Туруктуу өнүгүүгө багытталган STEM билим берүүсү табигый илимдерди, технологияны, инженерияны жана математиканы окутууну экологиялык, социалдык жана экономикалык туруктуулук көйгөйлөрү менен байланыштырып, окуучуларда техникалык билим менен гана чектелбестен системалык ой жүгүртүү, сынчыл ой жүгүртүү, кызматташтык, этикалык талдоо жана чыныгы жашоодогу көйгөйлөрдү чечүү компетенцияларын өнүктүрүүнү көздөгөн интеграцияланган билим берүү ыкмасы. Sergio Nogales-Delgado менен Ismael Montero Fernándezдин сереби бул тармактын 2005–2025-жылдардагы өнүгүшүн Scopus негизиндеги сүрөттөмө жарыялоо талдоосу менен 80 изилдөөнү камтыган түзүмдөлгөн баяндоочу синтезди айкалыштырып карап чыгып, изилдөө тармагын контекст, кириш ресурстары, процесстер, натыйжалар жана таасир деген беш компоненттүү концептуалдык алкакта уюштурат.

Scopus издөөсү 15 декабрь 2025-жылы жүргүзүлүп, алгач 867 жазуу табылган. Эки автордун аталыштар менен аннотацияларды өз алдынча текшерүүсүнүн жыйынтыгында 131 жарыя толук тексттик баалоого алынган, кеңири ылайыктуулук текшерүүсүнөн кийин акыркы синтезде 80 изилдөө калтырылган. Сереп PRISMA принциптерин пайдаланганы менен, алдын ала катталган толук системалуу сереп протоколу же мета-анализ эмес.

Изилдөөлөрдү классификациялоо жогорку билим берүү 25/80 изилдөө менен бул тармакта эң көп изилденген билим берүү деңгээли экенин көрсөтөт. Эрте балалык билим берүү 6/80 изилдөө менен эң аз көрсөтүлгөн деңгээл; 14/80 изилдөө мугалимдерди даярдоого же кесиптик өнүгүүгө түздөн-түз багытталган. Долбоорго Негизделген Окутуу (Project-Based Learning, PjBL) 16/80 изилдөө менен эң көп билдирилген педагогикалык стратегия болуп саналат.

Туруктуулуктун үч негизги өлчөмү бирдей көрсөтүлгөн эмес. Экологиялык туруктуулук 46/80 изилдөөнүн негизги багыты; социалдык өлчөм 19/80, ал эми экономикалык өлчөм болгону 7/80 изилдөөдө ачык түрдө алдыга чыккан. Демек, тармактагы “туруктуулук” түшүнүгү көп учурда экологиялык көйгөйлөр менен күчтүүрөөк байланышат, социалдык адилеттүүлүк, экономикалык туруктуулук жана булардын бирге каралышы болсо чектүүрөөк бойдон калууда.

Серептин негизги жыйынтыгы — тармак тез өсүп жатканына карабастан, концептуалдык жана практикалык жактан али да бөлүк-бөлүк бойдон калууда. Активдүү окутуу, чыныгы жашоодогу көйгөйлөр, дисциплиналар аралык кызматташтык, мугалимдерди даярдоо жана санарип технологиялар маанилүү мүмкүнчүлүктөрдү берет; бирок туруктуулукту окуу программасына кошумча тема катары гана киргизүү, мугалимдердин жетишсиз даярдыгы, институционалдык тоскоолдуктар, баалоо көйгөйлөрү жана тең эмес жеткиликтүүлүк трансформацияны кеңири жайылтууну чектейт.

Изилдөө жасалма интеллект, виртуалдык лабораториялар же оюндаштыруу автоматтык түрдө жакшыраак окууга алып келерин далилдебейт. Технологиялык куралдардын баалуулугу алардын педагогикалык ыкма, этикалык колдонуу, жеткиликтүүлүк, мугалимдин компетенттүүлүгү жана туруктуулук максаттары менен кандайча интеграцияланганына көз каранды.

Изилдөөнүн негизги көйгөйү

Туруктуулук көйгөйлөрүн бир эле дисциплинанын чегинде чечүү мүмкүн эмес. Климаттын өзгөрүшү, энергетикалык өтүү, суу ресурстарын башкаруу, урбандашуу, биологиялык ар түрдүүлүк, ресурстук натыйжалуулук жана экологиялык адилеттүүлүк сыяктуу көйгөйлөр бир эле учурда илимий билимди, инженердик долбоорлоону, маалыматтарды талдоону, экономикалык чечимдерди жана коомдук баалуулуктарды күн тартибине чыгарат.

Ал эми STEM билим берүүнүн салттуу формасы көптөгөн билим берүү системаларында табигый илимдерди, технологияны, инженерияны жана математиканы параллелдүү, бирок бири-биринен бөлүнгөн сабактар катары окутууга дагы эле таянышы мүмкүн. Булак изилдөө туруктуулукту бул бөлүнгөн түзүмгө жаңы “тема” катары гана кошуу жетишсиз экенин баса белгилейт.

Негизги муктаждык — туруктуулукту окуу максаттарын, долбоор дизайнын, баалоону, мугалим даярдоону жана институционалдык саясатты калыптандырган кайчылаш принципке айлантуу.

Туруктуу Өнүгүүгө Багытталган STEM Билим Берүүсү Деген Эмне?

Туруктуу өнүгүүгө багытталган STEM билим берүүсү табигый илимдер, технология, инженерия жана математика боюнча билимдерди экологиялык, социалдык жана экономикалык туруктуулук көйгөйлөрү боюнча дисциплиналар аралык, практикалык жана баалуулукка негизделген түрдө бириктирген; техникалык чечимдерди иштеп чыгуу менен катар системалык ой жүгүртүүнү, этикалык жоопкерчиликти, кызматташууну жана узак мөөнөттүү коомдук таасирлерди да окуу максаттарына киргизген билим берүү ыкмасы.

