Бул изилдөө Дүйнөлүк бакыт жөнүндө отчеттун негизги өзгөрмөлөрү өлкөлөрдө байкалган бакыт деңгээлдери менен кандайча биргелешип түзүлөрүн сызыктуу эмес аналитикалык алкакта карайт. Чечим дарагынын регрессиясы (Decision Tree Regression, DTR) — үзгүлтүксүз натыйжа өзгөрмөсүн түшүндүрүүчү өзгөрмөлөрдөгү босоголорго жараша ырааттуу бөлүп, шарттуу үлгүлөрдү жана ар башка байкоо топторун көрүнүктүү кылган, чечмелене алуучу машиналык үйрөнүү ыкмасы. Изилдөө DTRди Зарыл шарттарды талдоо (Necessary Condition Analysis, NCA) менен айкалыштырып, кайсы өзгөрмөлөр бакыт менен күчтүү байланышта экенин гана эмес, жогорураак бакыт деңгээлдери байкалышы үчүн кайсы өзгөрмөлөр белгилүү босоголордон ашышы зарыл болушу мүмкүн экенин да изилдейт.
Талдоо 2022–2024 Gallup World Poll / World Happiness Report маалыматтарына негизделген. Бакыт Кантрил тепкичи менен; түшүндүрүүчү түзүлүш болсо киши башына ИДП, социалдык колдоо, ден соолукта жашоонун күтүлгөн узактыгы, жашоо тандоолорун жасоо эркиндиги, берешендик жана кабыл алынган коррупция өзгөрмөлөрү аркылуу берилген. Чечим дарагында социалдык колдоо биринчи жана эң күчтүү түзүмдүк бөлүнүү өзгөрмөсү; ИДП эки негизги экинчи-деңгээлдеги бутакты түзөт. Чечим дарагынын маанилүүлүк өлчөмүндө социалдык колдоо %34,6, ИДП %27,7 жана ден соолукта жашоонун күтүлгөн узактыгы %19,8 үлүш менен алдыңкы үч орунда турат.
NCA болсо башка маанилүүлүк иретин көрсөтөт. Социалдык колдоо эң күчтүү зарыл-шарт таасирин көрсөтсө, жашоо тандоолорун жасоо эркиндиги экинчи эң күчтүү критикалык тоскоолдук катары чыгат. Бул жыйынтык маанилүү; анткени эркиндик чечим дарагында болгону %9,9 салыштырмалуу мааниге ээ болсо, NCAда ИДПдан жана ден соолукта жашоонун күтүлгөн узактыгынан чоңураак зарыл-шарт таасир көлөмүн көрсөтөт. Демек, “бир өзгөрмө бакытты канчалык жакшы ажыратат?” деген суроо менен “белгилүү бир бакыт деңгээлине жетүү үчүн бул өзгөрмөдө минималдуу деңгээл керекпи?” деген суроо бирдей эмес.
Жыйынтыктар себептик саясат таасири катары чечмеленбеши керек. Дүйнөлүк бакыт жөнүндө отчеттун өзгөрмөлөрү бири-бири менен байланыштуу болгондуктан, NCAдагы босоголор бири-биринен көз карандысыз себептер эмес. Кантрил тепкичи — бир пункттуу өзүн-өзү билдирүү өлчөмү жана талдоо 2022–2024 мезгилин гана камтыйт. Ошондуктан табылгалар байкалган өлкөлүк маалыматтардагы шарттуу түзүлүштү жана зарыл-шарт байланыштарын сүрөттөйт; белгилүү бир саясат өзгөрүүсү бакытты механикалык түрдө жогорулатарын далилдебейт.
Бакыт менен субъективдүү бакубаттуулук бир эле түшүнүкпү?
Булак изилдөө субъективдүү бакубаттуулукту кеңири үстүнкү түшүнүк, ал эми бакытты ага тыгыз байланышкан, бирок тарраак баалоо түшүнүгү катары карайт. Эмпирикалык талдоодо “бакыт” түздөн-түз эмоционалдык ырахаттын же учурдагы оң сезимдин өлчөмү эмес; адамдар өз жашоосунун жалпы абалын баалаган Кантрил тепкичинин өлкө деңгээлиндеги орточо мааниси колдонулат.
Кантрил Тепкичи Бул Изилдөөдө Бакытты Кантип Өлчөйт?
Кантрил тепкичи — адамдар азыркы жашоосун 0дөн 10го чейинки тепкичте баалаган бир пункттуу субъективдүү жашоо баалоо өлчөмү; 0 адам үчүн мүмкүн болгон эң начар жашоону, 10 болсо мүмкүн болгон эң жакшы жашоону билдирет жана изилдөө жеке жооптордун өлкө деңгээлиндеги орточо маанисин HAPPY өзгөрмөсү катары колдонот.
