Бул изилдөө Түштүк Африканын Eastern Cape провинциясындагы Buffalo City Metropolitan Municipality аймагында чакан масштабдагы жергиликтүү тоок өндүрүшүнүн өзүн-өзү камсыздоочу өндүрүштөн коммерциялык өндүрүшкө өтүшүнө таасир эткен факторлорду изилдеген кесилиштик талаа изилдөөсү болуп саналат. Изилдөөгө 150 фермер катышкан; коммерциялашуу деңгээли Үй чарбасынын коммерциялашуу индекси (Household Commercialisation Index, HCI) менен өлчөнүп, ар кандай социалдык-экономикалык, өндүрүштүк жана рыноктук өзгөрмөлөр регрессиялык талдоо аркылуу бааланган. Катышуучулардын %70и өзүн-өзү камсыздоочу өндүрүш, %25и жарым коммерциялык өндүрүш жана болгону %5и толук коммерциялык өндүрүш категориясына кирген. Изилдөө рынокко жетүү, рынокко чейинки аралык, айыл чарба кеңеш берүү жана жайылтуу кызматтары, тоют чыгымдары, электр энергиясына жетүү жана жүктү азайтуу менен байланышкан электр өчүүлөрү, үй чарбасынын өзгөчөлүктөрү жана COVID-19дан кийинки бузулууларды коммерциялашуу процессинин маанилүү компоненттери катары карайт.

Булактын негизги чечмелөөсү — жергиликтүү тоокко суроо-талап бар болсо да, чакан өндүрүүчүлөр өндүрүш кубаттуулугу менен гана эмес, рынокко жетүү чыгымдары, логистика, электр энергиясы, техникалык колдоо жана киргизүү ресурстарынын баалары сыяктуу түзүмдүк тоскоолдуктар менен да бетме-бет келишет. Изилдөөчү борборлоштурулган транспорттук чечимдерди, жайылтуу кызматтарын күчөтүүнү, маалыматтык-коммуникациялык технологияларды бул кызматтарга кошууну, өндүрүүчүлөр менен сатып алуучулардын ортосунда маркетинг тармактарын түзүүнү жана кайра иштетүү мүмкүнчүлүктөрүн өнүктүрүүнү сунуштайт.

Бирок изилдөө бир гана муниципалдык аймакта, бир убакыт чекитинде жана 150 өндүрүүчү менен жүргүзүлгөн. Ошондуктан байланыштарды себептүүлүктүн далили же Түштүк Африкадагы бардык жергиликтүү тоок өндүрүүчүлөрүнө автоматтык түрдө жалпылоо катары баалоого болбойт. Мындан тышкары, булакта регрессия моделинин аталышы, өзгөрмөлөрдүн маанилүүлүк белгилери жана айрым p-маани билдирүүлөрүнүн ортосунда отчет берүүдө дал келбестиктер бар; ошондуктан сандык натыйжаларды кеңири чечмелөөдө булактагы таблица менен баяндама тексти чогуу жана этияттык менен окулушу керек.

Өзүн-өзү камсыздоочу өндүрүштөн коммерциялык өндүрүшкө өтүү эмне үчүн маанилүү?

Чакан масштабдагы айыл чарба чарбаларында коммерциялашуу өндүрүлгөн продукцияны үй чарбасынын керектөөсү үчүн гана пайдалануу абалынан аны рынокко үзгүлтүксүз чыгарган өндүрүш системасына өтүүнү билдирет. Булак изилдөө үч баскычтуу алкакты колдонот: өзүн-өзү камсыздоочу өндүрүш, жарым коммерциялык өндүрүш жана толук коммерциялык өндүрүш. Өзүн-өзү камсыздоочу өндүрүштө негизги максат үй чарбасынын муктаждыгын канааттандыруу болсо, жарым коммерциялык өндүрүштө керектөө да, сатуу да бар; толук коммерциялашууда болсо өндүрүш негизинен рынокко жана киреше жаратууга багытталат.

