Бул изилдөө технологиялык натыйжалуулуктун бир кызматкерге туура келген өндүрүш менен байланышы өлкөлөрдүн институционалдык сапатына жараша өзгөрөбү же жокпу деген маселени 175 өлкөнүн 1990–2019-жылдардагы панелдик маалыматтарынын негизинде карайт. Технологиялык натыйжалуулук (Technological Efficiency, TE), колдо бар физикалык жана адам капиталынын кириштери менен жетүүгө мүмкүн болгон өндүрүш чегине канчалык жакындаганын көрсөткөн натыйжалуулук көрсөткүчү; изилдөөдө бул өзгөрмө Маалыматтарды камтуу анализи (Data Envelopment Analysis, DEA) аркылуу эсептелген. Изилдөөнүн экинчи баскычында институционалдык сапат технологиялык натыйжалуулук менен эмгек өндүрүмдүүлүгүнүн ортосундагы байланышты өзгөртүүчү модератор катары панелдик регрессия моделине киргизилген. Негизги моделдик жыйынтык — технологиялык натыйжалуулук менен институционалдык сапаттын өз ара аракеттенүү коэффициенти оң жана статистикалык жактан маанилүү болушу; ошол эле учурда изилдөө байкоочу панелдик маалыматтарга таянгандыктан, жыйынтыктар өзүнчө себептүүлүктүн далили эмес жана булак эндогендик көйгөйлөр толук чечилбегенин ачык тааныйт.

DEA баскычы өлкөлөрдүн натыйжалуулук упайларын 0 менен 1дин арасына жайгаштырат. Булакка ылайык, өнүккөн экономикалар жогорку натыйжалуулук диапазондорунда көбүрөөк топтолсо, өнүгүп келе жаткан экономикаларда төмөн натыйжалуулук упайлары кеңири кездешет. Экинчи баскычтагы панелдик GLM жыйынтыгында технологиялык натыйжалуулуктун коэффициенти 24.96617, жалпы институционалдык упайдын коэффициенти −11.04028 жана технологиялык натыйжалуулук × институционалдык сапат өз ара аракеттенүү коэффициенти 12.64241 деп билдирилген; программалык чыгыш үч коэффициент үчүн тең p-маанисин 0.0000 деп көрсөтөт.

Өз ара аракеттенүүсү бар регрессия түзүмүнөн улам институционалдык сапаттын терс негизги коэффициентин өзүнчө “жакшы институттар өндүрүмдүүлүктү төмөндөтөт” деп чечмелөөгө болбойт. Ошол сыяктуу эле технологиялык натыйжалуулуктун коэффициенти бардык институционалдык чөйрөлөрдө өзгөрбөгөн туруктуу таасир эмес. Оң өз ара аракеттенүү коэффициенти модель ичинде институционалдык сапат жогорулаган сайын технологиялык натыйжалуулуктун бир кызматкерге туура келген өндүрүш менен байланышы күчөй турганын көрсөтөт.

Булакта отчет берүүгө байланышкан маанилүү белгисиздиктер да бар. Сыпаттоочу статистикада айрым орточо маанилер өздөрү билдирилген минимум–максимум диапазондорунан чыгып кетет; институционалдык сапат менен өз ара аракеттенүү өзгөрмөсүнүн корреляциясы 0.998438ге жетип, олуттуу мультиколлинеардуулук коркунучун жаратат. Ошондуктан жыйынтыктар модель колдогон шарттуу байланыштардын чегинде чечмелениши керек.

Изилдөөнүн негизги суроосу

Изилдөөнүн баштапкы ой-пикири — технология өзү эле өлкөлөрдүн ортосундагы эмгек өндүрүмдүүлүгүнүн айырмаларын түшүндүрүүгө жетишсиз болушу мүмкүн. Бирдей технология же өндүрүш мүмкүнчүлүгү; менчик укуктары, мыйзам үстөмдүгү, жөнгө салуу сапаты, мамлекеттик натыйжалуулук, билим берүү системасы жана экономикалык координация сыяктуу институционалдык шарттар ар башка болгондо бирдей өндүрүмдүүлүк натыйжасын бербеши мүмкүн.

Ошондуктан изилдөө үч негизги суроого багытталат: технологиялык натыйжалуулук бир кызматкерге туура келген өндүрүш менен кандай байланышта; институционалдык сапат бул байланышты кайсы багытта өзгөртөт; жана технологиялык натыйжалуулук менен институттарды бирге кароо өлкөлөрдүн ортосундагы өндүрүмдүүлүк айырмаларын жалаң кошулма моделдерден жакшыраак түшүндүрө алабы?