Бул өлчөөнүн маанилүү өзгөчөлүгү — адамдын белгилүү бир күндөгү оң же терс сезимин гана эмес, жашоосунун жалпы абалы тууралуу когнитивдик баасын сурашы. Ошондуктан изилдөө Кантрил тепкичин бакыттын бардык психологиялык өлчөмдөрүнүн толук өлчөмү катары эмес, World Happiness Report алкагындагы эл аралык салыштырууга ылайыктуу субъективдүү жашоо баасы катары колдонот.
World Happiness Report моделиндеги алты түшүндүрүүчү өзгөрмө
| Өзгөрмө | Кыскартуу | Изилдөөдөгү мааниси |
|---|---|---|
| Киши башына ИДП | GDP | Сатып алуу жөндөмдүүлүгүнүн паритети жана туруктуу эл аралык доллар алкагында экономикалык ресурстардын деңгээлин билдирет. |
| Социалдык колдоо | SOCSUP | Кыйын учурда ишенүүгө боло турган тууганы же досу бар экенин билдирген адамдардын үлүшүнөн алынат. |
| Ден соолукта жашоонун күтүлгөн узактыгы | HEALTH | Өмүр узактыгын ден соолук абалы менен бирге баалаган өлкө деңгээлиндеги саламаттык көрсөткүчү. |
| Жашоо тандоолорундагы эркиндик | FREE | Адамдардын өз жашоосу менен эмне кылууну тандоо эркиндигине канааттанарын билдиргендердин үлүшү. |
| Берешендик | GENER | Акыркы айда кайрымдуулук уюмуна акча берүү тууралуу жооптун киши башына ИДПга карата регрессиясынан алынган калдык өзгөрмө. |
| Кабыл алынган коррупция | CORRUP | Өкмөттө же бизнес чөйрөсүндө коррупция кеңири таралган деп эсептеген адамдардын үлүшүн билдирет. |
Сыпаттамалык статистика
| Өзгөрмө | Орточо | Стд. четтөө | Минимум | Максимум | N |
|---|---|---|---|---|---|
| CL / HAPPY | 5.59 | 1.16 | 1.28 | 7.78 | 423 |
| GDP | 9.67 | 1.13 | 7.23 | 11.81 | 407 |
| SOCSUP | 0.80 | 0.13 | 0.23 | 0.99 | 423 |
| HEALTH | 61.12 | 6.79 | 43.25 | 73.50 | 411 |
| FREE | 0.79 | 0.12 | 0.23 | 0.98 | 417 |
| GENER | 0.02 | 0.16 | −0.32 | 0.59 | 407 |
| CORRUP | 0.72 | 0.17 | 0.15 | 0.95 | 402 |
Өзгөрмөлөрдүн байкоо сандары бирдей эмес. Изилдөө жетишпеген маанилерди ар бир аналитикалык блок үчүн өзүнчө listwise deletion ыкмасы менен алып салат. Ошондуктан корреляция, чечим дарагы жана NCA сыяктуу ар башка талдоолордо колдонууга боло турган байкоолордун саны сөзсүз бирдей болбошу мүмкүн экенин өзгөчө эске алуу керек.
Изилдөөнүн эки негизги максаты
Биринчи изилдөө максаты — алты WHR өзгөрмөсү ар башка бакыт деңгээлдери менен кандайча биргелешип түзүлөрүн жана сызыктуу эмес өз ара аракеттенүүлөр чечим дарагында кантип көрүнөрүн аныктоо. Экинчи максат — ошол эле өзгөрмөлөрдүн кайсылары жогорураак бакыт деңгээлдери үчүн эмпирикалык зарыл шарттарды же критикалык тоскоолдуктарды түзөрүн NCA аркылуу изилдөө.
Чечим Дарагынын Регрессиясы Менен Зарыл Шарттарды Талдоонун Айырмасы Эмне?
Чечим дарагынын регрессиясы тандалманы түшүндүрүүчү өзгөрмөлөрдөгү босоголор боюнча бөлүп, ар башка бакыт режимдерине байланышкан шарттуу конфигурацияларды ачып көрсөтөт, ал эми Зарыл шарттарды талдоо белгилүү бир бакыт деңгээли байкалышы үчүн айрым өзгөрмөлөр ашууга тийиш болгон минималдуу же кабыл алынган коррупция сыяктуу терс байланыштагы өзгөрмөлөрдө андан төмөн болушу керек болгон максималдуу эмпирикалык босоголорду изилдейт; бул эки ыкма ар башка илимий суроолорго жооп бергендиктен, алардын маанилүүлүк ирети бирдей болушу күтүлбөйт.
DTRдин негизги артыкчылыгы — изилдөөчүдөн өз ара аракеттенүү мүчөлөрүн алдын ала бирден көрсөтүүнү талап кылбастан, маалыматтагы иерархиялык бөлүнүүлөрдү ачып бере алышы. Мисалы, эркиндиктин бакыт менен байланышы бардык өлкөлөр үчүн бирдей сызыктуу коэффициент менен берилбей, социалдык колдоо жана киреше деңгээли түзгөн бир бутактын ичинде башка босогодо көрүнүшү мүмкүн.