Жергиликтүү тоок өндүрүшү чакан өндүрүүчүлөр үчүн өзгөчө мааниге ээ, анткени ал салыштырмалуу чакан чарбаларда жүргүзүлө алганы менен, коммерциялык масштабга чыгуу үчүн тооктун санын жөн гана көбөйтүү жетишсиз. Өндүрүүчү киргизүү ресурстарына жетүүгө, продукциясын өз убагында рынокко жеткирүүгө, союу жана сактоо шарттарын камсыз кылууга, баа маалыматына ээ болууга жана рыноктун сапат талаптарына жооп берүүгө тийиш. Ошондуктан изилдөө коммерциялашууну өндүрүш маселеси катары гана эмес, рынокко жетүү жана транзакциялык чыгымдар маселеси катары да карайт.

Теориялык алкак

Изилдөөнүн талкуусу бири-бири менен байланышкан үч ой багыты боюнча жүрөт. Айыл чарбасын коммерциялаштыруу ыкмасы чакан өндүрүүчүлөрдүн киргизүү ресурстарына, маалыматка жана рынокко жетүүсү жакшырган сайын, алар өзүн-өзү камсыздоочу өндүрүштөн көбүрөөк коммерциялык өндүрүш формаларына өтө аларын болжолдойт. Транзакциялык чыгымдар ыкмасы транспорт, маалыматтын жетишсиздиги жана рынокко жетүү чыгымдарынын өсүшү рынокко катышууну кыйындашы мүмкүн экенин баса белгилейт. Жаңы институционалдык экономика алкагы да инфраструктура, институттардын иштеши жана колдоо системалары өндүрүүчүнүн коммерциялык рынокторго катышуу мүмкүнчүлүгүнө таасир бере аларын түшүндүрөт.

Бул үч ыкма бир эле чекитте биригет: фермердин өндүрүш жасай алышы менен аны коммерциялык түрдө сата алышы бир нерсе эмес. Тоок өстүрүүгө мүмкүн болсо да, рынок алыс болсо, транспорт кымбат болсо, электр өчүүлөрү сактоо жана кайра иштетүү чынжырын үзгүлтүккө учуратса же техникалык жайылтуу кызматтарына жетүү болбосо, өндүрүш коммерциялык масштабда туруктуу болбой калышы мүмкүн.

Үй Чарбасынын Коммерциялашуу Индекси (HCI) Эмнени Өлчөйт?

Үй чарбасынын коммерциялашуу индекси (HCI) өндүрүүчүнүн жалпы өндүрүш наркынын канча бөлүгүн сатуу аркылуу рынокко багыттаганын пайыз менен өлчөгөн коммерциялашуу интенсивдүүлүгүнүн көрсөткүчү; булак изилдөөдө өзүн-өзү камсыздоочу, жарым коммерциялык жана толук коммерциялык өндүрүш категорияларын ажыратуу үчүн колдонулган.

Булакта HCI төмөнкүдөй берилген:

\[ HCI=\frac{\text{Gross Value of sale}_{ij}}{\text{Gross Value of production}_{ij}}\times100 \]

Алым рынокто сатылган өндүрүштүн жалпы акчалай наркын, бөлүм болсо жалпы өндүрүштүн жалпы наркын билдирет. Эки чоңдук тең бирдей акчалай нарк түрүндө болгондуктан, катыш өлчөмсүз жана 100гө көбөйтүлгөндө пайыз менен көрсөтүлөт. Математикалык жактан сатуу наркы нөлгө жакындаган сайын HCI да нөлгө жакындайт; бүтүндөй өндүрүш сатууга багытталган чектик абалда катыш 100гө жакындайт. Булак формуладагы \(i\) жана \(j\) индекстерин өзүнчө аныктабагандыктан, бул жерде аларга жаңы маанилер берилген жок.

Изилдөөдө колдонулган классификация төмөнкүдөй:

Бул бөлүштүрүү изилдөөнүн эң түз натыйжаларынын бири. Изилденген 150 өндүрүүчүнүн басымдуу бөлүгү коммерциялык өндүрүш деңгээлине жеткен эмес, алардын аз гана бөлүгү өндүрүшүн толук коммерциялашуу категориясына чыгара алган.