Эмне үчүн STEM туруктуулук үчүн өзү эле жетиштүү эмес?

Техникалык билим туруктуулук үчүн зарыл, бирок өзү эле жетиштүү эмес. Мисалы, энергетикалык системалар физика жана инженерия билимин, эмиссия жана материалдык процесстер химияны, ресурстарды бөлүштүрүү жана оптималдаштыруу математиканы, ал эми технологиялык колдонмолор инженерия менен компьютердик илимдерди талап кылат.

Бирок кайсы чечим кабыл алына турганын техникалык натыйжалуулук гана аныктай албайт. Тең жеткиликтүүлүк, чыгым, коомдук таасирлер, экологиялык адилеттүүлүк, этикалык жоопкерчилик жана узак мөөнөттүү натыйжалар да эске алынышы керек.

Ошондуктан булак туруктуулукка багытталган STEMди жөн гана “көбүрөөк илим окутуу” катары эмес, техникалык жана социалдык-этикалык өлчөмдөрдү бирге ойлоно билүү жөндөмү катары карайт.

Жашыл химиянын билим берүүдөгү ролу

Булак жашыл химияны дисциплиналар аралык ыкманын конкреттүү мисалдарынын бири катары колдонот. Жашыл химия кооптуу заттарды пайдаланууну жана пайда болушун азайтууну же жоюуну, калдыктардын алдын алууну, энергиянын натыйжалуулугун жогорулатууну, коопсузураак материалдарды пайдаланууну жана кайра жаралуучу чийки заттарды колдоону максат кылган продукт жана процесс долбоорлоо ыкмасы.

Билим берүү жагынан жашыл химиянын мааниси негизги химия билимин чыныгы экологиялык көйгөйлөр менен байланыштырып, окуучуларды системалык ой жүгүртүүгө жана көп критерийлүү чечим кабыл алуу процессине багыттаганында.

Билим берүү деңгээли жогорулаган сайын эмне өзгөрөт?

Булак Figure 2де туруктуулукту интеграциялоону билим берүү деңгээлдери боюнча өнүгүп барган түзүм катары көрсөтөт.

Башталгыч жана орто билим берүүдө артыкчылык экологиялык аң-сезимге, негизги STEM билимине, жергиликтүү көйгөйлөргө, долбоордук ишмердүүлүккө жана туруктуу жүрүм-турумга берилет.

Жогорку билим берүүдө болсо дисциплиналар аралык интеграция, долбоорлоого негизделген көйгөй чечүү, чыныгы кесиптик практикалар, өнөр жай менен кызматташтык, системалык ой жүгүртүү, этикалык жоопкерчилик жана татаалыраак чечим кабыл алуу көндүмдөрү алдыга чыгат.

Бул айырма туруктуулук билим берүүсүн ар бир билим берүү деңгээлинде бир эле ыкма менен колдонууга болбой турганын көрсөтөт.

Университеттер эмне үчүн өзгөчө орунда?

Университеттер туруктуулукту гана окуткан мекемелер эмес; келечектеги инженерлерди, илимпоздорду, мугалимдерди жана чечим кабыл алуучуларды даярдагандыктан, практиканын институционалдык субъекттери болуп саналат.

Булак жогорку билим берүүдөгү living labдар, чыныгы жашоо долбоорлору, өнөр жай кызматташтыгы, кызмат аркылуу окутуу, долбоорлоого негизделген иштер жана дисциплиналар аралык программалар студенттердин кесиптик туруктуулук көйгөйлөрү менен бет келишине шарт түзөрүн талкуулайт.

Ошого карабастан, университеттик STEM программаларында туруктуулуктун көбүнчө өзөктүк принцип эмес, экологиялык тандоо сабагы же долбоор темасы деңгээлинде калышы негизги көйгөйлөрдүн бири.

Изилдөөнүн Беш Компоненттүү Концептуалдык Алкагы Кантип Иштейт?

Сунушталган концептуалдык алкак туруктуулукка багытталган STEM билим берүүсүн өз ара байланышкан беш деңгээлде түшүндүрөт: контекст билим берүүнү калыптандырган саясатты жана коомдук шарттарды, кириш ресурстары мугалимдердин жана ресурстардын мүмкүнчүлүгүн, процесстер педагогикалык практикаларды, натыйжалар окуучулардын билим-компетенция-баалуулук жетишкендиктерин жана таасир билим берүүнүн узак мөөнөттүү коомдук жана туруктуулук натыйжаларын билдирет.

Бул модель CIPP модели менен бирдейби?

Жок. Булак моделдин Context–Input–Process–Product (CIPP) ыкмасы менен түзүмдүк окшоштугу бар экенин кабыл алат; бирок сунушталган түзүм билим берүү программасынын натыйжалуулугун өлчөөгө арналган формалдуу баалоо куралы эмес.

Бул жердеги максат адабиятта бири-биринен ажырап талкууланган саясатты, мугалимдин мүмкүнчүлүгүн, педагогикалык ыкманы, окуу натыйжасын жана коомдук таасирди бирдиктүү чечмелөө системасында байланыштырууда.

Мындан тышкары, булак “product” өлчөмүн экиге бөлүп, кыска мөөнөттүү билим берүү натыйжалары менен узак мөөнөттүү таасирди ажыратат.

Байланыштардагы үзүлүү эмне үчүн маанилүү?