Кеңейтилген Solow Модели Бул Изилдөөдө Кантип Колдонулат?

Кеңейтилген Solow модели бул изилдөөдө физикалык капиталга, адам капиталына жана технологияга негизделген өндүрүш ыкмасын институционалдык сапат жана DEA менен өлчөнгөн технологиялык натыйжалуулук менен бириктирген теориялык алкак катары колдонулган; ушундайча изилдөө технологияны байкалбаган калдык катары гана калтырбай, аны натыйжалуулук упайы түрүндө өлчөөгө жана бул натыйжалуулуктун өндүрүмдүүлүк менен байланышын институционалдык чөйрө шарттайбы же жокпу текшерүүгө аракет кылат.

Solow ыкмасынан технологиялык натыйжалуулукка

Неоклассикалык өсүү ыкмасында өндүрүш физикалык капитал, эмгек, адам капиталы жана технология сыяктуу негизги өндүрүш факторлорунун айкалышы менен түшүндүрүлөт. Изилдөө Mankiw, Romer жана Weil иштеп чыккан Кеңейтилген Solow алкагын баштапкы чекит катары алып, технологиялык натыйжалуулукту түз өлчөөгө боло турган өзгөрмөгө айландырууга аракет кылат.

Булакта Cobb–Douglas түрүндөгү өндүрүш байланышы Теңдеме (1) катары төмөнкүчө берилет:

\[ Y = aK^{b}HL^{1-b} \]

Булак \(Y\) ни бир кызматкерге туура келген реалдуу өндүрүш, \(K\) ны бир кызматкерге туура келген физикалык капитал запасы жана \(H\) ны билим алуу жылдары менен салмакталган адам капиталы катары түшүндүрөт. Физикалык капитал запасы дүң негизги капиталдын түзүлүшү аркылуу Perpetual Inventory Method менен эсептелгени көрсөтүлөт.

Теңдемеде колдонулган \(a\), \(b\) жана \(L\) белгилеринин толук параметрдик аныктамалары ошол бөлүмдө өзүнчө жана толук берилген эмес. Ошондуктан Verianla бул белгилерге булакта жок жаңы параметрдик маанилерди кошпойт.

Технологиялык натыйжалуулук менен технологиялык жаңылык бир эле нерсе эмес

Изилдөөнүн маанилүү түшүнүктүк айырмачылыктарынын бири — технологиялык натыйжалуулук түздөн-түз “жаңы технология ойлоп табуу” дегенди билдирбейт. Булактын теориялык аныктамасына ылайык, натыйжалуулук колдо бар кириштер жана учурдагы технология шартында өндүрүш чегине канчалык жакындаганына байланыштуу. Ошондуктан экономика бирдей технологиялык запаска ээ болсо да, ресурстарын начарыраак бөлүштүрсө, төмөн натыйжалуулук көрсөтүшү мүмкүн.

Бул айырма изилдөөнүн адабияттагы боштук менен түз байланышта. Булак мурунку изилдөөлөр технологиялык өнүгүү, институттар жана өндүрүмдүүлүк арасындагы байланыштарды көп учурда өз-өзүнчө караганын; ал эми технологиялык натыйжалуулук менен институционалдык сапаттын өз ара аракеттенүүсү азыраак түз моделденгенин белгилейт.

DEA Технологиялык Натыйжалуулукту Кантип Өлчөйт?

Маалыматтарды камтуу анализи өлкөлөрдү чечим кабыл алуучу бирдиктер катары карап, байкалган кириштер менен чыгыштардан эмпирикалык өндүрүш чегин түзгөн жана ар бир өлкөнүн ошол чекке салыштырмалуу натыйжалуулугун 0 менен 1дин ортосунда өлчөгөн параметрдик эмес ыкма; упай 1 болсо бирдик салыштыруу жыйындысынын ичинде чекте турат, ал эми төмөнкү упайлар байкалган өндүрүш чегине салыштырмалуу натыйжалуулук ажырымын көрсөтөт.

Чечим кабыл алуучу бирдик жана өндүрүш чеги

DEA терминологиясында ар бир өлкө Decision-Making Unit (DMU) катары бааланат. Жогорку көрсөткүчкө ээ бирдиктер үлгүлүү өндүрүш чегин түзөт. Башка өлкөлөр ошол чекке карата жайгашуусуна жараша бааланат.