Сатуу наркын эсептөө

Булак изилдөөдө сатуунун жалпы наркы дагы төмөнкү байланыш менен аныкталган:

\[ \text{Gross Value}= \sum (\text{Quantity of chickens sold}\times\text{Selling price per chicken}) \]

Бул жерде сатылган тооктордун саны физикалык көлөмдү, ал эми бир тоокко сатуу баасы өндүрүүчү алган орточо рыноктук бааны билдирет. Ар бир сатуу көлөмү тиешелүү баага көбөйтүлгөндө акчалай нарк алынат; жыйынтык белгиси сатылган продукциянын бириктирилген жалпы наркын берет. Изилдөө сезондук баа айырмачылыктары, рынок шарттары жана расмий эмес сатуулар наркты баалоодо эске алынганын билдирет.

Электр өчүүлөрү эмне үчүн айыл чарба рыногунун маселесине айланат?

Жүктү азайтуу максатындагы электр өчүүлөрү, башкача айтканда loadshedding, изилдөөдө энергия менен камсыз кылуу маселеси катары гана бааланган эмес. Коммерциялык тоок өндүрүшүндө союудан кийинки сактоо жана продукциянын сапатын кармоо үчүн муздатуу талап кылынганда электр өчүүлөрү түз экономикалык жоготууга алып келиши мүмкүн. Изилдөөдө өндүрүүчүлөр союлган тоокторду талаптагыдай шартта сактай албагандыктан бузулуу жана сапаттын жоголушу болгонун билдиришкен.

Бул механизм коммерциялашууну эмне үчүн жөн гана “көбүрөөк өндүрүш” менен түшүндүрүүгө болбой турганын көрсөтөт. Продукция өстүрүлгөндөн кийин сакталбаса, өз убагында ташылбаса же сатылбаса, өндүрүш көлөмүнүн өсүшү өзүнөн-өзү коммерциялык ишкананы түзбөйт.

Рынокко чейинки аралык жана транспорт чыгымы

Изилдөөнүн теориялык алкагында рынокко чейинки аралык жана транспорт чыгымдары транзакциялык чыгымдардын маанилүү бөлүктөрү болуп саналат. Чакан өндүрүүчүлөр аз өлчөмдө продукция сатканда, бирдик продукцияга туура келген транспорт чыгымы жогору бойдон калышы мүмкүн. Алыскы рынокторго жетүү убакыт, транспорт каражаты жана логистика муктаждыгын да көбөйтөт. Булак изилдөө ошондуктан өндүрүүчүлөр биргелешип пайдалана турган борборлоштурулган транспорт системаларын карап чыгууну сунуштайт.

Жайылтуу кызматтарынын ролу

Айыл чарба жайылтуу кызматтары өндүрүүчүлөргө өндүрүш техникасын гана жеткирген түзүм катары эмес, рынок үчүн талап кылынган сапат, башкаруу жана өндүрүш маалыматын жайылтуучу колдоо механизми катары каралган. Изилдөө жайылтуу кызматтарына жетүү коммерциялашуу менен оң байланышта экенин жана бул кызматтарды маалыматтык-коммуникациялык технологиялар менен күчөтүүнү сунуштайт.

Бул сунуштун логикасы — ар бир өндүрүүчүгө физикалык жактан үзгүлтүксүз жетүү кыйын болгон шартта запас, баа, өндүрүш техникасы жана рынок маалыматына санариптик каналдар аркылуу жетүүнү кеңейтүү. Булак ошондой эле өндүрүүчүлөр менен соодагерлердин ортосунда запас жана баа маалыматы бөлүшүлө турган маркетинг платформаларын жана тармактарын түзүүнү сунуштайт.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Изилдөө аймагы жана үлгү

Изилдөө Buffalo City Metropolitan Municipality, Eastern Cape Province, Түштүк Африкада жүргүзүлгөн. Булак бул аймак канаттууларды өндүрүү жагынан маанилүү экенин жана изилдөө ушул себептен бул жерде жүргүзүлгөнүн билдирет.

Изилдөө кесилиштик дизайнга ээ; башкача айтканда, маалыматтар бир эле фермерлерди көп жыл бою көзөмөлдөө аркылуу эмес, белгилүү бир мезгилдеги абалды өлчөө аркылуу алынган. Чарбанын көлөмү, киреше деңгээли жана географиялык жайгашуу боюнча 23 катмар түзүлүп, Айыл чарба министрлигинен алынган катталган канаттуу өндүрүүчүлөрдүн тизмесинен ар бир катмардын ичинде кокустук тандоо жүргүзүлгөн. Акыркы үлгү 150 фермерден турган.