Булактын сынчыл талдоосунда көптөгөн көйгөйлөр беш өлчөмдүн ортосундагы байланыштын жетишсиздиги катары каралышы мүмкүн.

Туруктуулуктун долбоор темасы катары гана калышы контекст менен педагогикалык процесстин ортосундагы алсыз байланышты көрсөтөт.

Активдүү окутуу колдонулуп жатканда системалык ой жүгүртүү же этикалык талдоо өлчөнбөсө, бул процесс менен натыйжанын ортосундагы дал келбестик.

Окуучулар туруктуулук долбоорун аткарып жатканда институционалдык саясат же мугалимдин колдоосу жетишсиз болсо, кириш ресурстары менен процесстердин ортосундагы байланыш алсыз.

Ошондуктан булак туруктуулукту бир эле сабак же иш-чара эмес, системаны долбоорлоо көйгөйү катары көрөт.

Туруктуулук Үчүн Кайсы STEM Педагогикалары Алдыга Чыгат?

Каралган адабиятта окуучуга багытталган жана активдүү ыкмалар ачык көрүнөт; 80 изилдөөнү камтыган акыркы корпуста эң көп билдирилген стратегия 16 изилдөө менен Долбоорго Негизделген Окутуу болуп, аны көйгөйгө, изилдөөгө, долбоорлоого жана чыныгы жашоо контексттерине негизделген окутуу ыкмалары толуктайт.

Долбоорго Негизделген Окутуу

Долбоорго Негизделген Окутуу окуучуну бир туура жообу бар кыска суроодон көрө, узак мөөнөттүү жана көп баскычтуу чыныгы жашоо көйгөйүнүн үстүндө иштөөгө багыттайт.

Кайра жаралуучу энергия системасы, туруктуу шаар, калдыктарды азайтуу же жергиликтүү экологиялык көйгөй сыяктуу долбоор бир эле учурда маалымат чогултууну, математикалык талдоону, илимий түшүндүрүүнү, долбоорлоону, командалык ишти жана чечим кабыл алууну талап кылышы мүмкүн.

Булактын классификациясында PjBLнин 16/80 изилдөө менен эң көп билдирилген ыкма болушу туруктуулуктун практикалык мүнөзүнө шайкеш келет.

Көйгөйгө Негизделген Окутуу

Көйгөйгө Негизделген Окутуу (Problem-Based Learning, PBL) окутууну тема түшүндүрүлгөндөн кийин берилүүчү көнүгүү катары эмес, окуучу чечиши керек болгон татаал көйгөйдүн айланасында түзөт.

Туруктуулук контекстинде көйгөй энергия тандоосу, шаардык транспорт, сууну пайдалануу же ресурстарды бөлүштүрүү болушу мүмкүн. Окуучу көйгөйдү түшүнүү үчүн бир нече STEM тармагындагы билимди колдонушу керек.

Изилдөөгө Негизделген Окутуу

Изилдөөгө Негизделген Окутуу (Inquiry-Based Learning, IBL) окуучуну даяр маалыматты гана алууга эмес, суроо берүүгө, далил чогултууга, гипотеза же түшүндүрмө түзүүгө жана жыйынтыктарын кайра баалоого багыттайт.

Бул түзүм айрыкча экологиялык системалар сыяктуу көп өзгөрмөлүү темаларга ылайыктуу; анткени окуучу “туура жоопту” эмес, далил менен негизделген түшүндүрмөнү түзүүнү үйрөнөт.

Дизайнга негизделген окутуу

Дизайнга негизделген окутуу көйгөйдү талдоону, мүмкүн болгон чечимди иштеп чыгууну, прототиптөөнү же моделдөөнү, сыноону жана жакшыртууну камтыган циклдерден турат.

Булак бул ыкманы туруктуулуктун белгисиздик жана көп критерийлүү чечим кабыл алуу түзүмүнө ылайыктуу деп эсептейт. Чечим техникалык жактан гана иштебестен, чыгым, экологиялык таасир жана колдонуучунун муктаждыгы сыяктуу башка критерийлерге да жооп бериши керек.

Жерге негизделген жана living lab ыкмалары

Жерге негизделген окутуу окуучунун жашаган аймагындагы чыныгы экологиялык же социалдык көйгөйдү билим берүүнүн объектисине айландырат.

Living Lab же жандуу лаборатория ыкмасында кампус, квартал, шаар же коомчулук мисал келтирилген жер гана эмес, изилдөө жана кийлигишүү чөйрөсү болуп саналат.

Бул ыкмалар туруктуулук билимин абстракттуу түшүнүктөн практикага өткөрүп, университет, коом жана зарыл учурда өнөр жай ортосунда байланыш түзүүгө мүмкүндүк берет.

Активдүү окутуу бардык шартта ийгиликтүүбү?

Булак мындай жыйынтык чыгарбайт. Table 3 адабиятта ийгилик билдирген кейс-изилдөөлөр басымдуу болушу мүмкүн экенин жана ийгиликсиз же чектелген практикалар азыраак изилденерин өзгөчө сынга алат.

Класстын көлөмү, ресурстар, мугалимдин тажрыйбасы, сабактын узактыгы, институционалдык колдоо жана баалоо системасы сыяктуу шарттар ыкмалардын таасирин өзгөртүшү мүмкүн.

Ошондуктан келечекте салыштырмалуу жана узак мөөнөттүү изилдөөлөргө муктаждык бар.

Санарип Технология жана Жасалма Интеллект Туруктуулукка Багытталган STEM Билим Берүүдө Кантип Колдонулат?