Натыйжалуулук упайынын 1 болушу өлкө колдонулган маалыматтар жана салыштыруу жыйындысы шартында DEA чегинде турганын көрсөтөт. 1ден төмөн упай салыштырмалуу натыйжалуулук ажырымы бар экенин көрсөтөт. Бул упай абсолюттук технологиялык өнүккөндүктүн өлчөмү эмес; ал тандалган кириштерге, чыгыштарга, үлгүгө жана DEA спецификациясына көз каранды салыштырмалуу өлчөм.

CRS жана VRS божомолдору

Булак DEAнын масштаб боюнча эки негизги божомолун талкуулайт. Constant Returns to Scale (CRS) кириштер белгилүү катышта көбөйтүлгөндө чыгыш да ошол эле катышта өзгөрөт деп болжолдойт. Variable Returns to Scale (VRS) болсо масштабдын өсүүчү, туруктуу же азаюучу кайтарымына жол берет.

Изилдөө өлкөлөр бирдей оптималдуу өндүрүш масштабында иштебей турганын негиз кылып, VRS ыкмасын реалдуураак деп баалайт. Ошентип, өлчөмү жана өнүгүү деңгээли ар башка өлкөлөр бир гана пропорциялык масштаб божомолуна мажбурланбайт.

DEA баскычындагы өлкөлөрдүн үлгүлөрү

3-таблицанын негизги үлгүсү — өнүккөн экономикалардын өзгөчө 0.8–0.89 аралыгында көбүрөөк топтолушу, ал эми өнүгүп келе жаткан экономикаларда төмөн натыйжалуулук упайларынын кеңири кездешүүсү. Бирок булак 4-таблицада башка пайыздык классификацияны берет жана категориялардын түзүмү 3-таблица менен бирдей дал келбейт. Ошондуктан Verianla 3-таблица менен 4-таблицанын маалыматтарын бир жаңы пайыздык таблицага бириктирбейт.

Өлкөлөрдүн киреше топтору

Appendix Bде 175 өлкө World Bank 2024/2025 классификациясына ылайык 69 lower-middle, 45 upper-middle жана 61 high-income өлкө катары тизмектелген. Негизги панелдик мезгил 1990–2019 болгонуна карабастан, киреше топтоодо учурдагы 2024/2025 классификациясынын колдонулушу тарых ичинде киреше тобун өзгөрткөн өлкөлөр панелдин ичинде убакыт боюнча кайра классификацияланбаганын билдирет. Ошондуктан киреше топторун салыштыруу убакыт өткөн сайын өзгөргөн тарыхый киреше макамдарынан көрө, булак колдонгон туруктуу классификация алкагын чагылдырат.

Киреше топторундагы өзгөрмөлүүлүк

Булак төмөнкү-орто киреше тобун бир тектүүрөөк деп чечмелейт. Бирок бул билдирүү өзгөрмөгө жараша ажыратылышы керек: чыгыш боюнча эң төмөн CV төмөнкү-орто киреше тобунда 0.16 болсо, натыйжалуулук боюнча эң төмөн CV жогорку-орто киреше тобунда 0.04. Демек, “эң бир тектүү топ” деген жыйынтык кайсы өзгөрмө каралып жатканы көрсөтүлбөй жалпыланбашы керек.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Экинчи баскыч: институционалдык модерация модели

DEA аркылуу технологиялык натыйжалуулук упайы эсептелгенден кийин изилдөө институттар бул натыйжалуулук менен эмгек өндүрүмдүүлүгүнүн ортосундагы байланышты өзгөртөбү же жокпу текшерет. Булак Pooled Least Squares, fixed-effects жана random-effects моделдерин эскерип, fixed/random тандоодо Hausman тестин түшүндүрөт.

Жалпы панелдик модель Теңдеме (2) катары:

\[ Y_{it}=\alpha_i+X_{it}\beta+\mu_{it} \]

түрүндө берилет. Булак теңдеменин жанында кошумча \(t=1,\ldots,N\) туюнтмасын көрсөтөт. \(i\) өлкөнү, \(t\) убакытты билдирген панелдик индекстер.

Модерация өзгөрмөсү Теңдеме (3)тө:

\[ Interaction\ Term = TE \times Inst \]

деп аныкталат.