Маалымат чогултуу процесси

Муниципалдык кеңештин бир мүчөсүнөн жана салттуу жергиликтүү лидерлерден маалымат чогултууга уруксат алынган; маалыматтар жарым-жартылай түзүмдөштүрүлгөн анкета аркылуу чогултулган. Интервьюерлер стандартташтырылган маектешүү протоколдору, этикалык маселелер жана жооптордун бурмаланышын азайтуу ыкмалары боюнча үйрөтүлгөн. Анкета 10 фермерде пилоттук түрдө колдонулуп, суроолордун тактыгын жакшыртуу үчүн зарыл өзгөртүүлөр киргизилген.

Анкета социалдык-экономикалык өзгөчөлүктөрдү, өндүрүш практикасын, рынокко жетүүнү жана коммерциялашууга тоскоол болгон факторлорду камтыйт.

Регрессия модели

Булак коммерциялашууну аныктоочу факторлорду баалоо үчүн колдонулган моделди “multiple regression model” деп атап, төмөнкү жалпы форманы берет:

\[ Y=\beta_0+\beta_1X_1+\beta_2X_2+\beta_3X_3+\cdots+\beta_nX_n+\mu_i \]

\(Y\) HCI менен өлчөнгөн коммерциялашуу даражасын; \(\beta_0\) туруктуу мүчөнү; \(\beta_1,\ldots,\beta_n\) регрессия коэффициенттерин; \(X_1,\ldots,X_n\) көз карандысыз өзгөрмөлөрдү; \(\mu_i\) болсо ката мүчөсүн билдирет.

Булакта моделге киргизилгени айтылган өзгөрмөлөр жыныс, жаш, үй чарбасынын көлөмү, билим деңгээли, жайылтуу кызматтарына жетүү, чарбанын көлөмү, рынокко чейинки аралык, электр энергиясына жетүү, тоют баасы, loadshedding, COVID-19 пандемиясынын таасирлери, рынокко жетүү жана киреше деңгээли болуп саналат.

Моделдин диагностикалык текшерүүлөрү

Изилдөө көп сызыктуу байланыш үчүн Variance Inflation Factor (VIF), гетероскедастикалуулук үчүн Breusch–Pagan тестин жана мүмкүн болгон модель спецификациясы/калтырылган өзгөрмө көйгөйлөрү үчүн Ramsey RESET тестин колдонгонун билдирет. VIF үчүн 10дон жогору маанилер көйгөйлүү деп кабыл алынган.

Бирок макала бул диагностикалык тесттердин деталдуу сандык жыйынтыктарын, тест статистикаларын же өзүнчө VIF маанилерин бербейт. Демек диагностикалык тесттер жүргүзүлгөнү булак тарабынан билдирилгени менен, окурман бул PDFдеги маалыматтар менен натыйжаларды өз алдынча кайра эсептеп текшере албайт.

Коммерциялашуу деңгээли

1-сүрөттөгү эң айкын натыйжа — изилдөө тобунун %70и өзүн-өзү камсыздоочу өндүрүш категориясында. %25и жарым коммерциялык, болгону %5и толук коммерциялык категорияда. Бул натыйжа изилдөө аймагындагы жергиликтүү тоок багуу кыйла даражада үй чарбасынын керектөөсүнө багытталган бойдон калганын көрсөтөт.

Регрессия таблицасында билдирилген маанилер

Төмөнкү таблица булактагы 2-таблицанын маанилерин жаңы Verianla форматында берет. Жылдызчалар булактын өзүнүн маанилүүлүк белгилери болуп саналат жана булакта *** = %1, ** = %5, * = %10 түрүндө аныкталган. Булак таблицасы менен баяндама тексти ортосунда айрым дал келбестиктер болгондуктан, жылдызчалар кайра эсептелген же өзгөртүлгөн эмес.

Булак ошондой эле log likelihood маанисин \(-67{,}5600\), Pseudo \(R^2\) маанисин \(0{,}7944\) жана хи-квадрат маанисин \(15{,}34\) деп билдирет. Макаланын баяны бул көрсөткүчтөрдү моделдин жакшы дал келүүсү катары чечмелейт. Бирок Pseudo \(R^2\) түрү жана хи-квадрат тестинин деталдары берилбегендиктен, бул баалоо булак автору билдирген чечмелөө катары гана окулушу керек.