Санарип технология бул серепте туруктуулук билим берүүсүн автоматтык түрдө жакшырта турган өз алдынча чечим эмес; ал татаал системаларды моделдөөгө, сценарийлерди сыноого, маалыматтарды талдоого, жекелештирилген кайтарым байланыш берүүгө, кызматташууга жана жеткиликтүүлүктү камсыз кылууга мүмкүндүк берген билим берүү ресурсу жана педагогикалык процессти жеңилдетүүчү курал; анын таасири мугалимдин компетенттүүлүгүнө, методологиялык интеграцияга, этикалык колдонууга жана санарип жеткиликтүүлүк шарттарына көз каранды.

Симуляция жана виртуалдык лабораториялар

Энергетикалык система, экологиялык процесс же шаардык өнүгүү сыяктуу татаал түзүмдөрдү класста физикалык түрдө куруу көп учурда мүмкүн эмес.

Симуляциялар жана виртуалдык лабораториялар окуучуларга альтернативдүү сценарийлерди салыштырууга, система компоненттеринин бири-бирине кандай таасир этерин изилдөөгө жана белгисиздик шартында чечим кабыл алууга мүмкүндүк бере алат.

Жасалма интеллект

Булак жасалма интеллект колдогон чөйрөлөрдү жекелештирүүдө, маалыматтарды талдоодо, кайтарым байланыш берүүдө жана татаал туруктуулук сценарийлерин изилдөөдө колдонууга болорун талкуулайт.

Ошол эле учурда булак AI колдонууну бир тараптуу “өнүгүү” баяны катары сунуштабайт. Маалыматтардын купуялыгы, алгоритмдик бир жактуулук, жоопкерчиликтүү колдонуу, мугалимдин даярдыгы жана тең жеткиликтүүлүк чечилиши керек болгон көйгөйлөр.

Оюндаштыруу

Оюндаштырылган жана сценарийге негизделген чөйрөлөр окуучуга ресурстарды башкарууну, саясат тандоону же экологиялык чечимдердин натыйжаларын интерактивдүү түрдө изилдөөгө жардам бере алат.

Булактын басымы упай жана белги сыяктуу үстүртөн оюн элементтеринен көрө, окуучунун системадагы чечим-натыйжа байланышын тажрыйбадан өткөрүшүндө.

Ачык билим берүү ресурстары жана онлайн кызматташтык

Ачык билим берүү ресурстары жана онлайн кызматташтык платформалары ар башка географиядагы окуучулардын билимге жана биргелешкен долбоорлорго жетүүсүн көбөйтө алат.

Бирок санарип инфраструктуранын тең эмес бөлүштүрүлүшү бул куралдардын учурдагы теңсиздикти азайтуунун ордуна күчөтүү коркунучун жаратышы мүмкүн.

Технологиялык детерминизм коркунучу

Table 3төгү маанилүү изилдөө боштуктарынын бири — AI, симуляция жана оюндаштыруу көбүнчө натыйжаларды өзүнөн өзү жакшыртат деген божомол.

Булакка ылайык, технологиянын билим берүүдөгү таасири анын техникалык өнүккөндүгүнөн көрө, педагогикалык дизайн ичинде кандай жайгаштырылганына көбүрөөк көз каранды.

Туура эмес интеграцияланган өнүккөн технология маанилүү окутуу куралынын ордуна кымбат же алаксыткан кошумча элементке айланышы мүмкүн.

Мугалим эмне үчүн борбордо калат?

Технология көбөйгөн сайын мугалимдин ролу жоголбойт. Тескерисинче, булак мугалимдердин дисциплиналар аралык мазмунду, активдүү окутууну, технологияны жана туруктуулук билимин бирге башкара алышын критикалык кириш ресурсу катары көрөт.

Figure 9 мугалимдерди даярдоону төрт негизги багытта жалпылайт: үзгүлтүксүз кесиптик өнүгүү, педагогикалык инновация, технологиялык интеграция жана кызматташтык тармактары.

Ошондуктан мугалимдерди даярдоо бир жолку программалык камсыздоо курсу катары эмес, институционалдык жактан колдоого алынган үзгүлтүксүз кесиптик өнүгүү процесси катары каралышы керек.

Теңдик жана гендер

Булак аялдардын STEM тармактарында жетишсиз көрсөтүлүшүн туруктуулук билим берүүсүнүн адам ресурстары маселеси гана эмес, теңдик маселеси катары да карайт.

Акыркы корпуста болжол менен 10 изилдөө гендердик теңсиздикке ачык түрдө багытталган.

Figure 10 теңсиздиктерди жеке окуучунун тандоосу катары гана эмес, жеткиликтүүлүк, үлгү адам, институционалдык түзүм, социалдык-экономикалык айырмачылык жана колдоо системалары менен байланышкан көйгөйлөр катары көрсөтөт.

Туруктуулук айлана-чөйрө гана дегенди билдирбейт

Изилдөөнүн эң көңүл бурарлык сандык жыйынтыктарынын бири — туруктуулуктун үч өлчөмүнүн тең салмаксыздыгы.

Бул тең салмаксыздык туруктуулук билим берүүсүнүн экологиялык компоненти салыштырмалуу күчтүү, ал эми социалдык жана экономикалык компоненттери азыраак интеграцияланганын көрсөтөт.

STEMдин экономикалык атаандаштык максаты менен туруктуулуктун ортосунда чыңалуу барбы?

Булак мындай концептуалдык чыңалууну ачык талкуулайт. STEM билим берүү тарыхый жактан инновация, экономикалык өсүш жана жумушчу күчүнө болгон муктаждык менен негизделген.

