Gıda işleme yan ürünü (food by-product), bir tarımsal hammaddenin hedef gıda ürününe dönüştürülmesi sırasında ana ürün dışında ortaya çıkan ve doğrudan nihai ürün olarak kullanılmayan fakat uygun kalite, güvenlik ve tedarik koşullarında yeniden kaynak olarak değerlendirilebilecek materyaldir. Bu saha çalışması, Güney Kore'deki elma, armut, Kore lahanası ve turp işleyen işletmelerde üretim proseslerini, yan ürün oluşum noktalarını, oluşum oranlarını ve mevcut kullanım/bertaraf yollarını işletme ölçeğine göre incelemiştir. Elma, armut ve Kore lahanasında dörder, turpta iki olmak üzere toplam 14 işletme saha ziyareti ve görüşmelerle araştırılmış; gerçek işletme akışlarından ürün bazlı standartlaştırılmış prosesler oluşturulmuştur.
Büyük ölçekli işletmelerde yıllık toplam yan ürün oranları kaynak özetine göre elmada %20–25, armutta %35–43, Kore lahanasında %40–60 ve işlenmiş turpta %20–42 aralığındadır. Meyvelerde ana yan ürün özellikle presleme sırasında oluşan pomace iken, sebzelerde yan ürünler hasat, ön işleme, ayıklama, soyma, tuzlama ve yıkama gibi çok sayıda aşamaya dağılmıştır. Yan ürünlerin önemli bölümü hâlen hayvan yemi, kompost veya atık yönetimi yollarına gitmekte; yüksek katma değerli gıda ve endüstriyel ham madde olarak kullanım sınırlı kalmaktadır.
İşletme ölçeği ile toplam yan ürün oluşum oranı arasında Spearman ve Kendall analizleri uygulanmış, ancak incelenen örneklemde istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki gösterilememiştir. Bu nedenle yüksek veya düşük korelasyon katsayıları nedensel ya da genellenebilir ölçek etkisi olarak yorumlanmamalıdır. Çalışma ulusal yan ürün miktarının tam envanteri değil; yan ürün toplama, kalite yönetimi, kaynaklaştırma ve gelecekteki modelleme çalışmaları için işletme düzeyinde temel veri sağlayan saha araştırmasıdır.
Araştırmanın temel problemi
Gıda üretiminde ham maddenin tamamı nihai ürüne dönüşmez. Meyvelerde ayıklama, öğütme, presleme ve filtrasyon; sebzelerde hasat, dış yaprakların ayrılması, kesme, soyma, tuzlama ve yıkama gibi aşamalar çeşitli miktarlarda organik yan ürün oluşturur. Bu materyallerin bir bölümü besinsel veya fonksiyonel bileşenler taşımasına rağmen düzenli biçimde ayrılmadığında, uygun koşullarda saklanmadığında veya sürekli bir tedarik sistemi kurulmadığında düşük değerli yem/kompost uygulamalarına ya da atık bertarafına yönelmektedir.
Çalışmanın ele aldığı boşluk, önceki çalışmaların büyük bölümünün yan ürünlerin bileşimi, antioksidan özellikleri veya fonksiyonel kullanım potansiyeline odaklanmasına karşılık gerçek fabrikalarda hangi proses aşamasında, ne tür yan ürünün, yaklaşık ne kadar oluştuğu ve işletmelerin bunu nasıl yönettiği konusunda saha verisinin sınırlı olmasıdır.
Gıda İşleme Yan Ürünlerinin Kaynaklaştırılması Ne Anlama Gelir?
Gıda işleme yan ürünlerinin kaynaklaştırılması, ana üretim sürecinden çıkan pomace, kabuk, dış yaprak, kök-gövde parçası, filtrasyon kalıntısı veya benzeri materyallerin yalnız bertaraf edilmesi yerine kalite ve güvenlik koşulları sağlanarak gıda hammaddesi, fonksiyonel materyal, biyolojik kaynak, yem, kompost veya başka endüstriyel girdiler olarak kontrollü biçimde yeniden kullanılmasıdır; bu çalışma özellikle yüksek değerli kullanımlar için düzenli toplama, standardizasyon ve istikrarlı ham madde tedarikinin ön koşul olduğunu vurgulamaktadır.