NCA болсо “өзгөрмө өскөн сайын бакыт орточо канча өсөт?” деген суроону бербейт. Анын ордуна “белгилүү деңгээлдеги бакыт байкалышы үчүн бул өзгөрмөдө эң аз дегенде кандай деңгээл керек?” деген суроого көңүл бурат. Бул зарыл-шарт логикасы бир өзгөрмөнүн жетишсиз деңгээлин башка өзгөрмөлөрдөгү жогорку маанилер толугу менен компенсациялай албай калышы мүмкүн экенин көрүнүктүү кылат.
NCA эмне үчүн себептүүлүктү билдирбейт?
NCAдагы критикалык тоскоолдуктар изилдөөдө эки өзгөрмөлүү ceiling байланыштары аркылуу бааланат. GDP, SOCSUP, HEALTH жана FREE сыяктуу көрсөткүчтөр бири-бири менен орто же жогорку деңгээлде байланыштуу болгондуктан, бир өзгөрмө үчүн табылган зарыл босого ал өзгөрмөнүн башка бардык факторлордон көз карандысыз себептик таасирин далилдебейт. Изилдөө бул жыйынтыктарды “байкалган маалыматтардагы өзгөрмөгө мүнөздүү босого байланыштары” катары чечмелейт.
Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары
Корреляциялык талдоо
| Өзгөрмө | HAPPY менен корреляция | Булактагы маанилүүлүк |
|---|---|---|
| SOCSUP | 0.800 | p < 0.001 |
| GDP | 0.767 | p < 0.001 |
| HEALTH | 0.670 | p < 0.001 |
| FREE | 0.577 | p < 0.001 |
| GENER | 0.068 | Маанилүү эмес |
| CORRUP | −0.445 | p < 0.001 |
Жөнөкөй корреляция деңгээлинде социалдык колдоо эң жогорку оң байланышка, ал эми кабыл алынган коррупция күтүлгөн багытта терс байланышка ээ. Берешендик өзгөрмөсүнүн корреляциясы болгону 0.068 жана H5 гипотезасы бул жөнөкөй корреляциялык талдоодо колдоого алынбайт.
Ошого карабастан, берешендик кийин чечим дарагында үч жолу негизги split өзгөрмөсү катары көрүнөт. Бул көрүнүш изилдөөнүн маанилүү методологиялык билдирүүлөрүнүн бири: төмөн сызыктуу корреляция өзгөрмө белгилүү кичи топтордо же башка өзгөрмөлөрдүн белгилүү деңгээлдеринде шарттуу роль ойнобойт дегенди билдирбейт.
Чечим дарагы кантип тандалды?
Чечим дарагынын негизги максаты божомол ийгилигин гана максималдаштыруу эмес, чечмелене алуучу түзүлүш алуу болуп саналат. Ошондуктан терминалдык түйүндүн өлчөмү жана жалпы терминалдык түйүндөрдүн саны чектелген.
Гиперпараметр тору:
cp ∈ {0.0025, 0.0050, 0.0075, 0.0100, 0.0125, 0.0150, 0.0200}maxdepth ∈ {3, 4, 5, 6}minsplit ∈ {60, 80, 100}minbucket ∈ {25, 30, 35}
Бул айкалыштар жалпысынан 252 талапкер дарак жараткан. Модель тандоо 5 бүктөмдүү кайчылаш текшерүү менен жүргүзүлгөн; биринчи кезекте эң жогорку орточо текшерүү \(R^2\), андан кийин төмөн RMSE жана MAE артыкчылыктуу болгон. Чечмеленүүчүлүк үчүн терминалдык түйүндөрдүн саны 12 же андан аз кармалган.
| Элемент | Маани |
|---|---|
| cp | 0.0025 |
| Максималдуу тереңдик | 4 |
| minsplit | 60 |
| minbucket | 25 |
| 5-fold CV RMSE | 0.644 |
| 5-fold CV MAE | 0.4808 |
| 5-fold CV R² | 0.702 |
| Толук тандалма RMSE | 0.5721 |
| Толук тандалма MAE | 0.4261 |
| Толук тандалма R² | 0.7613 |
Бул жыйынтыктардын маанилүү чеги — өзүнчө жана толугу менен көз карандысыз hold-out тест топтому жок. Булак өндүрүмдүүлүктү баалоону кайчылаш текшерүү жана кайра үлгүлөөгө негизделген туруктуулук текшерүүлөрү аркылуу жүргүзөт.
Чечим Дарагында Бакытты Эң Күчтүү Түрдө Кайсы Өзгөрмөлөр Түзүмдөйт?