Туруктуулук ыкмасы болсо керектөө, экологиялык чектер, теңдик жана узак мөөнөттүү коомдук жоопкерчилик сыяктуу маселелерде экономикалык атаандаштык логикасын сынчыл баалоону талап кылышы мүмкүн.

Ошондуктан изилдөө STEM туруктуулукка кызмат кылышы үчүн “көбүрөөк технология” өндүрүүдөн тышкары билим берүү максаттарын да кайра ойлоно чыгуу керектигин жактайт.

Туруктуулук компетенциясы деген эмне?

Туруктуулук компетенциясы окуучунун туруктуулук жөнүндө маалыматка ээ болушу гана эмес; татаал системаларды түшүнүшү, келечектеги натыйжаларды алдын ала көрө билиши, баалуулук жана этикалык көйгөйлөрдү талкуулай алышы, стратегия иштеп чыгышы, башкалар менен кызматташа алышы жана чыныгы көйгөйлөр үчүн интеграцияланган чечим түзө алышы дегенди билдирет.

Булак UNESCO жана Wiek жана кесиптештеринин алкактарына таянып, системалык ой жүгүртүүнү, алдын ала көрө билүүнү, нормативдик/этикалык ой жүгүртүүнү, стратегиялык компетенцияны, кызматташууну, сынчыл ой жүгүртүүнү, өзүн-өзү аңдоону жана интеграцияланган көйгөй чечүүнү баса белгилейт.

Бул компетенцияларды классикалык экзамен менен өлчөө эмне үчүн кыйын?

Көп варианттуу же туура жыйынтыкка гана багытталган экзамендер окуучунун системадагы өз ара байланыштарды көрүү, ар түрдүү кызыкдар тараптар менен иштөө, этикалык дилемманы негиздөө же чыныгы жашоо көйгөйүндө чечимдин кесепеттерин таразалоо жөндөмүн толук өлчөй албайт.

Ошондуктан булак портфолио, рефлексивдүү күндөлүк, долбоорду баалоо, теңтуштарды баалоо, аткаруу тапшырмасы жана компетенция рубрикасы сыяктуу көбүрөөк аутентикалык ыкмаларды колдонууну талкуулайт.

Ошентсе да тармак боюнча ар башка билим берүү деңгээлдери жана маданий контексттер арасында колдонууга мүмкүн болгон бирдиктүү стандартташтырылган баалоо системасы азырынча жок.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Изилдөө суроолору

Сереп үч изилдөө суроосу менен түзүлгөн:

1. Туруктуулукка багытталган STEM билим берүү изилдөөлөрү убакыттын өтүшү менен кандай өнүккөн?
2. Туруктуулукту STEM билим берүүгө интеграциялоо үчүн кайсы педагогикалык ыкмалар эң көп колдонулган?
3. Адабиятта кандай пайдалар, кыйынчылыктар жана изилдөө боштуктары аныкталган?

Scopus издөө стратегиясы

Булак издөө 15 декабрь 2025-жылы Scopusта жүргүзүлгөнүн билдирет.

Негизги сурам:

TITLE-ABS-KEY ("STEM education" AND "sustainability")

Булакта жарыяланган толук сурамда мындан тышкары төмөнкү чыпкалар бар:

AND PUBYEAR > 2005

AND PUBYEAR < 2025

AND (LIMIT-TO (DOCTYPE,"ar") OR LIMIT-TO (DOCTYPE,"re"))

AND LIMIT-TO (LANGUAGE,"English")

Методологиялык дал келбестик жөнүндө эскертүү: Макаланын баяны жана Figure 4 мезгилди “2005–2025” деп аныктайт. Бирок жарыяланган сурамдагы >2005 жана <2025 шарттары чек аралык жылдарды техникалык жактан чыгарып салат. Бул айырма булактын ичинде чечилбегендиктен, Verianla тарабынан үнсүз түрдө оңдолгон эмес.

Киргизүү жана чыгаруу критерийлери

Киргизилген жарыялар туруктуулукту STEM билим берүүгө интеграциялоону түздөн-түз карашы; педагогикалык ыкма, окуу программасынын дизайны же билим берүү практикасы менен байланыштуу болушу; рецензияланган журнал макаласы же сереп мүнөзүндө болушу талап кылынат.

STEM билим берүүнү гана изилдеп, туруктуулук менен байланыш түзбөгөн иштер, туруктуулукту гана изилдеп, STEM менен маанилүү байланыш түзбөгөн иштер жана конференциялык тезис, редакциялык материал же рецензияланбаган документтер чыгарылган.

Изилдөөлөр Кантип Тандалып, Коддолгон?

Scopus издөөсүнөн алынган 867 жазуу эки автор тарабынан өз алдынча аталыш жана аннотация боюнча текшерилип, 131 жарыя толук тексттик баалоого өткөрүлгөн жана акыркы ылайыктуулук текшерүүсүнөн кийин 80 изилдөө акыркы синтезге киргизилген; бул изилдөөлөр билим берүү деңгээли, туруктуулук багыты, STEM өлчөмү, педагогикалык стратегия жана билдирилген билим берүү натыйжасы деген беш аналитикалык өлчөм боюнча коддолгон.

PRISMA колдонуу эмнени билдирет?

Макала изилдөөлөрдү аныктоо, текшерүү, ылайыктуулугун баалоо жана киргизүү процесстерин ачыгыраак кылуу үчүн PRISMA отчет берүү принциптерин пайдаланган.

Бирок изилдөө алдын ала катталган эмес жана толук системалуу сереп протоколун аткарган эмес. Авторлор муну аң-сезимдүү методологиялык тандоо катары түшүндүрүшөт; тармак дисциплина, ыкма жана түшүнүк жагынан гетерогендүү болгондуктан түзүмдөлгөн баяндоочу синтез ылайыктуураак деп эсептешет.