Neden elma, armut, Kore lahanası ve turp seçildi?
Kaynak çalışma bu dört ürünü Güney Kore'de yüksek üretim ve işleme hacmine sahip başlıca tarımsal ürünler arasında değerlendirmiştir. Araştırmada kullanılan ulusal istatistiklere göre 2024 üretimi elma için yaklaşık 460 bin ton, armut için 178 bin ton, Kore lahanası için 1,948 milyon ton ve turp için 1,035 milyon ton düzeyindedir.
Bu ürünler aynı zamanda farklı işleme mantıklarını temsil eder. Elma ve armut ağırlıklı olarak meyve suyu/presleme süreçleriyle, Kore lahanası kimchi üretim zinciriyle, turp ise ayıklanmış-soyulmuş kök ürün üretimiyle incelenmiştir. Böylece tek bir üretim tipine bağlı olmayan farklı yan ürün oluşum örüntüleri karşılaştırılmıştır.
Saha örneklemi nasıl oluşturuldu?
| Ürün | Büyük işletme | Orta işletme | Küçük işletme | Toplam |
|---|---|---|---|---|
| Elma | 2 | 1 | 1 | 4 |
| Armut | 2 | 1 | 1 | 4 |
| Kore lahanası | 2 | 1 | 1 | 4 |
| Turp | 2 | 0 | 0 | 2 |
| Toplam | 8 | 3 | 3 | 14 |
İşletmeler yıllık ham madde işleme hacimleri temel alınarak L, M ve S kodlarıyla sınıflandırılmıştır. Makale bu sınıfların evrensel ton/yıl eşiklerini tanımlamaz; fiilen incelenen işletmelerin işlem hacimleri Table 2'de ayrı ayrı verilir. Bu nedenle L/M/S kodları çalışma örneklemi içindeki işletme ölçeği sınıfları olarak yorumlanmalıdır.
Araştırma Nisan–Kasım 2025 döneminde saha ziyareti ve işletme sorumlularıyla görüşme yöntemini birlikte kullanmıştır. Gerçek üretim akışı, yan ürünün oluştuğu aşama, materyalin biçimi, miktarı ve nihai değerlendirme/bertaraf yolu kayıt altına alınmıştır.
İşletmeler neden anonim kodlandı?
Kaynak şirket adlarını yayımlamak yerine işletme ölçeğini ve ürün türünü birleştiren anonim kodlar kullanmıştır. Örneğin L-A1 büyük ölçekli birinci elma işletmesini, M-P orta ölçekli armut işletmesini, S-C küçük Kore lahanası işletmesini ifade eder. Böylece proses ve miktar karşılaştırması yapılırken işletme kimliği doğrudan açıklanmamıştır.
Standartlaştırılmış üretim prosesi nasıl oluşturuldu?
Araştırmacılar aynı ürünü işleyen farklı ölçeklerdeki işletmelerin gerçek proses akışlarını karşılaştırmış; ortak olarak tekrarlanan temel aşamalardan ürün bazlı bir standart proses oluşturmuştur. Amaç bir fabrikanın birebir kopyasını kurmak değil, yan ürünün nerede oluştuğunu sistematik olarak gösterebilecek ortak üretim iskeletini çıkarmaktır.
| Ürün | Standart temel proses | Ana yan ürün oluşum noktaları |
|---|---|---|
| Elma | Ayıklama → iki aşamalı yıkama → öğütme → presleme → birincil filtrasyon → ikincil filtrasyon → sterilizasyon → paketleme | Ayıklama, presleme ve filtrasyon |
| Armut | Ayıklama → yıkama → öğütme → presleme → birincil filtrasyon → ikincil filtrasyon → sterilizasyon → paketleme | Ayıklama, presleme ve filtrasyon |
| Kore lahanası | Hasat/teslim alma → ön işleme → birincil ayıklama → tuzlama → ikincil ayıklama → yıkama → süzdürme → çeşnilendirme → paketleme | Hasat, ön işleme, ayıklama, tuzlama, yıkama ve çeşnilendirme |
| Turp | Hasat → teslim alma → ayıklama → soyma → yıkama → paketleme | Hasat, ayıklama ve soyma |
İşletme ölçeği proses yapısını nasıl değiştirdi?