Социалдык колдоо чечим дарагынын тамыр бөлүнүүсүн түзүп, эң күчтүү түзүмдүк өзгөрмө катары чыгат, ал эми ИДП эки негизги бутактын экинчи деңгээлиндеги бөлүнүүлөрдү аныктайт; тереңирээк деңгээлдерде берешендик, эркиндик, кабыл алынган коррупция жана кайрадан социалдык колдоо белгилүү өлкө топторун ажыратууга салым кошот.
| Түйүн | Негизги split |
|---|---|
| IN1 | SOCSUP < 0.71 |
| IN2 | GDP < 9.14 |
| IN3 | GDP < 10.73 |
| IN4 | GENER < −0.02 |
| IN5 | GENER < −0.15 |
| IN6 | FREE < 0.66 |
| IN7 | GENER < −0.05 |
| IN8 | CORRUP ≥ 0.76 |
| IN9 | SOCSUP < 0.83 |
Тамыр түйүндөгү `SOCSUP = 0.71` босогосу дарак адегенде өлкөлөрдү социалдык колдоо деңгээли боюнча бөлөрүн көрсөтөт. Бул босого “0.71ден жогору чыкса, бакыт сөзсүз өсөт” деп себептик түрдө чечмеленбеши керек; ал дарактын ушул тандалмада катаны азайтуу үчүн тандаган маалымат бөлүү чекити.
Өзгөрмөлөрдүн маанилүүлүк ирети
| Өзгөрмө | Чечим дарагынын мааниси (%) | Random forest мааниси (%) |
|---|---|---|
| SOCSUP | 34.6 | 39.4 |
| GDP | 27.7 | 34.9 |
| HEALTH | 19.8 | 9.1 |
| FREE | 9.9 | 8.8 |
| GENER | 4.3 | 2.6 |
| CORRUP | 3.6 | 5.2 |
Эки ыкма тең социалдык колдоону жана ИДПны биринчи эки орунга коёт. HEALTH чечим дарагында негизги split катары көрүнбөсө да %19,8 мааниге ээ; булак муну surrogate splitтер жана башка өзгөрмөлөр менен кайталанган маалымат аркылуу түшүндүрөт.
Булак текстинде ушул жерде HEALTHтин бакыт менен “төмөн корреляцияга” ээ экени айтылат. Бирок ошол эле изилдөөнүн корреляция матрицасы `r = 0.670` көрсөтөт. Ошондуктан туура окуу — HEALTHтин корреляциясы төмөн эмес, жогорку корреляциясына карабастан негизги бөлүнүүлөрдө көрүнбөгөнү.
Чечим дарагынын жыйынтыктарынын туруктуулугу
Эң жакшы 10 чечмелене алуучу дарак спецификациясында кайчылаш текшерүү \(R^2\) маанилери 0.698–0.702, RMSE маанилери 0.644–0.647 аралыгында өзгөрөт. Бул дарактардын баарында жогорку түзүлүш бирдей: тамыр split SOCSUP, ал эми эки экинчи-деңгээлдеги split GDP.
500 кайталанган bootstrap талдоосунда SOCSUP үлгүлөрдүн %96,8инде кайрадан тамыр split катары чыккан. GDP экинчи деңгээлде %72,7 үлүш менен үстөм өзгөрмө. Bootstrap out-of-bag орточо маанилери `RMSE = 0.6573`, `MAE = 0.4964` жана `R² = 0.6905`; орточо терминалдык түйүн саны `10.204` деп берилген.
Random forest тышкы туруктуулук текшерүүсү катары гана колдонулган. Тандалган random forest конфигурациясы `mtry = 4`, `splitrule = extratrees`, `min.node.size = 3` маанилерин колдонуп, 5 бүктөмдүү кайчылаш текшерүүдө `RMSE = 0.4880`, `R² = 0.8294`, `MAE = 0.3705` көрсөткөн. Random forest жогорку божомол өндүрүмдүүлүгүн көрсөткөнү менен, изилдөө аны негизги чечмелөө модели катары колдонгон эмес; визуалдаштыруу жана босоголорду чечмелөө үчүн чечим дарагын сактаган.
Он башка түзүмдүк бакыт режими
Тандалган чечим дарагы 10 терминалдык түйүн түзөт. Өлкөлөрдүн 2022–2024 мезгилиндеги түшүндүрүүчү өзгөрмөлөрүнүн орточо маанилери дарактын эрежелерине колдонулуп, ар бир өлкө ушул түйүндөрдүн бирине дайындалган.
| Түйүн | Орточо HAPPY |
|---|---|
| TN1 | 3.615 |
| TN2 | 4.088 |
| TN3 | 4.425 |
| TN4 | 4.770 |
| TN5 | 5.283 |
| TN6 | 5.479 |
| TN7 | 6.072 |
| TN8 | 6.278 |
| TN9 | 6.467 |
| TN10 | 7.015 |
Булак төмөн бакыт түйүндөрүндө социалдык колдоонун, кирешенин жана саламаттыктын төмөн маанилери көбүрөөк кездешерин; эң жогорку бакыт түйүнүндө болсо социалдык колдоо, киреше, саламаттык жана эркиндик бирге жогорку деңгээлдерде экенин көрсөтөт. Бул географиялык кластерлер “бир аймак табиятынан бактылуураак” деп чечмеленбеши керек; түйүндөр тандалган WHR өзгөрмөлөрүнүн байкалган айкалыштары боюнча гана түзүлгөн түзүмдүк топтор.