Сүрөттөмө жарыялоо талдоосу

Scopus маалыматтарынан жылдык жарыялардын саны, предметтик тармактар боюнча бөлүштүрүү, цитаталардын саны, авторлордун өндүрүмдүүлүгү жана h-индекс сыяктуу көрсөткүчтөр алынган. Маалыматтар электрондук жадыбал программасы менен иштетилип; аталыш, аннотация жана ачкыч сөздөрдүн жыштыгынан кошумча сөз булуту түзүлгөн.

Бул талдоо co-citation, co-occurrence же clusteringди камтыбагандыктан, кеңири библиометрия катары чечмеленбеши керек.

Жарыялардын саны кандай өзгөрдү?

Figure 4 туруктуулук менен STEM билим берүүнү бирге караган жарыялар айрыкча акыркы мезгилде кыйла көбөйгөнүн көрсөтөт.

Булак акыркы беш жылдагы өсүштү тез жана ылдамдап жаткан изилдөө кызыгуусу катары чечмелеп, акыркы эки жылда кеминде 50 макала жарыяланганын билдирет.

Авторлор бул өсүштү 2030 Agenda, SDGлер, Paris Agreement, European Green Deal жана UNESCOнун ESD алкагы сыяктуу эл аралык саясаттагы өнүгүүлөр менен тарыхый жактан байланыштырышат. Бул байланыш түшүндүрүүчү контекст; түз себептик талдоо жүргүзүлгөн эмес.

Предметтик тармактар

Социалдык Илимдер эң чоң категория болушу тармак техникалык туруктуулук практикаларынан гана эмес, окутуу, үйрөнүү, институт жана коомдук өзгөрүү көйгөйлөрүнөн да турарын көрсөтөт.

Эң көп цитаталанган изилдөөлөр

Булактын Table 1и Scopus 2025 көрүнүшүндөгү жогорку цитаталанган он изилдөөнү тизмелейт. Алгачкы үч орунда Clark жана Buttonдун 2011-жылдагы трансдисциплинардык туруктуулук билим берүү изилдөөсү 113 цитата; Derting жана кесиптештеринин STEM жогорку билим берүүсүндө окутуучулардын кесиптик өнүгүүсү боюнча изилдөөсү 80 цитата; Gamage жана кесиптештеринин STEM жогорку билим берүү программаларына туруктуулукту киргизүүнү караган 2022-жылдагы изилдөөсү 43 цитата менен турат.

Бул сандар өзгөрбөс универсалдуу цитата көрсөткүчтөрү эмес; Scopusтан 2025-жылы алынган булактын ошол учурдагы сүрөтү.

Эң өндүрүмдүү изилдөөчүлөр

Table 2де Elzomor, González-Gómez жана Jeong жетиден жарыя менен эң өндүрүмдүү изилдөөчүлөрдүн катарында көрсөтүлгөн. Blake жана Norouzi алтыдан; Mitra, Nagchaudhuri, Pradhananga жана Parrish бештен изилдөө менен артынан келет.

Figure 6 бул изилдөөчүлөр бир STEM дисциплинасында топтолбогонун; инженерия, социалдык илимдер, экологиялык илимдер, энергия, компьютердик илимдер жана башка тармактарга бөлүштүрүлгөнүн көрсөтөт.

Сөз булуту эмнени көрсөтөт?

Figure 7 аталыштардан, аннотациялардан жана ачкыч сөздөрдөн түзүлгөн сүрөттөмө сөз булуту. Сөздүн көлөмү терминдин жыштыгына жараша өзгөрөт.

Терминдердин бир тобу мугалим, окуучу, окутуу, долбоор/көйгөйгө негизделген ыкма, дисциплиналар аралык мамиле, гендер, кызматташтык жана окуу программасынын дизайнына; экинчи тобу SDGлер, биомасса жана кайра жаралуучу энергия сыяктуу туруктуулук колдонмолоруна багытталган.

Сөз булуту сандык байланыш же концептуалдык тармак талдоосу эмес; бул тармакта көп колдонулган түшүнүктөрдүн визуалдык кыскача көрүнүшү.

Акыркы 80 изилдөөнүн билим берүү деңгээли

Булак башталгыч жана орто билим берүү боюнча изилдөөлөр да бар экенин, бирок бул эки деңгээл үчүн бул жерде өзүнчө толук сандык бөлүштүрүүнү бербегенин белгилейт. Ошондуктан Verianla булакта жок сандарды толуктаган эмес.

Педагогикалык стратегиялар

Долбоорго Негизделген Окутуу 16/80 изилдөө менен ачык түрдө эң көп билдирилген ыкма.

PBL, IBL жана Дизайнга Негизделген Окутуу да олуттуу көрүнөт; бирок булак бул үч ыкма үчүн өзүнчө так изилдөө сандарын бербейт.

Оюнга негизделген окутуу, кызмат аркылуу окутуу, практика коомчулуктары, санарип симуляциялар, генеративдүү жасалма интеллект жана ачык билим берүү ресурстары жаңы тенденциялар катары көрсөтүлөт.

Изилдөө ыкмаларынын бөлүштүрүлүшү

Бул категориялар булакта өз алдынча классификациялык аталыштар катары берилген. Булак бардык 80 изилдөө үчүн калган категорияларды ушундай тактыкта майда-чүйдөсүнө чейин бербегендиктен, Verianla жетишпеген жалпы санды болжоп толтурган эмес.

Эң көп билдирилген практикалык көйгөй

Мугалим даярдоо жана кесиптик өнүгүү 28 изилдөөдө кездешкен көйгөй катары алдыга чыгат.

