensial guruh taqqoslash testlari bildirilmagan.

Moliyalashtirish: ACCESSMAP tadqiqoti Italian National Recovery and Resilience Plan (PNRR), Mission 4, Component 2—Investment 1.5 doirasida PNRR ECS00000041 “Innovation, digitalization and sustainability for the diffused economy in Central Italy” loyihasi orqali European Union—NextGeneration EU tomonidan moliyalashtirilgan. CUP D83C22000710005.

Institutional Review Board: Ma’lumot yig‘ish anonim, ko‘ngilli va minimal xavfli bo‘lgani; shaxsiy/maxfiy ma’lumot yoki aralashuv bo‘lmagani sabab etik ko‘rib chiqish va tasdiqlashdan voz kechilgan.

Informed Consent: Ishtirokchilar tadqiqot maqsadi haqida xabardor qilingan va ko‘ngilli qatnashgan; ma’lumot yig‘ish butunlay anonim olib borilgan.

Ma’lumotlar mavjudligi: Tadqiqot natijalarini qo‘llab-quvvatlovchi xom ma’lumotlar muallif tomonidan so‘rov asosida berilishi bildirilgan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Muallif manfaatlar to‘qnashuvini bildirmagan. Moliyalashtiruvchilarning tadqiqot dizayni, ma’lumot yig‘ish, tahlil, talqin, yozish yoki nashr qarorida roli bo‘lmagani qayd etilgan.

Muallif hissalari: Maqola bir muallifli; manbada alohida CRediT/Author Contributions bo‘limi berilmagan.

Manba ichidagi hisobot izohi: Methods bo‘limi Novice guruhini so‘nggi uch yilda eng ko‘pi bilan bitta qulay tashrif, Expert guruhini ikki yoki undan ko‘p tashrif deb ta’riflaydi. Discussion bo‘limida esa Novice uchun “birinchi tajriba”, Expert uchun “ikkidan ortiq tajriba” iboralari ishlatiladi. Bu farq manbada tushuntirilmagani uchun Verianla tomonidan sukut bilan muvofiqlashtirilmagan.

Statistik talqin izohi: Discussion bo‘limida foiz farqi uchun “significantly greater” iborasi ishlatilgan bo‘lsa-da, manba formal gipoteza testi yoki p qiymatini bildirmaydi. Shu sababli Verianla maqolasi ushbu farqni faqat tavsifiy ulush farqi sifatida beradi.

Asosiy talqin chegarasi: Pilot tadqiqot vositaning ko‘p sezgili muzey kontekstida qo‘llanishi bo‘yicha dastlabki proof-of-conceptni taqdim etadi; psixometrik validatsiya, populyatsiyaga umumlashtirish yoki sababiy ta’sirni ko‘rsatmaydi.