Зарыл шарттарды талдоо кантип курулган?
NCAда HAPPY түшүндүрүлүүчү өзгөрмө. GDP, SOCSUP, HEALTH, FREE жана GENER оң байланыштагы шарттар; CORRUP болсо терс байланыштагы шарт катары алынган.
Зарыл шарттын таасир көлөмдөрү эки өзүнчө ceiling ыкмасы менен бааланган:
- CE-FDH: Ceiling Envelopment-Free Disposal Hull.
- CR-FDH: Ceiling Regression-Free Disposal Hull; квантиль регрессиясында \(\tau = 0.95\).
Маанилүүлүк үчүн 1000 кайталанган permutation тести жана %5 маанилүүлүк деңгээли колдонулган. Bottleneck таблицасы CE-FDH ыкмасы менен гана жана өзгөрмөлөрдүн баштапкы бирдиктерин колдонуу менен түзүлгөн.
NCA таасир көлөмдөрү
| Өзгөрмө | CE-FDH d | CR-FDH d |
|---|---|---|
| GDP | 0.206, p < 0.001 | 0.197, p < 0.001 |
| SOCSUP | 0.330, p < 0.001 | 0.319, p < 0.001 |
| HEALTH | 0.167, p < 0.001 | 0.155, p < 0.001 |
| FREE | 0.255, p < 0.001 | 0.229, p < 0.001 |
| GENER | 0.040, p = 0.001 | 0.038, p = 0.040 |
| CORRUP | 0.066, p < 0.001 | 0.050, p = 0.007 |
SOCSUP эки ыкмада тең `d > 0.3` менен чоң зарыл-шарт таасирине ээ. GDP, HEALTH жана FREE `0.1 < d < 0.3` аралыгында орточо көлөмдөгү таасирлерге ээ. GENER жана CORRUP үчүн p-маанилер маанилүү болсо да, таасир көлөмдөрү `d < 0.1` болгондуктан, булак аларды күчтүү практикалык критикалык тоскоолдуктар катары баалабайт.
Чечим Дарагында Маанилүү Болуу Менен NCAда Зарыл Шарт Болуу Бир Эле Нерсеби?
Жок. Чечим дарагынын маанилүүлүгү бир өзгөрмө тандалманы бакыт деңгээлдери боюнча канчалык натыйжалуу бөлөрүн жана божомол катасын азайтарын көрсөтсө, NCA таасир көлөмү белгилүү жогорку бакыт деңгээлдери байкалышы үчүн ошол өзгөрмө канчалык милдеттүү босого түзөрүн өлчөйт; ошондуктан FREE чечим дарагында төртүнчү орунда турганы менен, NCAда социалдык колдоодон кийин экинчи эң күчтүү критикалык тоскоолдук болушу мүмкүн.
Үч аналитикалык мамиленин иреттери бири-бири менен жогору, бирок кемчиликсиз эмес шайкештикти көрсөтөт. Булактын rank салыштыруусунда Pearson корреляция ирети менен чечим дарагынын маанилүүлүк иретинин ортосундагы Spearman байланышы `0.943`, Pearson ирети менен NCAнын ортосундагы байланыш `0.829`, ал эми чечим дарагы менен NCAнын ортосундагы байланыш `0.771` деп берилген.
Жогорку Бакыт Деңгээлдери Үчүн NCA Кайсы Критикалык Тоскоолдуктарды Көрсөтөт?
CE-FDH bottleneck жыйынтыктары социалдык колдоо жана эркиндик төмөнүрөөк бакыт босоголорунан тартып милдеттүү боло баштаарын, ден соолукта жашоонун күтүлгөн узактыгы болжол менен %60, ИДП болсо болжол менен %70 бакыт деңгээлинен тартып зарыл босого катары чыгаарын жана кабыл алынган коррупция байкалган бакыт бөлүштүрүүсүнүн эң жогорку бөлүгүндө гана күчтүү чектөө түзө баштаарын көрсөтөт.