Аны окуу программасына интеграция, дисциплиналар аралык кызматташтык, туруктуулук компетенцияларын баалоо, институционалдык колдоо жана уюштуруучулук өзгөрүүгө каршылык сыяктуу көйгөйлөр толуктайт.

Сереп Аныктаган Эң Критикалык Изилдөө Боштуктары Кайсылар?

Сереп негизги көйгөй өзүнчө ийгиликтүү долбоорлордун жетишсиздиги эмес, туруктуулукту STEM билим берүүнүн өзөктүк түзүмүнө байланыштырган бүтүндүк жана өлчөнүүчү моделдердин жетишсиздиги экенин көрсөтөт; булак айрыкча окуу программасына интеграция, мугалим даярдоо, баалоо, санарип технологияларды сынчыл изилдөө, контексттик ар түрдүүлүк, теңдик жана узак мөөнөттүү таасирлерде олуттуу изилдөө боштуктарын аныктайт.

Сүрөттөрдүн илимий ролу

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

Туруктуулукка багытталган STEM билим берүү — тез өсүп жаткан жана барган сайын дисциплиналар аралык мүнөзгө ээ болуп жаткан изилдөө тармагы.

Окуучуга багытталган, чыныгы жашоо менен байланышкан жана активдүү педагогикалар адабиятта ачык алдыга чыгат.

Экологиялык туруктуулук социалдык жана өзгөчө экономикалык өлчөмдөргө караганда күчтүүрөөк көрсөтүлгөн.

Мугалим даярдоо жана институционалдык колдоо туруктуулукту интеграциялоонун негизги кириш ресурстары болуп саналат.

Туруктуулук компетенцияларын классикалык билим экзамендеринен кеңири баалоо ыкмалары менен өлчөөгө муктаждык бар.

Санарип технологиялар маанилүү мүмкүнчүлүктөрдү бергени менен, алардын таасири педагогикалык интеграцияга, этикалык колдонууга жана жеткиликтүүлүк шарттарына көз каранды.

Тармак тез кеңейип жатканына карабастан, теориялык бөлүнүү, чектелүү узак мөөнөттүү далилдер жана практикалар арасындагы төмөн салыштырылуучулук көйгөйлөрү уланууда.

Изилдөө колдобогон жыйынтыктар

Сереп бир эле педагогикалык ыкма бардык билим берүү деңгээлдеринде сөзсүз эң мыкты экенин далилдебейт.

PjBL эң көп колдонулган ыкма болушу PjBL ар бир шартта эң жогорку окуу таасирине ээ дегенди билдирбейт.

AI же башка санарип курал окуучулардын окуу жетишкендигин автоматтык же себептик түрдө жогорулатары көрсөтүлгөн эмес.

Экологиялык туруктуулуктун көбүрөөк изилдениши социалдык же экономикалык туруктуулук илимий жактан азыраак маанилүү дегенди билдирбейт.

Scopus жыйынтыктары бүткүл дүйнөлүк адабиятты билдирбейт; башка маалымат базаларында же англис тилинен башка тилдердеги жарыяларда башка үлгүлөр болушу мүмкүн.

Сереп мета-анализ болбогондуктан, ар кандай педагогикалардын стандартташтырылган таасир көлөмдөрүн салыштырбайт.

Изилдөөнүн күчтүү жактары

Биринчи күчтүү жак — туруктуулукка багытталган STEMди бир эле билим берүү деңгээли же бир эле педагогикалык ыкма менен чектебестен, эрте балалыктан жогорку билим берүүгө жана мугалим даярдоого чейинки кесилишүүчү деңгээлдердин перспективасын колдонгону.

Экинчи күчтүү жак — сүрөттөмө Scopus көрүнүшүн 80 изилдөөнүн мазмундук синтези менен айкалыштырганы.

Үчүнчү күчтүү жак — бөлүнгөн адабиятты беш компоненттүү концептуалдык алкакта уюштуруп, мугалим даярдоо, окуу программасы, педагогикалык процесс, окуу натыйжасы жана коомдук таасир ортосундагы байланыштарды көрүнүктүү кылганы.

Төртүнчү күчтүү жак — санарип технологияларды оң инновация катары гана бербей, жеткиликтүүлүк, этика, бир жактуулук жана педагогикалык шайкештик көйгөйлөрүн да талкуулаганы.

Бешинчи күчтүү жак — Table 3 аркылуу изилдөө боштуктарын жөн гана тизмектебестен, ар бир боштукту конкреттүү келечек изилдөө багыттары менен байланыштырып бергени.

Негизги чектөөлөр

Бир маалымат базасы: Издөө Scopusта гана жүргүзүлгөн; Web of Science, ERIC же IEEE Xploreдагы айрым изилдөөлөр өткөрүлүп кеткен болушу мүмкүн.

Тил чектөөсү: Англис тилиндеги жарыялар гана киргизилген. Жергиликтүү туруктуулук билим берүү тажрыйбалары улуттук жана региондук журналдарда башка тилдерде жарыяланышы мүмкүн болгондуктан, тилдик бир жактуулук ыктымал.

Жарыялоо бир жактуулугу: Оң билим берүү натыйжаларын билдирген практикалар нейтралдуу же ийгиликсиз практикаларга караганда көбүрөөк жарыяланышы мүмкүн.

Серептин түрү: Изилдөө толук системалуу сереп же мета-анализ эмес жана бардык адабиятты толук камтууну максат кылбайт.

Тез өнүгүп жаткан тармак: AI, санарип окутуу жана туруктуулук билим берүү тез өзгөрүп жаткандыктан, жаңы изилдөөлөр айрым жыйынтыктарды кыска убакытта кеңейтиши же өзгөртүшү мүмкүн.