Elma ve armutta temel proses iskeleti işletme büyüklüğünden bağımsız olarak benzer kalırken büyük işletmelerde yıkama, presleme veya filtrasyonun daha fazla aşamaya ayrıldığı ve otomasyonun daha gelişmiş olduğu görülmüştür. Orta ve küçük işletmelerde bazı aşamalar birleştirilmiş veya basitleştirilmiştir.
Kore lahanasında da büyük işletmelerin özellikle ayıklama ve yıkama süreçlerini daha çok alt aşamaya böldüğü; orta ve küçük işletmelerin daha basit prosesler kullandığı raporlanmıştır. Turp örnekleminde yalnız iki büyük işletme bulunduğu için büyük-orta-küçük ölçek karşılaştırması yapılamamıştır.
Kaynak şekillerinde yapay zekâ kullanımı
Makalenin yöntem bölümünde, saha verilerinden oluşturulan bazı proses şemalarının anlaşılabilirliğini artırmak amacıyla generative AI aracı olarak ChatGPT, GPT-5.5, OpenAI kullanıldığı belirtilmektedir. Figure 9 ise BioRender.com ile hazırlanmıştır. Bu araçlar saha verisinin yerine geçmemiş; proses bilgisinin görsel sunumunda kullanılmıştır.
Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları
Yan ürün oluşum oranı nasıl belirlendi?
İşletmelerden yıllık olarak oluşan yan ürün türü ve miktarı istenmiş, her proses basamağındaki yan ürün tipi sınıflandırılmış ve ham maddeye göre yüzdesel yan ürün oranı kaydedilmiştir. Miktarlar firma tarafından sağlanan kayıtlar ve saha görüşmelerine dayanmıştır.
Bazı işletmeler toplam yan ürün oranını tek değer yerine “%20–25” veya “%30–35” gibi aralık halinde bildirdiği için istatistiksel analizde bu aralıkların orta noktaları kullanılmıştır. Bu ayrıntı Table 7'deki minimum, maksimum, ortalama ve medyan değerlerin yorumlanması açısından önemlidir.
Büyük işletmelerde yıllık toplam yan ürün oranı
| Ürün | Toplam yan ürün oranı | Başlıca oluşum karakteri |
|---|---|---|
| Elma | %20–25 | Presleme pomacesi ağırlıklı |
| Armut | %35–43 | Presleme pomacesi ağırlıklı |
| Kore lahanası | %40–60 | Hasat ve çok aşamalı ön işleme/ayıklama boyunca dağılmış |
| Turp | %20–42 | Hasat, ayıklama ve soyma ağırlıklı |
Elma işleme yan ürünleri
Elma işleme işletmelerinde üç temel yan ürün tipi belirlenmiştir: ayıklamada ayrılan yenmeyen veya ticari değeri olmayan meyveler, preslemede oluşan elma pomacesi ve filtrasyon kalıntıları.
| İşletme | Ayıklama | Presleme pomacesi | Filtrasyon kalıntısı | Kaynakta verilen toplam yan ürün oranı |
|---|---|---|---|---|
| L-A1 | %0,3 | %25 | %0,1 | %20–25 |
| L-A2 | %3–5 | %20 | — | Kaynak tabloda ayrı toplam değer gösterilmemiştir |
| M-A | %10 | %40 | %1 | %40 |
| S-A | %2–3 | %30–35 | — | %30–35 |
Bu proses yüzdeleri mekanik olarak toplanmamalıdır; kaynak tablo bunları işletmelerin proses aşamalarında bildirdiği oranlar olarak sunmaktadır ve ayrıca bir toplam yan ürün sütunu vermektedir.