| Бакыт деңгээли | HAPPY | GDP min. | SOCSUP min. | HEALTH min. | FREE min. | GENER min. | CORRUP maks. |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 0% | 1.28 | NN | NN | NN | NN | NN | NN |
| 10% | 1.93 | NN | 0.28 | NN | 0.32 | NN | NN |
| 20% | 2.58 | NN | 0.28 | NN | 0.32 | NN | NN |
| 30% | 3.23 | NN | 0.28 | NN | 0.32 | NN | NN |
| 40% | 3.88 | NN | 0.28 | NN | 0.32 | NN | NN |
| 50% | 4.53 | NN | 0.43 | NN | 0.32 | NN | NN |
| 60% | 5.18 | NN | 0.51 | 47.88 | 0.41 | NN | NN |
| 70% | 5.83 | 9.39 | 0.66 | 52.54 | 0.41 | −0.30 | NN |
| 80% | 6.48 | 9.85 | 0.72 | 55.70 | 0.59 | −0.28 | NN |
| 90% | 7.13 | 10.34 | 0.79 | 60.32 | 0.65 | −0.18 | 0.686 |
| 100% | 7.78 | 11.16 | 0.89 | 60.32 | 0.80 | −0.05 | 0.106 |
Таблицадагы GDP, SOCSUP, HEALTH, FREE жана GENER маанилери оң байланыштагы шарттар үчүн минималдуу босоголор. CORRUP терс байланышта болгондуктан, мааниси максималдуу кабыл алынуучу босого болуп саналат; мисалы, `HAPPY = 7.13` деңгээлинде CORRUP мааниси `0.686` же андан төмөн болушу зарыл-шарт чеги катары берилген.
GENER өзгөрмөсүндөгү терс босоголор “терс кайрымдуулук суммасы” дегенди билдирбейт деп өзгөчө белгилөө керек. Берешендик өзгөрмөсү кайрымдуулук жообунун киши башына ИДПга карата регрессиясынан алынган калдык катары аныкталгандыктан, терс маанилер өлкөнүн киреше деңгээлине жараша күтүлгөн кайрымдуулук ыкласынан төмөн экенин билдирет.
Социалдык колдоо менен эркиндиктин ар башка ролдору
Социалдык колдоо чечим дарагында да, NCAда да үстөм өзгөрмө. Ал дарактын биринчи бөлүнүүсүн түзөт, салыштырмалуу маанилүүлүк иретинде %34,6 менен биринчи жана NCAда эң жогорку зарыл-шарт таасир көлөмүнө ээ.
Эркиндик болсо башкача профиль көрсөтөт. Чечим дарагында %9,9 менен төртүнчү орунда турганы менен, NCAда экинчи эң жогорку зарыл-шарт таасир көлөмүн көрсөтөт. Бул жыйынтык өзгөрмө бүт тандалманы жакшы ажыратпаса да, жогорку бакыт деңгээлдери үчүн критикалык төмөнкү чек түзүшү мүмкүн экенин көрсөтөт.
Саламаттыктын чечим дарагындагы көрүнбөгөн, бирок маанилүү ролу
HEALTH негизги чечим дарагынын түйүндөрүндө primary split катары көрүнбөйт. Ошого карабастан, чечим дарагынын өзгөрмө маанилүүлүгүнүн %19,8ин түзүп, үчүнчү орунда турат. Мунун себеби — өзгөрмө маанилүүлүгүн эсептөөдө primary splitтер гана эмес, surrogate splitтер аркылуу алынган катаны азайтуу да эске алынат.
HEALTH ошондой эле GDP менен `0.688`, SOCSUP менен `0.639` корреляцияга ээ. Демек, саламаттык алып жүргөн маалыматтын бир бөлүгү жогорку деңгээлде тандалган экономикалык жана социалдык өзгөрмөлөр менен кайталанышы мүмкүн.
Изилдөө колдогон жыйынтыктар
- Социалдык колдоо жана киши башына ИДП бакыт айырмачылыктарын түзүмдөгөн эң маанилүү эки чечим дарагынын өзгөрмөсү.
- Социалдык колдоо чечим дарагынын тамыр splitи жана bootstrap үлгүлөрүнүн басымдуу бөлүгүндө бул ордун сактайт.
- Сызыктуу корреляциясы дээрлик нөл болгон берешендик айрым тереңирээк чечим дарагынын бутактарында шарттуу мааниге ээ болушу мүмкүн.
- Социалдык колдоо NCAда эң күчтүү зарыл-шарт таасирине ээ.
- Эркиндик NCAда ИДП жана саламаттыктан чоңураак зарыл-шарт таасир көлөмүн көрсөтөт.
- Жогорураак бакыт максаттары үчүн талап кылынган социалдык колдоо, киреше, саламаттык жана эркиндик босоголору жалпысынан жогорулайт.
- Кабыл алынган коррупция күчтүү критикалык тоскоолдук катары негизинен бөлүштүрүүнүн эң жогорку бакыт деңгээлдеринде көрүнөт.
- Random forest жана bootstrap жыйынтыктары социалдык колдоо менен ИДПнын маанилүүлүк иретиндеги жогорку орду бир гана чечим дарагынын спецификациясына көз каранды эмес экенин колдойт.