Узак мөөнөттүү далил: Адабиятта чалгындоочу жана кейске негизделген изилдөөлөр басымдуу болгондуктан, узак мөөнөттүү билим берүү натыйжалары чектелүү.

Кайра өндүрүмдүүлүк

Булак Scopus сурамын, издөө датасын, тандоо критерийлерин, изилдөө сандарынын агымын жана коддоо өлчөмдөрүн билдирет.

Supplementary Table S1 издөө стратегиясын, Supplementary Table S2 болсо тематикалык талдоодо колдонулган коддоо категорияларын жана аныктамаларын берет.

Ошого карабастан, жарыяланган Scopus жыл чыпкасы менен текстте көрсөтүлгөн “2005–2025” мезгилинин дал келбестиги так кайра өндүрүүдө ачык түрдө эске алынышы керек.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска изилдөө: Research Trends in Sustainability-Oriented STEM Education

Авторлор: Sergio Nogales-Delgado; Ismael Montero Fernández.

Жооптуу автор: Sergio Nogales-Delgado.

Мекемелер: Department of Applied Physics, University of Extremadura, Badajoz, Spain; Department of Analytical Chemistry, Faculty of Science, Universidad de Extremadura, Badajoz, Spain.

Журнал: Education Sciences.

Басма/платформа: MDPI.

Библиографиялык жазуу: Education Sciences, 2026, 16(9), Article 1393.

DOI: 10.3390/educsci16091393.

Жарыялоо процесси: Кабыл алынган 17 июнь 2026; кайра кароо 26 август 2026; кабыл алуу 26 август 2026; жарыялоо 28 август 2026.

Булак түрү: Рецензияланган, жарыяланган түзүмдөлгөн баяндоочу сереп; PRISMA принциптерин пайдаланат, бирок толук системалуу сереп же мета-анализ эмес.

Лицензия: Creative Commons Attribution (CC BY).

Маалымат базасы: Scopus.

Издөө датасы: 15 декабрь 2025.

Алгачкы жазуу: 867.

Толук тексттик баалоо: 131 изилдөө.

Акыркы синтез: 80 изилдөө.

Текшерүү ыкмасы: Аталыш/аннотация жана толук текст этаптарында эки автордун өз алдынча баалоосу; пикир келишпестиктерди талкуу жана консенсус менен чечүү.

Коддоо өлчөмдөрү: Билим берүү деңгээли, туруктуулук багыты, STEM өлчөмү, педагогикалык стратегия жана билдирилген билим берүү натыйжасы.

Жарыялоо талдоосу: Жылдык жарыялардын саны, предметтик тармак, цитата көрсөткүчтөрү, өндүрүмдүү изилдөөчүлөр, h-индекс жана ачкыч сөздөрдүн жыштыгы.

Библиометриялык чек: Co-citation, co-occurrence же clustering талдоосу жүргүзүлгөн эмес; жарыялоо талдоосу кеңири библиометрия эмес, сүрөттөмө көрүнүш катары бааланышы керек.

Концептуалдык алкак: Context → Inputs → Processes → Outputs → Impact.

Булак ичиндеги методологиялык дал келбестик: Текст жана сүрөттөр изилдөө мезгилин 2005–2025 деп аныктаганы менен, жарыяланган Scopus сурамында PUBYEAR > 2005 жана PUBYEAR < 2025 шарттары бар. Бул айырма булакта түшүндүрүлгөн эмес.

Кошумча материалдар: Supplementary Table S1 издөө сурамын жана тиешелүү издөө маалыматын; Supplementary Table S2 тематикалык коддоо алкагын жана категориялардын аныктамаларын камтыйт.

Авторлордун салымы: Концептуалдаштыруу жана методология Sergio Nogales-Delgado; валидация, формалдык талдоо, изилдөө, ресурстар, маалыматтарды курациялоо, алгачкы долбоорду жазуу жана карап чыгуу эки автор; визуалдаштыруу Sergio Nogales-Delgado; көзөмөл эки автор тарабынан жүргүзүлгөн.

Каржылоо: Изилдөө тышкы каржылоо алган эмес.

Этика комитети: Колдонулбайт.

Маалымдалган макулдук: Колдонулбайт.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Серептин маалыматтары Scopusтан алынган библиографиялык жазуулар. Издөө стратегиясы жана киргизилген изилдөөлөргө байланыштуу материалдар ачыктык жана кайра өндүрүмдүүлүк максатында кошумча материалдарда берилген.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Булакта кызыкчылыктардын кагылышы жок экени билдирилген.

Негизги чечмелөө чеги: Бул изилдөө ар кандай педагогикалык ыкмалардын стандартташтырылган таасир көлөмдөрүн өлчөгөн мета-анализ эмес. Жыйынтыктар адабияттын түзүмү, кайталанган темалар жана булак изилдөөлөр билдирген тажрыйбалардын түзүмдөлгөн синтези.

Автордук укук жана кайра колдонуу жөнүндө эскертүү: Булак изилдөө CC BY лицензиясында. Бул Verianla тексти макаланын абзацтарынын механикалык кыргызча котормосу эмес; булактын ыкмасы, сандары, концептуалдык алкагы, сүрөттөрү, таблицалары, жыйынтыктары жана чектөөлөрү сакталып, өз алдынча окутуу түзүмүндө кайра баяндалган. Булак сүрөттөрүн пиксел боюнча көчүрүүнүн ордуна илимий байланыштарды сактоо менен оригиналдуу Verianla схемалары түрүндө кайра түзүүгө болот.