Elma pomacesinin değerlendirilme yolları arasında yem, kompost ve gübreleme bulunurken bazı ayıklama veya filtrasyon kalıntıları endüstriyel atık veya atık su olarak yönetilmiştir.
Armut işleme yan ürünleri
Armuttaki ana yan ürün yine pomacedir. Büyük bir işletmede ayıklama kaynaklı yenmeyen bölüm %5–8, ikincil presleme pomacesi yaklaşık %32–35 olarak raporlanmış; toplam yan ürün oranı %37–43 olarak verilmiş ve presleme basıncına bağlı olarak %55'e çıkabildiği not edilmiştir.
Diğer işletmelerde armut pomacesi oranları yaklaşık %35, %55 ve %20–28 gibi farklı değerler göstermiştir. Bu geniş farklılık, kaynak yazarlar tarafından ham madde kalitesi, presleme yöntemi ve ekipman çalışma koşullarındaki değişkenlikle ilişkilendirilmiştir.
Armut yan ürünlerinin bir bölümü hayvan yemi, kompost veya başka gıda üreticilerinin girdisi olarak kullanılmış; bazı işletmelerde ise gıda atığı, düzenli depolama veya dondurarak saklama yolları görülmüştür.
Kore lahanası işleme yan ürünleri
Kore lahanasında yan ürün yalnız tek bir aşamada yoğunlaşmamıştır. Dış yapraklar, yeşil yapraklar, gövde/kök tabanı, lahana çekirdeği, tuzlanmış lahana parçaları, yıkamada ayrılan parçalar ve çeşnilendirme sırasında oluşan artıklar farklı proses noktalarında ortaya çıkmıştır.
| İşletme | Ölçek | Toplam yan ürün oranı |
|---|---|---|
| L-C1 | Büyük | %45–50; yaz sezonunda %60'a kadar |
| L-C2 | Büyük | %40–60 |
| M-C | Orta | %40 |
| S-C | Küçük | %20 |
Bazı büyük işletmeler yeşil yaprakların belirli bölümünü gıda üreticilerine verirken önemli miktarlar atık olarak yönetilmeye devam etmiştir. Hasat kaynaklı dış yaprak ve gövde parçalarının tarlada bırakılması veya gömülmesi de gözlenen uygulamalar arasındadır.
Kaynak yazarları yüksek nem içeren lahana yan ürünlerinin kontrolsüz oda sıcaklığı koşullarında tutulmasının bozulma ve mikrobiyolojik risk açısından sorun yaratabileceğini, kaynaklaştırma için soğutma, kurutma veya başka stabilizasyon adımlarıyla birlikte kalite ve hijyen standartları gerektiğini tartışmaktadır.
Turp işleme yan ürünleri
Turp yan ürünleri yapraklar, pazarlanamayan turplar, kökün iki uç kısmı ve soyma sırasında çıkan kabuktan oluşmaktadır.
| İşletme | Hasat yan ürünü | Ayıklama | Soyma | Toplam |
|---|---|---|---|---|
| L-R1 | %10–17 | %5 | %20 | %35–42 |
| L-R2 | — | — | %20 | %20 |
L-R1'de incelenen yan ürünlerin düzenli depolamaya gönderildiği, L-R2'de soyma yan ürününün endüstriyel atık olarak işlendiği raporlanmıştır. Turp için yalnız iki büyük işletme bulunması, ölçek etkisinin analiz edilmesini engellemiştir.
Medyan Toplam Yan Ürün Oranı En Yüksek Hangi Üründeydi?