Изилдөө колдобогон жыйынтыктар
- Изилдөө социалдык колдоону же эркиндикти жогорулатуу бакытты белгилүү өлчөмдө себептик түрдө жогорулатарын далилдебейт.
- NCAдагы минималдуу маанилер саясат максаты же белгиленген доза эмес.
- Чечим дарагынын split босоголору универсалдуу психологиялык мыйзамдар эмес; алар 2022–2024 тандалмасынан алынган маалымат бөлүү чекиттери.
- Бир өлкөнүн белгилүү терминалдык түйүндө болушу анын маданиятынын же элинин өзгөрбөс бакыт касиети бар дегенди билдирбейт.
- Random forestтын жогорку божомол өндүрүмдүүлүгү чечим дарагындагы босоголордун же NCAдагы критикалык тоскоолдуктардын себептүүлүгүн ырастабайт.
- Кантрил тепкичи эмоционалдык бакубаттуулукту, жашоо максатын, тармакка мүнөздүү жашоого канааттанууну жана бакыт тууралуу маданий түшүнүктөрдүн баарын өлчөбөйт.
- 2022–2024 жыйынтыктары узак мөөнөт бою өзгөрбөй турган глобалдык бакыт байланыштарын далилдебейт.
Негизги чектөөлөр
Биринчи чектөө — чечим дарагынын үлгүлөөгө сезгичтиги. Маалыматтагы чакан өзгөрүүлөр дарактын түзүлүшүн өзгөртүшү мүмкүн. Изилдөө бул көйгөйдү эң жакшы альтернативалуу дарактарды салыштыруу, 500 кайталанган bootstrap жана random forest туруктуулук текшерүүсү менен азайтууга аракет кылган; жогорку деңгээлдеги социалдык колдоо–ИДП түзүлүшү күчтүү сакталган.
Экинчи чектөө — чечмеленүүчүлүк менен божомол күчүнүн ортосундагы тең салмак. Дарактын терминалдык түйүндөрүнүн санын чектөө түзүлүштү түшүнүктүү сактайт, бирок татаалыраак модель кармай ала турган айрым майда үлгүлөрдү атайын сыртта калтырышы мүмкүн.
Үчүнчү чектөө — NCA өзгөрмөлөрүнүн көз карандысыз эместиги. WHR көрсөткүчтөрүнүн бир бөлүгү бирге кыймылдагандыктан, ар бир NCA критикалык тоскоолдугу өз алдынча себептик фактор катары чечмеленбейт.
Төртүнчү чектөө — бакыт Кантрил тепкичи менен бир гана пункт аркылуу өлчөнөт. Өлчөө когнитивдик жашоо баасын камтыганы менен, эмоционалдык бакубаттуулукту, маанини, максатты жана жашоонун ар башка тармактарындагы канааттанууну толук камтыбайт. Өлкөлөр аралык маданий жооп берүү стилдери да салыштырууларга таасир этиши мүмкүн.
Бешинчи чектөө — GENER өзгөрмөсү түздөн-түз байкалган таза берешендик өлчөмү эмес жана кирешеге карата регрессиядан алынган калдык катары түзүлгөн. Бул түзүлүш өлчөө ызы-чуусун көбөйтүп, дарактын төмөнкү бутактарындагы берешендик splitтерин чечмелөөдө этияттыкты талап кылышы мүмкүн.
Алтынчы чектөө — убакыт аралыгы. 2022–2024 мезгили кыска жана пандемиядан кийинки социалдык жана экономикалык ыңгайлашуу процесстерин жарым-жартылай чагылдырышы мүмкүн. Ошондуктан байкалган босоголор же өлкө топтору узак мөөнөттүү өзгөрбөс байланыштар катары каралбашы керек.
Келечектеги изилдөөлөр
Булак узагыраак убакыт катарларын, пандемияга чейинки жана андан кийинки салыштырууларды, бакыт менен берешендиктин альтернативдүү өлчөмдөрүн, көп өлчөмдүү бакубаттуулук көрсөткүчтөрүн жана маданият, институттар же теңсиздик сыяктуу кошумча түшүндүрүүчү өзгөрмөлөрдү баалоону сунуштайт.
Мындан тышкары, зарыл шарт логикасын, жетиштүүлүк/конфигурация логикасын жана себептик идентификацияны бир изилдөө программасында кыйла ачык бириктирген гибриддик дизайндар келечектеги маанилүү методологиялык багыт катары бааланат.
Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү
Түпнуска изилдөө: Explaining Global Happiness: Evidence from Decision Trees and Necessary Condition Analysis
Авторлор: Teresa Torres-Coronas; Jorge de Andrés-Sánchez.
Жооптуу автор: Jorge de Andrés-Sánchez.
Мекемелер: Social and Business Research Laboratory, Department of Business Management, Universitat Rovira i Virgili, Tarragona жана Reus, Испания.