Изилдөөгө Ылайык Жергиликтүү Тоок Өндүрүшүн Коммерциялаштырууну Кайсы Факторлор Чектейт?

Изилдөөнүн жыйынтык жана талкуу бөлүмдөрү коммерциялашуунун негизги тоскоолдуктары катары жогорку транспорт жана тоют чыгымдарын, рынокко чейинки аралыкты жана чектелген рынокко жетүүнү, жетишсиз жайылтуу кызматтарын, электр өчүүлөрүн, кайра иштетүү жана сактоо инфраструктурасынын жетишсиздигин, ошондой эле COVID-19дан кийин уланып жаткан логистикалык жана киргизүү ресурстары көйгөйлөрүн көрсөтөт; бирок регрессия таблицасындагы айрым маанилүүлүк белгилери менен баяндама тексти толук шайкеш келбегендиктен, айрым өзгөрмөлөрдүн статистикалык маанилүүлүк ирети этияттык менен чечмелениши керек.

Тоют баалары

Тоют баалары чакан масштабдагы тоок өндүрүшүндө түздөн-түз өндүрүш чыгымдарына таасир этет. Булактагы 2-таблица тоют баасы үчүн терс маржиналдык таасирди (\(-0{,}0356\)) билдирет. Изилдөөнүн талкуусу өсүп жаткан тоют чыгымдарын киреше маржасын тарыткан жана коммерциялык өндүрүштү улантууну кыйындаткан фактор катары баалайт.

Рынокко жетүү жана рынокко чейинки аралык

Булактагы талкуу алыскы рынокторго жетүүгө тийиш болгон фермерлердин коммерциялык сатуу мүмкүнчүлүктөрү чектелиши мүмкүн экенин жана рыноктук байланыштарды күчөтүү коммерциялашуу үчүн маанилүү экенин белгилейт. 2-таблицада рынокко жетүү үчүн оң, рынокко чейинки аралык үчүн терс коэффициент берилген.

Loadshedding жана электр энергиясына жетүү

2-таблицада электр энергиясына жетүү оң, loadshedding болсо терс маржиналдык таасир менен көрсөтүлгөн. Изилдөөнүн талаа баянында өчүүлөр өзгөчө коммерциялык өндүрүүчүлөргө союлган тоокторду тиешелүү сактоо шарттарында кармоону кыйындатып, продукциянын бузулуу тобокелдигин жогорулатары айтылат.

Жайылтуу кызматтары

Булактагы 2-таблицада жайылтуу кызматтарына жетүү үчүн 0,1036*** маржиналдык таасир билдирилет. Изилдөөчү муну өндүрүүчүлөрдүн техникалык маалыматка, рынок үчүн талап кылынган өндүрүш көндүмдөрүнө жана коммерциялашууга багытталган колдоого жетүүсү менен байланыштырган.

COVID-19дан кийинки таасирлер

Изилдөө пандемия учурунда пайда болгон көйгөйлөргө гана эмес, пандемиядан кийин уланган таасирлерге да көңүл бурат. Өндүрүүчүлөр билдирген көйгөйлөрдүн арасында транспорт жана логистика үзгүлтүктөрү, киргизүү ресурстарына жетүүнүн начарлашы жана тоют чыгымдарынын өсүшү бар. Булак киреше алуу үчүн өндүргөн фермерлердин %25и пандемия учурундагы жабылуулар, сапар чектөөлөрү жана кызматкерлердин жетишсиздиги алардын киргизүү ресурстарына жана рынокко жетүүсүнө олуттуу таасир эткенин билдиргенин белгилейт.

Булак сунуштаган кийлигишүүлөр

Изилдөө бир аймакта иштеген чакан өндүрүүчүлөр биргелешип пайдалана ала турган борборлоштурулган транспорт системаларын түзүүнү сунуштайт. Мунун максаты продукцияны рынокко жеткирүүдөгү бирдиктик логистика чыгымын азайтуу.