Table 7'de aralık değerlerinin orta noktaları kullanılarak hesaplanan işletme düzeyi betimsel istatistiklere göre medyan toplam yan ürün oranı en yüksek ürün armuttur (%43,8); buna karşılık ortalama toplam yan ürün oranı en yüksek ürün Kore lahanasıdır (%40,0), bu nedenle “en yüksek” sonucu kullanılan istatistiğe göre farklılaşmaktadır.
| Ürün | Ortalama (%) | SD | Medyan (%) | Minimum (%) | Maksimum (%) |
|---|---|---|---|---|---|
| Elma | 28,8 | 9,24 | 27,5 | 20,0 | 40,0 |
| Armut | 39,4 | 13,6 | 43,8 | 20,0 | 50,0 |
| Kore lahanası | 40,0 | 10,8 | 37,5 | 30,0 | 55,0 |
| Turp | 29,3 | 13,0 | 29,3 | 20,0 | 38,5 |
Bu tablo, kaynak tarafından aralık biçiminde bildirilen firma değerlerinin orta noktaya dönüştürülmesinden sonra hesaplandığı için örneğin turptaki 38,5 veya Kore lahanasındaki 55,0 değeri ham aralığın üst sınırı değil, istatistik analizine giren temsilî orta nokta değeridir.
İstatistiksel analiz nasıl yapıldı?
İşletme ölçeği L=3, M=2 ve S=1 olarak kodlandı. Aralık biçimindeki toplam yan ürün oranları orta noktaya çevrildi. Her ürün için ortalama, medyan, minimum, maksimum ve standart sapma hesaplandı.
Örneklem küçük olduğundan işletme ölçeği ile toplam yan ürün oranı ilişkisi için Spearman rank correlation ve Kendall's tau kullanıldı. Turpta yalnız iki büyük işletme bulunduğundan bu ürün için korelasyon testi uygulanmadı.
Heatmap dışındaki analizler SPSS version 27.0, korelasyon heatmap'i ise R Studio version 4.6.0 ile hazırlanmıştır.
İşletme Ölçeği Yan Ürün Oluşum Oranını Belirliyor mu?
Bu çalışmanın sınırlı saha örnekleminde işletme ölçeği ile toplam yan ürün oranı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki gösterilememiştir; elma negatif, armut ve Kore lahanası pozitif korelasyon katsayıları üretmiş olsa da bütün testlerde p>0,05'tir ve turp için yalnız büyük işletmeler bulunduğundan ölçek korelasyonu hesaplanamamıştır.
| Analiz | Spearman rho | p | Kendall tau-b | p | Yorum |
|---|---|---|---|---|---|
| Genel | 0,289 | 0,276 | 0,220 | 0,297 | Anlamlı değil |
| Elma | -0,811 | 0,133 | -0,707 | 0,107 | Anlamlı değil |
| Armut | 0,316 | 0,667 | 0,183 | 0,718 | Anlamlı değil |
| Kore lahanası | 0,949 | 0,167 | 0,913 | 0,071 | Anlamlı değil |
| Turp | Hesaplanmadı | — | Hesaplanmadı | — | Yalnız iki büyük işletme |
Özellikle Kore lahanasında katsayıların 1'e yakın görünmesi güçlü örüntü izlenimi yaratabilir; ancak n çok küçük olduğu için p değerleri anlamlılık sınırını geçmemiştir. Bu sonuç “ilişki yoktur” şeklinde kesin bir kanıt da değildir. Daha doğru yorum, mevcut örneklemin işletme ölçeği etkisini güvenilir biçimde belirlemek için yetersiz olduğudur.
Mevcut yan ürün kullanım yolları
| Ürün | Başlıca yan ürünler | Gözlenen kullanım/bertaraf yolları |
|---|---|---|
| Elma | Yenmeyen meyve, pomace, filtrasyon kalıntısı | Yem, kompost, gübre, endüstriyel atık, atık su |
| Armut | Yenmeyen meyve, pomace, filtrasyon kalıntısı, köpük | Yem, kompost, başka gıda üreticisi, gıda atığı, düzenli depolama, dondurma |
| Kore lahanası | Dış/yeşil yaprak, gövde tabanı, çekirdek, tuzlanmış parçalar, yıkama/çeşnilendirme artıkları | Gıda üreticisine gönderme, atık, kompost veya gömme/depolama |
| Turp | Yaprak, pazarlanamaz kök, uç parçaları, kabuk | Düzenli depolama ve endüstriyel atık |
Kaynaklaştırmanın önündeki saha sorunları
Kaynak yazarlar, özellikle orta ve küçük işletmelerde depolama alanı kısıtı, hijyen yönetimi güçlüğü ve düzenli lojistik ağının bulunmamasının ayrı toplama ve kaynaklaştırmayı sınırladığını belirtmektedir.