Журнал: Economies.
Басмакана: MDPI, Basel, Switzerland.
Библиографиялык жазуу: Economies 2026, 14(5), 172.
DOI: 10.3390/economies14050172.
Расмий DOI: 10.3390/economies14050172.
Жарыялоо процесси: Алынган 31 Март 2026; оңдолгон 29 Апрель 2026; кабыл алынган 6 Май 2026; жарыяланган 11 Май 2026.
Булак түрү: Рецензияланган илимий изилдөө макаласы.
Лицензия: Creative Commons Attribution (CC BY).
Маалымат мезгили: 2022–2024.
Негизги маалымат алкагы: Gallup World Poll / World Happiness Report.
Негизги натыйжа өзгөрмөсү: Кантрил тепкичи менен өлчөнгөн өлкө деңгээлиндеги орточо субъективдүү жашоо баасы.
Түшүндүрүүчү өзгөрмөлөр: киши башына ИДП, социалдык колдоо, ден соолукта жашоонун күтүлгөн узактыгы, жашоо тандоолорундагы эркиндик, берешендик жана кабыл алынган коррупция.
Негизги ыкма: Pearson корреляциясы; Decision Tree Regression; 5-fold cross-validation; 252 дарак гиперпараметр спецификациясы; bootstrap stability analysis; random forest туруктуулук текшерүүсү; Necessary Condition Analysis; CE-FDH жана CR-FDH; 1000 кайталанган permutation тести; CE-FDH bottleneck талдоосу.
Программалык камсыздоо: R 4.4.2. Изилдөөдө caret, rpart, rpart.plot, dplyr, ranger жана NCA пакеттери колдонулат. Resampling процедуралары үчүн туруктуу random seedдер колдонулган.
Кайра өндүрүмдүүлүк: Annotated R скрипттери жана колдонулган пакет/версия маалыматы Supplementary Materials жана изилдөөгө байланышкан GitHub репозиторийинде жалпыга ачык деп билдирилген.
Каржылоо: Telefónica жана Universitat Rovira i Virgili менен Universitat de Barcelona курамындагы Telefónica Chair on Smart Cities; долбоор номери 42.DB.00.18.00.
Этикалык билдирүү: Institutional Review Board Statement жана Informed Consent Statement “Not applicable” деп берилген.
Маалыматтын жеткиликтүүлүгү: Булак маалымат World Happiness Report маалымат бөлүшүү системасы аркылуу жеткиликтүү экенин жана кирүү датасы 25 Февраль 2026 болгонун билдирет.
AI колдонуу жөнүндө билдирүү: Авторлор ChatGPT 5.5 макаланын тилдик сапатын жакшыртуу үчүн колдонулганын ачык билдирген.
Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор кызыкчылыктардын кагылышын билдирген эмес.
Авторлордун салымы: Концептуалдаштыруу, методология, программалык камсыздоо, текшерүү, формалдуу талдоо, изилдөө, ресурстар, маалыматтарды курациялоо, визуалдаштыруу, көзөмөл, долбоорду башкаруу жана каржылоону алуу эки автор тарабынан биргеликте аткарылган. Түпнуска долбоор Teresa Torres-Coronas; карап чыгуу жана редакциялоо Jorge de Andrés-Sánchez тарабынан аткарылган деп билдирилген.
Булак ичиндеги техникалык эскертүү: Булак текст HEALTH өзгөрмөсүнүн primary split катары көрүнбөгөнүн түшүндүрүп жатып, бир жерде анын бакыт менен корреляциясын “low” деп мүнөздөйт; ошол эле макаланын Pearson таблицасында HEALTH–HAPPY корреляциясы 0.670. Verianla сандык таблицаны негиз кылып, бул корреляцияны төмөн деп мүнөздөбөйт.
Методологиялык чечмелөө чеги: DTR босоголору, өзгөрмө маанилүүлүктөрү жана NCA bottleneck маанилери 2022–2024 тандалмасындагы статистикалык түзүлүштү билдирет. Алар көз карандысыз себептик таасир баалары же универсалдуу саясат босоголору эмес.
Визуалды кайра чийүүгө ылайыктуулук: Жогору. Чечим дарагынын жогорку түзүлүшү, өзгөрмө маанилүүлүгүн салыштыруу жана bottleneck таблицасы оригиналдуу Verianla графиктери жана схемалары менен кайра түзүлүшү мүмкүн.
Verianla Live / Live Figure ылайыктуулугу: Ылайыктуу. Чечим дарагынын split ирети, variable-importance иерархиясы жана NCA босоголорунун кадам-кадам көрүнүктүү болушу туруктуу булак маанилери менен ишке ашырылышы мүмкүн; колдонуучуга жаңы илимий жыйынтык эсептетилбеши керек.
Пикир калтырыңыз
E-mail дарегиңиз жарыяланбайт. Милдеттүү талаалар * менен белгиленген