Акыркы модерация модели Теңдеме (4)тө:

\[ LP_{it} = \beta_0 + \beta_1TE_{it} + \beta_2Inst_{it} + \beta_3(TE_{it}\times Inst_{it}) + \varepsilon_t \]

түрүндө. \(LP\) бир кызматкерге туура келген өндүрүш менен берилген эмгек өндүрүмдүүлүгүн; \(TE\) DEAдан алынган технологиялык натыйжалуулукту; \(Inst\) институционалдык сапаттын жалпы упайын жана \(\beta_3\) институционалдык сапаттын технологиялык натыйжалуулук–өндүрүмдүүлүк байланышын модерациялоо коэффициентин көрсөтөт.

Институционалдык Сапат Технологиялык Натыйжалуулук менен Эмгек Өндүрүмдүүлүгүнүн Ортосундагы Байланышты Кантип Өзгөртөт?

Булак моделинде институционалдык сапат технологиялык натыйжалуулуктун эмгек өндүрүмдүүлүгү менен байланышын оң багытта шарттайт: TE × институттар өз ара аракеттенүү коэффициенти 12.64241 жана статистикалык жактан маанилүү; ошондуктан институционалдык сапат жогорулаган сайын модель технологиялык натыйжалуулукка ыйгарган чектик өндүрүмдүүлүк байланышы күчөйт, ал эми институционалдык сапат төмөн шарттарда технологиялык натыйжалуулуктун өндүрүмдүүлүк менен байланышы алсызыраак болот.

Өз ара аракеттенүү моделинде коэффициенттерди кантип окуу керек?

Өз ара аракеттенүүсү бар регрессияда \(\beta_1\) технологиялык натыйжалуулуктун бардык өлкөлөр үчүн өзгөрбөгөн жалпы таасири эмес. Технологиялык натыйжалуулуктун эмгек өндүрүмдүүлүгү менен чектик байланышы:

\[ \frac{\partial LP}{\partial TE} = \beta_1+\beta_3Inst \]

болот.

Булак коэффициенттери ордуна коюлганда:

\[ \frac{\partial LP}{\partial TE} = 24.96617 + 12.64241\,Inst \]

алынат. Бул математикалык байланыш изилдөөнүн негизги модерация жыйынтыгынын эң ачык туюнтмасы: институционалдык упай жогорулаган сайын технологиялык натыйжалуулуктун модель баалаган чектик байланышы күчөйт. Бирок институционалдык упайдын масштабдалышы жана 6-таблицадагы отчеттук дал келбестиктерден улам бул туюнтма жаңы пайыздык же экономикалык бирдик жыйынтыктарына айландырылбашы керек.

Ошол сыяктуу эле институционалдык сапаттын чектик байланышы да:

\[ \frac{\partial LP}{\partial Inst} = \beta_2+\beta_3TE \]

болгондуктан, `−11.04028` маанисиндеги институционалдык негизги коэффициент өзүнчө “институционалдык сапат өндүрүштү азайтат” дегенди билдирбейт. Өз ара аракеттенүү мүчөсү бар кезде институттардын моделдеги байланышы технологиялык натыйжалуулуктун деңгээлине көз каранды.

Сыпаттоочу статистика жана булак ичиндеги дал келбестик

TE × институттар өзгөрмөсүндө 3.24 орточо мааниси билдирилген максимум 1.799392ден; институционалдык сапат өзгөрмөсүндө 9.20 орточо мааниси максимум 1.946802ден чоң. Булак тексти бул эки дал келбестикти ачык белгилеп, алар масштабдоо же отчет берүүдөгү айырмачылыктардан келип чыгышы мүмкүн экенин айтат. Ошондуктан бул эки орточо маани моделдин чыныгы борбордук мааниси катары колдонулбашы керек.

Корреляция матрицасы

Бир кызматкерге туура келген өндүрүш менен технологиялык натыйжалуулуктун ортосундагы корреляция 0.536238. Булак бул байланышты күчтүү деп атайт; бирок ошол эле макаладагы 9-таблица жана 10-таблица корреляцияны классификациялоонун ар башка чектерин колдонгондуктан, бул энбелгини бирден-бир так категория катары кабыл алуу туура эмес.