Armut pomacesi gibi materyallerin farklı işletmelerde farklı mevsim ve hacimlerde oluşması, sabit bileşim ve düzenli miktarda ham madde sağlanmasını zorlaştırmaktadır. Kaynak, bölgesel toplama ve konsolidasyon sistemlerini bu nedenle önemli görmektedir.
Kore lahanası ve turp gibi yüksek nemli ürünlerde kalite kaybı hızlı olabileceğinden soğuk muhafaza, kurutma veya başka ön işlemler; mikrobiyolojik güvenlik, pestisit/ağır metal kontrolü ve standardize depolama/taşıma prosedürleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
Mevzuat ve döngüsel ekonomi bağlamı
Kaynak tartışması Güney Kore'de birçok agro-food by-product materyalinin atık mevzuatı içinde bitkisel artık olarak değerlendirilmesinin gıda veya endüstriyel ham madde olarak yeniden kullanımını idari açıdan zorlaştırabildiğini belirtmektedir. Yazarlar, döngüsel kaynak statüsünün geliştirilmesi ve geri dönüşüm/upcycling uygulamalarını kolaylaştıracak düzenleyici ve endüstriyel desteklerin genişletilmesini önermektedir.
Figure 9'un bilimsel mesajı
Figure 9, çalışmanın parçalı bulgularını tek kaynak zincirinde birleştirir: tarımsal ham madde üretimi → işletmeye giriş → üretim/işleme → yan ürün oluşumu → toplama ve depolama → mevcut yem/kompost/atık yolları → daha yüksek katma değerli kaynaklaştırma ve istikrarlı hammadde tedarik sistemi.
Figure 9 BioRender.com ile hazırlanmıştır. Verianla için bu görselin ayırt edici düzeni veya platform varlıkları kopyalanmamalı; yalnız kaynakta tanımlanan bilimsel akış yeni ve bağımsız bir görsel mimariyle yeniden kurulmalıdır.
Çalışmanın desteklediği sonuçlar
- Elma ve armut işleme süreçlerinde ana yan ürün özellikle presleme aşamasında oluşan pomacedir.
- Kore lahanası ve turp yan ürünleri üretimin birden fazla aşamasına dağılmaktadır.
- Büyük işletmelerde yan ürün oranları ürüne göre belirgin biçimde değişmektedir.
- İşletme büyüklüğü proses ayrıntısı ve otomasyon derecesiyle ilişkilidir.
- Yan ürünlerin önemli bölümü hâlen yem, kompost veya atık yollarıyla yönetilmektedir.
- Table 7 işletmeler arasında ürün bazında farklı yan ürün düzeyleri olduğunu göstermektedir.
- İncelenen örneklemde işletme ölçeği ile toplam yan ürün oranı arasında istatistiksel olarak anlamlı korelasyon gösterilmemiştir.
- Standardize proses haritaları, yan ürünün nerede oluştuğunu ve gelecekte hangi aşamada ayrı toplanabileceğini belirlemek için temel veri sağlar.
Çalışmanın desteklemediği sonuçlar
- Kore'de yıllık toplam elma, armut, Kore lahanası veya turp yan ürün tonajı bu çalışma tarafından hesaplanmamıştır.
- İncelenen 14 işletme ülke genelini temsil eden rastgele bir ulusal örneklem değildir.
- Yüksek korelasyon katsayısı işletme ölçeğinin yan ürün oranına nedensel etkisini kanıtlamaz.