Экинчи сунуш — жайылтуу кызматтарын күчөтүп, маалыматтык-коммуникациялык технологиялар менен колдоо. Санариптик маалымат каналдары аркылуу өндүрүш маалыматын, запас жана баа маалыматын бөлүшүү; өндүрүүчүлөр менен соодагерлердин ортосунда маркетинг тармактарын өнүктүрүү сунушталат.

Булак ошондой эле өндүрүүчүлөрдү рынокко багытталган өндүрүш, баа коюу жана продукциянын кошумча наркын көбөйтө турган кайра иштетүү процесстери боюнча колдоо керек экенин белгилейт.

Кесилиштик Дизайн Себептүүлүктү Далилдейби?

Жок. Бул изилдөө белгилүү бир үлгүдө өзгөрмөлөр менен коммерциялашуу деңгээлинин ортосундагы байланыштарды бир убакыт кесилишинде изилдейт; ошондуктан байкалган байланыштар өз алдынча бир өзгөрмө экинчисине сөзсүз себеп болорун же ошол эле таасир башка аймактарда жана убакыттарда дал ошондой пайда болорун далилдебейт.

Бул чектөө өзгөчө саясатты чечмелөөдө маанилүү. Мисалы, жайылтуу кызматтарына жеткен фермерлерде коммерциялашуу деңгээли жогору болушу, ушул кесилиштик маалыматтын негизинде гана жайылтуу кызматынын өзү өсүшкө себеп болду дегенди көрсөтүүгө жетишсиз. Чарбанын көлөмү, өндүрүүчүнүн баштапкы ресурстары, рыноктук байланыштары же башка байкалбаган өзгөрмөлөр да натыйжалар менен байланышта болушу мүмкүн.

Булак авторунун келечектеги изилдөөлөр үчүн панелдик маалыматтарды сунушташы ушул себептен методологиялык жактан маанилүү. Бир эле чарбалар убакыттын өтүшү менен байкалса, рынокко жетүү, мамлекеттик колдоо, киргизүү ресурстарынын чыгымы же инфраструктуралык өзгөрүүлөр коммерциялашуу менен бирге кандай өзгөрөрүн күчтүүрөөк баалоого болот. Автор ошондой эле сандык тенденциялар фермерлердин тажрыйбалары менен айкалыштырылган аралаш ыкмадагы изилдөөлөрдү жана санариптик рынок/e-commerce платформаларынын ролун изилдеген иштерди сунуштайт.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

Изилдөө Buffalo City үлгүсүндө толук коммерциялашуу деңгээли төмөн экенин; коммерциялашуу процесси рынок, логистика, киргизүү ресурстары, электр энергиясы жана техникалык колдоо шарттары менен байланышта экенин; өндүрүүчүлөр пандемиядан кийинки мезгилде да чыгым жана жетүү көйгөйлөрүн билдиргенин колдойт. Изилдөө ошондой эле HCI аркылуу үлгүдөгү коммерциялык багыттын бөлүштүрүлүшүн сандык түрдө көрсөтөт.

Изилдөө колдобогон жыйынтыктар

Изилдөө байкалган бардык байланыштар себептик экенин көрсөтпөйт. Жыйынтыктар Түштүк Африкадагы бардык тоок өндүрүүчүлөрүнө автоматтык түрдө жалпыланбайт. Маалымат бир убакыт кесилишинен алынгандыктан узак мөөнөттүү коммерциялык өтүүлөрдү түз байкабайт. Булакта регрессиялык отчетто ички дал келбестиктер бар болгондуктан, айрым өзгөрмөлөрдүн так таасир өлчөмү же маанилүүлүк ирети булактагы таблицадан тышкары кайра эсептелбейт.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска аталышы: Determinants of Commercialising Indigenous Chicken Production in South Africa: New Evidence Post-COVID-19

Автор: T.M. Seti.

Corresponding author: T.M. Seti.

Мекеме: Cape Peninsula University of Technology, Department of Agriculture, Wellington, South Africa.

ORCID: 0000-0001-6402-6056.

Журнал: South African Journal of Agricultural Extension (SAJAE).

Басма: South African Society for Agricultural Extension (SASAE).

Том / сан / бет: 54(1), 79–102.

Жарыяланган дата: 23 Февраль 2026.

DOI: 10.17159/2413-3221/2026/v54n1a18891.