Андан да маанилүү методологиялык жагдай — жалпы институционалдык упай менен өз ара аракеттенүү мүчөсүнүн ортосундагы 0.998438 корреляция. Бул маани эки өзгөрмө үлгүдө дээрлик чогуу кыймылдай турганын көрсөтөт. Ошондуктан стандартташтыруу жүргүзүлгөн болсо да, коэффициенттерди бири-биринен көз карандысыз ажыратууда мультиколлинеардуулук коркунучу сакталып калат.

Панелдик бирдик тамыр тести

Булак төрт өзгөрмөнүн баарын деңгээлде стационардуу, башкача айтканда \(I(0)\) деп классификациялайт. Тексттеги “p-маанилер 0.05тен кичине болгондуктан panel unit root testинин null hypothesisин четке кагабыз” деген түшүндүрмө да бул жыйынтыкка шайкеш келет.

Панелдик GLM жыйынтыктары

Модель үчүн Root MSE 1.689059, көз каранды өзгөрмөнүн орточо мааниси 11.09703 жана калдыктардын квадраттарынын суммасы 10,393.19 деп билдирилген. Булак RMSE маанисин “салыштырмалуу төмөн” деп баалап, моделдин ылайыктуулугу канааттандырарлык экенин айтат; бирок салыштыра турган альтернативдүү моделдердин RMSE көрсөткүчтөрү берилбегендиктен, бул мүнөздөмөнүн салыштырмалуу контексти чектелүү.

Hausman тести боюнча отчеттук боштук

Булак метод бөлүмүндө random-effects жана fixed-effects моделдеринин ортосундагы тандоо Hausman тести менен жүргүзүлөрүн түшүндүрөт жана `p < 0.05` болгондо fixed-effects модели тандаларын белгилейт. Бирок жыйынтык таблицаларында Hausman тестинин статистикасы жана p-мааниси ачык берилбейт; акыркы сандык жыйынтык 12-таблицада Panel Generalized Linear Model деген аталыш менен көрсөтүлөт. Ошондуктан Verianla Hausman жыйынтыгына таянып кайсы панелдик estimator тандалганы тууралуу булакта жок жаңы жыйынтык чыгарбайт.

Негизги илимий чечмелөө

Булактын жыйынтыктары технологиялык натыйжалуулук бир кызматкерге туура келген өндүрүш менен оң байланышта экенин жана институционалдык сапат бул байланыштын күчүн шарттай турганын ырастайт. Күчтүү институционалдык алкактарда технологиялык натыйжалуулуктун өндүрүмдүүлүк менен байланышы күчөгөнү, ал эми алсыз институционалдык чөйрөлөрдө натыйжалуулук өсүшү чектелүү болушу мүмкүн экени чечмеленет.

Бул жыйынтык жаңы машина, программалык камсыздоо же өндүрүш технологиясын сатып алуу өзүнөн-өзү жогорку өндүрүмдүүлүк жаратпай калышы мүмкүн деген ойду колдойт. Технологиянын экономикалык чыгышка айланышы укуктук алдын ала болжолдоочулук, башкаруунун сапаты, билим берүү жана көндүмдөр инфраструктурасы, ресурстарды бөлүштүрүү жана институционалдык дарамет сыяктуу толуктоочу түзүмдөргө көз каранды болушу мүмкүн.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• DEA менен өлчөнгөн технологиялык натыйжалуулук менен бир кызматкерге туура келген өндүрүштүн ортосунда оң статистикалык байланыш бар.
• Институционалдык сапат менен технологиялык натыйжалуулуктун өз ара аракеттенүү коэффициенти оң жана булакта статистикалык жактан маанилүү деп билдирилген.
• Технологиялык натыйжалуулуктун эмгек өндүрүмдүүлүгү менен байланышы институционалдык сапаттын деңгээлинен көз каранды эмес туруктуу байланыш эмес.
• Булак үлгүсүндө өнүккөн жана өнүгүп келе жаткан экономикалардын DEA натыйжалуулук бөлүштүрүүлөрү айырмаланат.
• Панелдик бирдик тамыр тестинде колдонулган төрт негизги өзгөрмө булакта деңгээлде стационардуу деп классификацияланган.
• Институционалдык шарттар технологиялык жетишкендиктерди өндүрүмдүүлүккө айландырууда маанилүү модерация каналы болушу мүмкүн экенин көрсөткөн модель-негиздүү жыйынтык бар.

Изилдөө колдобогон жыйынтыктар

• Изилдөө күчтүү институттар өзүнчө эле жогорку өндүрүмдүүлүккө сөзсүз себеп болорун далилдебейт.
• Регрессия коэффициенттери байкоочу панелдик дизайнга байланыштуу эксперименттик себептик таасир баалары эмес.
• Бирдиктүү “жалпы институционалдык упай” мыйзам үстөмдүгү, коррупцияны көзөмөлдөө жана мамлекеттик натыйжалуулук сыяктуу төмөнкү өлчөмдөрдүн өзүнчө таасирлерин аныктабайт.
• GLM колдонулушу тескери себептүүлүк жана бардык эндогендик көйгөйлөр чечилди дегенди билдирбейт.
• DEA упайы өлкөлөрдүн абсолюттук технологиялык өнүккөндүк рейтинги эмес; ал үлгүгө жана тандалган кириш-чыгыш түзүмүнө көз каранды салыштырмалуу натыйжалуулук өлчөмү.
• 175 өлкөгө тиешелүү моделдик жыйынтыктар ар бир өлкө үчүн бирдей саясат рецепти жарактуу экенин көрсөтпөйт.
• Булактын киреше топтору 2024/2025 классификациясына негизделгендиктен, 1990–2019-жылдарда өлкөлөрдүн тарыхый киреше классынын өзгөрүүлөрү өзүнчө моделденген эмес.

Чектөөлөр

Булак эки негизги чектөөнү ачык көрсөтөт. Биринчиден, институционалдык сапат жалпыланган индекс менен берилет. Мындай индекс коррупцияны көзөмөлдөө, мыйзам үстөмдүгү, жөнгө салуу сапаты же мамлекеттик натыйжалуулук сыяктуу институционалдык өлчөмдөрдүн ар башка таасирлерин жашырышы мүмкүн.

Экинчиден, өндүрүмдүүлүк менен институционалдык сапаттын ортосунда тескери себептүүлүктү да камтыган эндогендик көйгөйлөр толук четтетилген эмес. Булак келечекте instrumental-variable ыкмалары же dynamic panel моделдери сыяктуу өнүккөн эконометрикалык техникаларды колдонууну сунуштайт.

Мындан тышкары, булак таблицаларынын ички масштабдоо жана отчет берүү көйгөйлөрү, өзгөчө сыпаттоочу статистиканын орточо маанилери жана өз ара аракеттенүү/институт корреляциясынын жогорулугу сандык коэффициенттерди чечмелөөдө кошумча этияттыкты талап кылат.

Саясат сунуштарынын туура чеги

Автор инвестициялык укукту, укуктук кепилдиктерди, сапат стандарттарын, башкарууну, билим берүү жана көндүмдөрдү, алдыңкы технологияларды колдонууну, инфраструктураны жана чакан жана орто ишканаларды колдоону бирге кароону сунуштайт. Бул сунуштар панелдик жыйынтыктардын саясаттык чечмелөөсү; макала бул саясаттарды ишке ашыруунун өндүрүмдүүлүккө таасирин өзүнчө эксперименттик же квази-эксперименттик саясат баалоосу аркылуу өлчөгөн эмес.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түп нуска изилдөө: Nexus Between Institutions, Technological Efficiency and Labor Productivity: A Framework of Augmented Solow Model

Автор: Omnia Osama ElHusseiny.

Мекеме: Department of Economics, Faculty of Commerce, Zagazig University, Zagazig 44519, Egypt.

Журнал: Economies.

Басмакана: MDPI, Basel, Switzerland.

Библиографиялык жазуу: Economies 2026, 14(5), 161.

DOI: 10.3390/economies14050161.

Жарыялоо процесси: Келип түшкөн 20 апрель 2026; кайра каралган 24 апрель 2026; кабыл алынган 26 апрель 2026; жарыяланган 5 май 2026.

Булак түрү: Илимий изилдөө макаласы.

Лицензия: Creative Commons Attribution (CC BY).

Үлгү: 175 өлкө; булак негизги талдоо мезгилин 1990–2019 деп аныктайт. Appendix Bде өлкөлөр World Bank 2024/2025 киреше классификациясына ылайык 69 lower-middle, 45 upper-middle жана 61 high-income өлкөгө бөлүнгөн.

Негизги ыкма: Кеңейтилген Solow алкагы; Cobb–Douglas өндүрүш байланышы; Маалыматтарды камтуу анализи; Variable Returns to Scale ыкмасы; вариация коэффициенти; Pearson корреляциясы; панелдик бирдик тамыр тести; модерация модели; Pooled Least Squares / fixed-effects / random-effects методологиялык талкуусу; Hausman тести алкагы жана Panel Generalized Linear Model.

Программалык камсыздоо: EViews 12 булакта DEA жана эконометрикалык талдоо контекстинде көрсөтүлгөн.

Маалымат булагы: World Bank маалымат базасы. Булак маалыматтар ачык жеткиликтүү экенин жана аларга 1 февраль 2026 күнү кайрылынганын билдирет.

Каржылоо: Изилдөө тышкы каржылоо албаганы билдирилген.

Этикалык билдирүү: Institutional Review Board Statement жана Informed Consent Statement “Not applicable” деп берилген.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Автор кызыкчылыктардын кагылышын билдирген эмес.

Автордук салымдар: Булак PDF бир авторлуу болгонуна карабастан өзүнчө Author Contributions / CRediT билдирүүсүн бербейт; Verianla бул талааны булактан тыш маалымат менен толтурбайт.

Булак ичиндеги техникалык эскертүү 1: 6-таблицада TE × институттар өзгөрмөсүнүн билдирилген орточо мааниси 3.24 болсо да максимум 1.799392; жалпы институционалдык упайдын орточо мааниси 9.20 болсо да максимум 1.946802. Булактын өзү бул маанилерде масштабдоо же отчеттук дал келбестик бар экенин тааныйт.

Булак ичиндеги техникалык эскертүү 2: Жалпы институционалдык упай менен өз ара аракеттенүү мүчөсүнүн ортосундагы корреляция 0.998438. Бул маани стандартташтыруу колдонулган болсо да олуттуу мультиколлинеардуулук коркунучу бар экенин көрсөтөт.

Булак ичиндеги техникалык эскертүү 3: Макала корреляция күчү үчүн 9-таблица жана 10-таблицада бири-бирине толук шайкеш келбеген классификация чектерин берет. Ошондуктан 0.536238 маанисиндеги чыгыш–натыйжалуулук корреляциясы бир гана категориялык энбелгиге мажбурланган эмес.

Булак ичиндеги техникалык эскертүү 4: Булак GLM эндогендикти эске ала аларын айтса да, жыйынтык бөлүмүндө эндогендик жана тескери себептүүлүк толук чечилбегенин тааныйт. Ошондуктан Verianla регрессия коэффициенттерин себептик таасир катары бербейт.

Булак ичиндеги техникалык эскертүү 5: Hausman тести методологиялык жактан түшүндүрүлөт, бирок акыркы жыйынтыктарда тест статистикасы жана p-мааниси ачык берилбейт.

Булак ичиндеги техникалык эскертүү 6: 3-таблицадагы натыйжалуулук жыштыктары менен 4-таблицадагы пайыздык категориялардын түзүмү бирдей дал келбейт; ошондуктан эки таблица кайра эсептелип жасалма түрдө шайкештештирилген эмес.

Булак ичиндеги техникалык эскертүү 7: Булак аталышта “technological efficiency”, ал эми өзгөрмөлөр таблицасында “technical efficiency” терминин колдонот. Verianla негизги түшүнүктү “технологиялык натыйжалуулук” деген ат менен ырааттуу кармаган, бирок терминологиялык айырманы жашырган эмес.

Негизги чечмелөө чеги: Изилдөө көп өлкөлүү байкоочу панелдик маалыматтарга жана DEA/панелдик регрессия моделдерине таянат. Жыйынтыктар статистикалык байланыш жана модерация далилин берет; институционалдык реформалардын же технологиялык саясаттардын себептик таасирин өзүнчө далилдебейт.

Визуалды кайра чийүүгө ылайыктуулук: Жогору. DEA өндүрүш чеги, эки баскычтуу ыкма pipeline-ы жана институционалдык модерация байланышы автордук укук жагынан оригиналдуу техникалык схемалар менен күчтүү түшүндүрүлө алат.

Verianla Live / Live Figure ылайыктуулугу: Жарым-жартылай ылайыктуу. DEA → технологиялык натыйжалуулук → институттардын өз ара аракеттенүүсү → бир кызматкерге туура келген өндүрүш ыкмасы баскыч-баскыч көрсөтүлүшү мүмкүн; булак таблицаларындагы туруктуу салыштыруулар анимацияланышы мүмкүн. Колдонуучу коэффициентти же институционалдык упайды өзгөртүү менен булакта жок жаңы илимий жыйынтык чыгарбоого тийиш.