- Yan ürünlerin yüksek katma değerli ürüne dönüştürülmesinin ekonomik kârlılığı bu çalışmada test edilmemiştir.
- Gıda hammaddesi olarak kullanılacak bütün yan ürünlerin mikrobiyolojik, kimyasal veya toksikolojik güvenliği doğrulanmamıştır.
- Standartlaştırılmış prosesler bütün fabrikaların zorunlu veya optimize edilmiş prosesleri değildir; saha işletmelerindeki ortak adımlardan çıkarılmış araştırma şemalarıdır.
- Kaynaklaştırma potansiyeli, belirli bir ticari ürünün başarılı olduğu anlamına gelmez.
Bu Bulgular Kore'deki Toplam Ulusal Yan Ürün Miktarını Gösteriyor mu?
Hayır. Çalışma belirli üretim bölgelerinde saha ziyareti yapılabilen 14 işletmenin proses ve yan ürün oranlarını inceler; rastgele ulusal örnekleme, bütün işletmelerin envanteri veya ürün bazında ülke çapında tonaj ekstrapolasyonu yapılmadığı için sonuçlar ulusal toplam yan ürün miktarı olarak yorumlanamaz.
Başlıca yöntemsel sınırlılıklar
Birinci sınırlılık örneklem büyüklüğüdür. Elma, armut ve Kore lahanasında yalnız dörder işletme, turpta iki işletme bulunmaktadır. Bu yapı özellikle korelasyon testlerinin istatistiksel gücünü sınırlar.
İkinci sınırlılık örneklem seçimidir. İşletmeler saha ziyaretinin mümkün olması ve üretim bölgeleri dikkate alınarak seçilmiştir; ülke çapında olasılıklı örnekleme yapılmamıştır.
Üçüncü sınırlılık miktar verisinin bir bölümünün işletme kayıtları ve görüşmelerden gelmesidir. Bazı toplam oranlar kesin tek sayı yerine aralık olarak bildirilmiş ve istatistiksel analizde orta noktaya dönüştürülmüştür.
Dördüncü sınırlılık turp örneklemidir. Yalnız iki büyük işletme incelendiği için işletme ölçeği etkisi değerlendirilmemiştir.
Beşinci sınırlılık, araştırmanın yan ürünlerin bileşim/kalite güvenliğini doğrudan laboratuvarda ölçmemesidir. Kaynaklaştırma için önerilen hijyen ve kalite gereksinimleri saha gözlemi ve literatür bağlamında tartışılmıştır.
Gelecek araştırmalar için çıkarım
Kaynak, daha fazla işletmenin ve daha geniş coğrafi örneklemin dahil edildiği veri tabanları oluşturulmasını; yan ürün miktarı, kalite değişkenliği ve mevsimsellik gibi unsurların birlikte izlenmesini; toplama ve depolama sistemlerinin standardizasyonunu ve yüksek değerli kullanım için teknik/ekonomik modeller geliştirilmesini gerekli görmektedir.
Bu nedenle çalışmanın bilimsel değeri yalnız “ne kadar atık çıkıyor?” sorusuna cevap vermesinde değil; hangi proses noktasında hangi materyalin ortaya çıktığını görünür hale getirerek gelecekte kurulabilecek yan ürün tedarik zincirinin haritasını çıkarmasında yatmaktadır.
Kaynak ve Yöntem Notu
Özgün çalışma: A Study on the Characteristics of By-Product Generation during Food Manufacturing and Processing: Apples, Pears, Korean Cabbage, and Radishes
Korece başlık: 식품 제조･가공 부산물 발생 특성에 관한 연구: 사과, 배, 배추, 무를 대상으로
Yazarlar: Mi Jin Kim; Hyo Jun Won; Hee Sun Yang; Sung Hyen Lee; Seung-Yeob Song; Mina Kim; Ae-Jin Choi.
Sorumlu yazar: Ae-Jin Choi.
Kurum: Department of Food Resources Development, National Institute of Crop and Food Science, Rural Development Administration, Republic of Korea.