Булак түрү: Рецензияланган илимий изилдөө макаласы.

Лицензия: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Изилдөө дизайны: Кесилиштик талаа изилдөөсү.

Изилдөө аймагы: Buffalo City Metropolitan Municipality, Eastern Cape Province, Түштүк Африка.

Үлгү: 150 жергиликтүү тоок өндүрүүчүсү; чарба көлөмү, киреше жана географиялык жайгашуу боюнча түзүлгөн 23 катмар аркылуу катмарланган кокустук тандоо.

Маалымат чогултуу: Жарым-жартылай түзүмдөштүрүлгөн анкета; үйрөтүлгөн интервьюерлер; 10 фермер менен пилоттук тест.

Негизги өлчөм: Household Commercialisation Index (HCI).

Статистикалык ыкма: Булак тарабынан “multiple regression model” деп аталган регрессиялык талдоо; VIF, Breusch–Pagan жана Ramsey RESET диагностикалык тесттери.

Каржылоо: Изилдөө тышкы каржылоо алган эмес.

Этикалык бекитүү: University of Fort Hare Institutional Review Board; протокол REC-270710-028-RA; бекитилген дата 23 Октябрь 2023.

Маалымдалган макулдук: Бардык катышуучулардан алынган.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Чийки маалыматтар автор тарабынан суроо-талап боюнча берилери айтылат.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Автор кызыкчылыктардын кагылышы жок экенин билдирген.

Булактагы отчеттук дал келбестиктер

Булак аннотация жана ыкма бөлүмүндө талдоону “multiple regression model” деп атаганы менен, ачкыч сөздөрдүн арасында “Multinomial Logistic Regression Model” деген сөз айкашы бар. Мындан тышкары, жыйынтыктар бөлүмү коммерциялашуу натыйжасын өзүн-өзү камсыздоочу, жарым коммерциялык жана толук коммерциялык категориялардын контекстинде түшүндүрөт. Verianla бул ыкма аталыштарынын бирин экинчисине өзгөрткөн эмес жана моделдин түрүн булактан тышкары кайра классификациялаган эмес.

Булактагы 2-таблицада жылдызчалар менен белгиленген маанилүүлүк деңгээлдери, айрым стандарттык ката/t маанилери жана баяндама бөлүмүндөгү маанилүүлүк түшүндүрмөлөрү бири-бирине толук шайкеш келбейт. Мисалы, айрым саптарда терс коэффициентке карабастан оң t мааниси берилген; баяндама текстинде айрым коэффициенттер терс p-маани түрүндө жазылган. Бул маанилер Verianla тарабынан оңдолгон же кайра эсептелген эмес.

Аннотация транспорт чыгымдары, төмөн киреше жана рынокко чейинки аралык сыяктуу айрым өзгөрмөлөр үчүн белгилүү p-маани деңгээлдерин билдирет, ал эми 2-таблица ошол эле өзгөрмөлөр топтомун ошол эле түрдө көрсөтпөйт. Ошондуктан регрессия натыйжаларын окууда булак аннотациясы, 2-таблица жана талкуу бөлүмү өзүнчө отчет катмарлары экенин эске алуу керек.

Демографиялык 1-таблицада да жыштык-пайыз маанилери менен жыныс боюнча баяндын ортосунда дал келбестик бар. Ошондуктан Verianla макаласы бул көйгөйлүү демографиялык бөлүштүрүүлөрдү негизги илимий натыйжа катары колдонгон эмес.

Негизги методологиялык чектөөлөр

Изилдөө бир гана муниципалитеттеги 150 өндүрүүчүнү камтыгандыктан, жыйынтыктарды башка өндүрүш аймактарына түз жалпылоо этияттыкты талап кылат. Кесилиштик дизайн бир эле чарбаларды убакыт бою көзөмөлдөбөйт. Регрессиялык диагностикалык тесттер колдонулганы айтылганы менен, деталдуу тест жыйынтыктары макалада берилген эмес. Мындан тышкары, отчеттук дал келбестиктер айрым коэффициенттерди жана статистикалык маанилүүлүктү экинчи жолу чечмелөөдө кошумча этияттыкты талап кылат.

Расмий булак: https://doi.org/10.17159/2413-3221/2026/v54n1a18891