Dergi: Journal of the Korean Society of Food Science and Nutrition / 한국식품영양과학회지.
Yayımlayan kuruluş: The Korean Society of Food Science and Nutrition.
Cilt / sayı / sayfalar: 55(7), 626–638.
Yıl: 2026.
DOI: 10.3746/jkfn.2026.55.7.626.
Received: 25 Mart 2026.
Revised: 4 Haziran 2026.
Accepted: 16 Haziran 2026.
Kaynak türü: Hakemli saha araştırması; gıda işleme proses ve yan ürün oluşumu üzerine betimsel/gözlemsel çalışma.
Lisans: Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 (CC BY-NC 4.0).
Araştırma dönemi: Nisan–Kasım 2025 saha ziyaretleri ve işletme görüşmeleri.
Araştırma ürünleri: Elma, armut, Kore lahanası ve turp.
İşletme örneklemi: 14 işletme; elma 4, armut 4, Kore lahanası 4, turp 2.
Ölçek sınıflaması: Large (L), Medium (M), Small (S); yıllık ham madde işleme hacmine göre.
Anonim işletme kodları: Ölçek ve ürün harflerinden oluşturulmuştur; örneğin L-A1, M-P, S-C.
Veri toplama: Gerçek proseslerin saha gözlemi, işletme yetkilileriyle görüşme, yıllık hammadde/yan ürün miktarı ve kullanım/bertaraf yolu kayıtları.
Standart proses geliştirme: Aynı ürünü işleyen farklı ölçekli işletmelerde ortak olarak görülen temel proses aşamalarının karşılaştırılması.
İstatistiksel ön işlem: Aralık biçiminde verilen toplam yan ürün oranlarının analizde aralık orta noktasıyla temsil edilmesi.
Betimsel istatistikler: Ortalama, medyan, minimum, maksimum ve standart sapma.
Korelasyon: Spearman rank correlation ve Kendall's tau-b.
İşletme ölçeği kodlaması: L=3, M=2, S=1.
Turp korelasyonu: Yalnız iki büyük işletme bulunduğundan yapılmadı.
İstatistik yazılımı: SPSS version 27.0; correlation heatmap için R Studio version 4.6.0.
Figure 1–8: İşletme ölçeğine göre proses akışları ve dört ürün için standartlaştırılmış üretim şemaları.
Figure 9: Agro-food by-product generation, processing and utilization pathways; BioRender.com ile hazırlanmıştır.
Figure 10: İşletme ölçeği ile toplam yan ürün oranı için Spearman ve Kendall korelasyon heatmap'i.
Generative AI kullanımı: Saha verilerine dayalı bazı proses şemalarının hazırlanmasında ChatGPT, GPT-5.5, OpenAI kullanıldığı kaynakta belirtilmiştir.
Ana büyük-işletme yan ürün oranları: Elma %20–25; armut %35–43; Kore lahanası %40–60; turp %20–42.
Ana istatistiksel yorum: İşletme ölçeği ile toplam yan ürün oranı için analiz edilen korelasyonlar istatistiksel anlamlılığa ulaşmamıştır.
Finansman: Rural Development Administration joint research project, RS-2025-02215680.
Veri erişilebilirliği: Kaynakta ayrı bir Data Availability Statement bulunmamaktadır.
Çıkar çatışması: Kaynakta ayrı bir Conflict of Interest beyanı bulunmamaktadır; yokluğu varsayılmamıştır.
Yazar katkıları: Kaynakta ayrı bir CRediT/Author Contributions bölümü bulunmamaktadır.
Etik/IRB: Kaynakta ayrı bir insan araştırması etik kurul beyanı yer almamaktadır.
Temel yorum sınırı: Bulgular seçilmiş işletmelerin saha verisidir; ulusal toplam yan ürün tonajı, ekonomik fizibilite, kaynaklaştırmanın çevresel yaşam döngüsü etkisi veya bütün işletme ölçeklerinde nedensel ölçek etkisi olarak yorumlanmamalıdır.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir