Oziq-ovqatni qayta ishlash yon mahsuloti (food by-product) — qishloq xo‘jaligi xomashyosini maqsadli oziq-ovqat mahsulotiga aylantirish jarayonida asosiy mahsulotdan tashqari hosil bo‘ladigan va bevosita yakuniy mahsulot sifatida ishlatilmaydigan, ammo tegishli sifat, xavfsizlik va ta’minot sharoitida qayta resurs sifatida baholanishi mumkin bo‘lgan materialdir. Ushbu dala tadqiqoti Janubiy Koreyadagi olma, nok, Koreys karami va turpni qayta ishlaydigan korxonalarda ishlab chiqarish jarayonlarini, yon mahsulot hosil bo‘lish nuqtalarini, hosil bo‘lish ulushlarini hamda mavjud foydalanish/yo‘q qilish yo‘llarini korxona miqyosiga ko‘ra o‘rgangan. Olma, nok va Koreys karami bo‘yicha to‘rttadan, turp bo‘yicha ikkita, jami 14 korxona dala tashriflari va suhbatlar orqali tadqiq qilingan; real korxona oqimlari asosida mahsulotga xos standartlashtirilgan jarayonlar tuzilgan.
Yirik korxonalarda yillik umumiy yon mahsulot ulushlari manba xulosasiga ko‘ra olmada %20–25, nokda %35–43, Koreys karamida %40–60 va qayta ishlangan turpda %20–42 oralig‘idadir. Mevalarda asosiy yon mahsulot, ayniqsa, presslash vaqtida hosil bo‘ladigan pomace bo‘lsa, sabzavotlarda yon mahsulotlar yig‘im-terim, dastlabki ishlov, saralash, archish, tuzlash va yuvish kabi ko‘plab bosqichlarga tarqalgan. Yon mahsulotlarning muhim qismi hanuz hayvon ozuqasi, kompost yoki chiqindilarni boshqarish yo‘llariga yo‘naltiriladi; yuqori qo‘shimcha qiymatli oziq-ovqat va sanoat xomashyosi sifatida foydalanish esa cheklangan.
Korxona miqyosi bilan umumiy yon mahsulot hosil bo‘lish ulushi o‘rtasida Spearman va Kendall tahlillari qo‘llangan, biroq o‘rganilgan namunada statistik jihatdan ahamiyatli bog‘liqlik ko‘rsatilmagan. Shu sababli yuqori yoki past korrelyatsiya koeffitsiyentlari sababiy yoki umumlashtirilishi mumkin bo‘lgan miqyos ta’siri sifatida talqin qilinmasligi kerak. Tadqiqot milliy yon mahsulot miqdorining to‘liq inventari emas; u yon mahsulotlarni yig‘ish, sifatni boshqarish, resursga aylantirish va kelgusidagi modellashtirish tadqiqotlari uchun korxona darajasida bazaviy ma’lumot beradigan dala tadqiqotidir.
Tadqiqotning asosiy muammosi
Oziq-ovqat ishlab chiqarishda xomashyoning hammasi yakuniy mahsulotga aylanmaydi. Mevalarda saralash, maydalash, presslash va filtrlash; sabzavotlarda esa yig‘im-terim, tashqi barglarni ajratish, kesish, archish, tuzlash va yuvish kabi bosqichlar turli miqdorda organik yon mahsulot hosil qiladi. Bu materiallarning bir qismi oziqaviy yoki funksional komponentlarni saqlasa-da, ular muntazam ajratilmasa, tegishli sharoitda saqlanmasa yoki uzluksiz ta’minot tizimi yo‘lga qo‘yilmasa, past qiymatli yem/kompost amaliyotlariga yoki chiqindini yo‘q qilishga yo‘naltiriladi.
Tadqiqot ko‘rib chiqadigan bo‘shliq shundan iboratki, avvalgi ishlarning katta qismi yon mahsulotlarning tarkibi, antioksidant xususiyatlari yoki funksional foydalanish salohiyatiga qaratilgan bo‘lsa, real zavodlarda qaysi jarayon bosqichida, qanday turdagi yon mahsulot, taxminan qancha hosil bo‘lishi va korxonalar uni qanday boshqarishi haqida dala ma’lumotlari cheklangan.
Oziq-ovqatni Qayta Ishlash Yon Mahsulotlarini Resursga Aylantirish Nimani Anglatadi?
Oziq-ovqatni qayta ishlash yon mahsulotlarini resursga aylantirish — asosiy ishlab chiqarish jarayonidan chiqadigan pomace, po‘stloq, tashqi barg, ildiz-poya bo‘lagi, filtrlash qoldig‘i yoki shunga o‘xshash materiallarni shunchaki yo‘q qilish o‘rniga, sifat va xavfsizlik sharoitlari ta’minlangan holda oziq-ovqat xomashyosi, funksional material, biologik resurs, yem, kompost yoki boshqa sanoat kirishlari sifatida nazorat ostida qayta ishlatishdir; mazkur tadqiqot ayniqsa yuqori qiymatli foydalanish uchun muntazam yig‘ish, standartlashtirish va barqaror xomashyo ta’minoti zarur shart ekanini ta’kidlaydi.
Nega olma, nok, Koreys karami va turp tanlangan?
Manba tadqiqoti ushbu to‘rt mahsulotni Janubiy Koreyada ishlab chiqarish va qayta ishlash hajmi yuqori bo‘lgan asosiy qishloq xo‘jaligi mahsulotlari qatorida baholagan. Tadqiqotda foydalanilgan milliy statistikaga ko‘ra, 2024 yilgi ishlab chiqarish olma uchun taxminan 460 ming tonna, nok uchun 178 ming tonna, Koreys karami uchun 1,948 million tonna va turp uchun 1,035 million tonna darajasidadir.
Bu mahsulotlar bir vaqtning o‘zida turli qayta ishlash mantiqlarini ham ifodalaydi. Olma va nok asosan sharbat/presslash jarayonlari bilan, Koreys karami kimchi ishlab chiqarish zanjiri bilan, turp esa saralangan-archilgan ildiz mahsulotini ishlab chiqarish bilan o‘rganilgan. Shu tariqa bitta ishlab chiqarish turiga bog‘liq bo‘lmagan turli yon mahsulot hosil bo‘lish naqshlari taqqoslangan.
Dala namunasi qanday shakllantirildi?
| Mahsulot | Yirik korxona | O‘rta korxona | Kichik korxona | Jami |
|---|---|---|---|---|
| Olma | 2 | 1 | 1 | 4 |
| Nok | 2 | 1 | 1 | 4 |
| Koreys karami | 2 | 1 | 1 | 4 |
| Turp | 2 | 0 | 0 | 2 |
| Jami | 8 | 3 | 3 | 14 |
Korxonalar yillik xomashyo qayta ishlash hajmiga asoslanib L, M va S kodlari bilan tasniflangan. Maqola bu sinflar uchun universal tonna/yil chegaralarini belgilamaydi; amalda o‘rganilgan korxonalarning qayta ishlash hajmlari Table 2-da alohida keltiriladi. Shu sababli L/M/S kodlari tadqiqot namunasi doirasidagi korxona miqyosi sinflari sifatida talqin qilinishi lozim.
Tadqiqot Aprel–Noyabr 2025 davrida dala tashriflari va korxona mas’ullari bilan suhbat usullarini birgalikda qo‘llagan. Real ishlab chiqarish oqimi, yon mahsulot hosil bo‘ladigan bosqich, material shakli, miqdori va yakuniy foydalanish/yo‘q qilish yo‘li qayd etilgan.
Korxonalar nega anonim kodlangan?
Manba kompaniya nomlarini e’lon qilish o‘rniga korxona miqyosi va mahsulot turini birlashtiradigan anonim kodlardan foydalangan. Masalan, L-A1 birinchi yirik olma korxonasini, M-P o‘rta miqyosdagi nok korxonasini, S-C esa kichik Koreys karami korxonasini bildiradi. Shunday qilib, jarayon va miqdor taqqoslanayotganda korxona shaxsi to‘g‘ridan-to‘g‘ri oshkor qilinmagan.
Standartlashtirilgan ishlab chiqarish jarayoni qanday yaratildi?
Tadqiqotchilar bir xil mahsulotni qayta ishlaydigan turli miqyosdagi korxonalarning real jarayon oqimlarini taqqoslab, umumiy ravishda takrorlanadigan asosiy bosqichlardan mahsulotga xos standart jarayon tuzgan. Maqsad bitta zavodning aynan nusxasini yaratish emas, balki yon mahsulot qayerda hosil bo‘lishini tizimli tarzda ko‘rsata oladigan umumiy ishlab chiqarish skeletini chiqarishdir.
| Mahsulot | Standart asosiy jarayon | Asosiy yon mahsulot hosil bo‘lish nuqtalari |
|---|---|---|
| Olma | Saralash → ikki bosqichli yuvish → maydalash → presslash → birlamchi filtrlash → ikkilamchi filtrlash → sterilizatsiya → qadoqlash | Saralash, presslash va filtrlash |
| Nok | Saralash → yuvish → maydalash → presslash → birlamchi filtrlash → ikkilamchi filtrlash → sterilizatsiya → qadoqlash | Saralash, presslash va filtrlash |
| Koreys karami | Yig‘im/qabul qilish → dastlabki ishlov → birlamchi saralash → tuzlash → ikkilamchi saralash → yuvish → suzdirish → ziravorlash → qadoqlash | Yig‘im, dastlabki ishlov, saralash, tuzlash, yuvish va ziravorlash |
| Turp | Yig‘im → qabul qilish → saralash → archish → yuvish → qadoqlash | Yig‘im, saralash va archish |
Korxona miqyosi jarayon tuzilishini qanday o‘zgartirdi?
Olma va nokda asosiy jarayon skeleti korxona kattaligidan qat’i nazar o‘xshash qolgan bo‘lsa, yirik korxonalarda yuvish, presslash yoki filtrlash ko‘proq bosqichlarga ajratilgani va avtomatlashtirish darajasi rivojlanganroq ekani kuzatilgan. O‘rta va kichik korxonalarda ayrim bosqichlar birlashtirilgan yoki soddalashtirilgan.
Koreys karamida ham yirik korxonalar ayniqsa saralash va yuvish jarayonlarini ko‘proq kichik bosqichlarga ajratgani, o‘rta va kichik korxonalar esa soddaroq jarayonlardan foydalangani qayd etilgan. Turp namunasida faqat ikkita yirik korxona bo‘lgani sababli yirik-o‘rta-kichik miqyos taqqoslanmagan.
Manba rasmlarida sun’iy intellektdan foydalanish
Maqolaning metod bo‘limida dala ma’lumotlaridan tuzilgan ayrim jarayon sxemalarining tushunarliligini oshirish maqsadida generative AI vositasi sifatida ChatGPT, GPT-5.5, OpenAI ishlatilgani ko‘rsatiladi. Figure 9 esa BioRender.com yordamida tayyorlangan. Ushbu vositalar dala ma’lumotining o‘rnini bosmagan; ular jarayon ma’lumotini vizual taqdim etishda qo‘llangan.
Tadqiqot Usuli va Natijalari
Yon mahsulot hosil bo‘lish ulushi qanday aniqlangan?
Korxonalardan yil davomida hosil bo‘ladigan yon mahsulot turi va miqdori so‘ralgan, har bir jarayon bosqichidagi yon mahsulot turi tasniflangan va xomashyoga nisbatan foizli yon mahsulot ulushi qayd etilgan. Miqdorlar kompaniya taqdim etgan yozuvlar va dala suhbatlariga asoslangan.
Ayrim korxonalar umumiy yon mahsulot ulushini bitta qiymat o‘rniga “%20–25” yoki “%30–35” kabi oraliq ko‘rinishida bildirgani sababli statistik tahlilda ushbu oraliqlarning o‘rta nuqtalari ishlatilgan. Bu tafsilot Table 7-dagi minimum, maksimum, o‘rtacha va median qiymatlarni talqin qilish nuqtai nazaridan muhimdir.
Yirik korxonalarda yillik umumiy yon mahsulot ulushi
| Mahsulot | Umumiy yon mahsulot ulushi | Asosiy hosil bo‘lish xususiyati |
|---|---|---|
| Olma | %20–25 | Asosan presslash pomacesi |
| Nok | %35–43 | Asosan presslash pomacesi |
| Koreys karami | %40–60 | Yig‘im va ko‘p bosqichli dastlabki ishlov/saralash bo‘ylab tarqalgan |
| Turp | %20–42 | Asosan yig‘im, saralash va archish |
Olmani qayta ishlash yon mahsulotlari
Olmani qayta ishlash korxonalarida uchta asosiy yon mahsulot turi aniqlangan: saralashda ajratilgan yeyilmaydigan yoki tijorat qiymati bo‘lmagan mevalar, presslashda hosil bo‘ladigan olma pomacesi va filtrlash qoldiqlari.
| Korxona | Saralash | Presslash pomacesi | Filtrlash qoldig‘i | Manbada berilgan umumiy yon mahsulot ulushi |
|---|---|---|---|---|
| L-A1 | %0,3 | %25 | %0,1 | %20–25 |
| L-A2 | %3–5 | %20 | — | Manba jadvalida alohida umumiy qiymat ko‘rsatilmagan |
| M-A | %10 | %40 | %1 | %40 |
| S-A | %2–3 | %30–35 | — | %30–35 |
Bu jarayon foizlarini mexanik ravishda qo‘shib bo‘lmaydi; manba jadvali ularni korxonalar jarayon bosqichlarida bildirgan ulushlar sifatida keltiradi va qo‘shimcha ravishda umumiy yon mahsulot ustunini beradi.
Olma pomacesidan foydalanish yo‘llari orasida yem, kompost va o‘g‘itlash mavjud bo‘lsa, ayrim saralash yoki filtrlash qoldiqlari sanoat chiqindisi yoki oqova suv sifatida boshqarilgan.
Nokni qayta ishlash yon mahsulotlari
Nokdagi asosiy yon mahsulot ham pomacedir. Yirik korxonalardan birida saralashdan kelib chiqqan yeyilmaydigan qism %5–8, ikkilamchi presslash pomacesi taxminan %32–35 deb qayd etilgan; umumiy yon mahsulot ulushi %37–43 deb berilgan va presslash bosimiga qarab %55-gacha yetishi mumkinligi qayd etilgan.
Boshqa korxonalarda nok pomacesi ulushlari taxminan %35, %55 va %20–28 kabi turli qiymatlarni ko‘rsatgan. Manba mualliflari bu katta farqni xomashyo sifati, presslash usuli va uskunalarning ish sharoitlaridagi o‘zgaruvchanlik bilan bog‘lagan.
Nok yon mahsulotlarining bir qismi hayvon ozuqasi, kompost yoki boshqa oziq-ovqat ishlab chiqaruvchilarining kirish materiali sifatida ishlatilgan; ayrim korxonalarda esa oziq-ovqat chiqindisi, poligonga tashlash yoki muzlatib saqlash yo‘llari kuzatilgan.
Koreys karamini qayta ishlash yon mahsulotlari
Koreys karamida yon mahsulot faqat bitta bosqichda to‘planmagan. Tashqi barglar, yashil barglar, poya/ildiz asosi, karam o‘zagi, tuzlangan karam bo‘laklari, yuvishda ajraladigan qismlar va ziravorlash vaqtida hosil bo‘ladigan qoldiqlar turli jarayon nuqtalarida paydo bo‘lgan.
| Korxona | Miqyos | Umumiy yon mahsulot ulushi |
|---|---|---|
| L-C1 | Yirik | %45–50; yoz mavsumida %60-gacha |
| L-C2 | Yirik | %40–60 |
| M-C | O‘rta | %40 |
| S-C | Kichik | %20 |
Ayrim yirik korxonalar yashil barglarning ma’lum qismini oziq-ovqat ishlab chiqaruvchilariga bergan bo‘lsa-da, sezilarli miqdorlar chiqindi sifatida boshqarilishda davom etgan. Yig‘imdan qolgan tashqi barg va poya bo‘laklarini dalada qoldirish yoki ko‘mish ham kuzatilgan amaliyotlar qatoriga kirgan.
Manba mualliflari namligi yuqori bo‘lgan karam yon mahsulotlarini nazoratsiz xona haroratida saqlash buzilish va mikrobiologik xavf nuqtai nazaridan muammo tug‘dirishi mumkinligini, resursga aylantirish uchun sovitish, quritish yoki boshqa barqarorlashtirish bosqichlari bilan birga sifat va gigiyena standartlari zarurligini muhokama qilgan.
Turpni qayta ishlash yon mahsulotlari
Turp yon mahsulotlari barglar, bozorga yaroqsiz turplar, ildizning ikki uch qismi va archish vaqtida chiqadigan po‘stloqdan iborat.
| Korxona | Yig‘im yon mahsuloti | Saralash | Archish | Jami |
|---|---|---|---|---|
| L-R1 | %10–17 | %5 | %20 | %35–42 |
| L-R2 | — | — | %20 | %20 |
L-R1-da o‘rganilgan yon mahsulotlar poligonga yuborilgani, L-R2-da esa archish yon mahsuloti sanoat chiqindisi sifatida qayta ishlangani qayd etilgan. Turp uchun faqat ikkita yirik korxona bo‘lishi miqyos ta’sirini tahlil qilishga to‘sqinlik qilgan.
Median Umumiy Yon Mahsulot Ulushi Eng Yuqori Qaysi Mahsulotda Bo‘lgan?
Table 7-da oraliq qiymatlarning o‘rta nuqtalaridan foydalanib hisoblangan korxona darajasidagi tavsifiy statistika bo‘yicha median umumiy yon mahsulot ulushi eng yuqori mahsulot nokdir (%43,8); bunga qarshi, o‘rtacha umumiy yon mahsulot ulushi eng yuqori mahsulot Koreys karamidir (%40,0), shu sababli “eng yuqori” natija ishlatilgan statistik ko‘rsatkichga qarab farqlanadi.
| Mahsulot | O‘rtacha (%) | SD | Median (%) | Minimum (%) | Maksimum (%) |
|---|---|---|---|---|---|
| Olma | 28,8 | 9,24 | 27,5 | 20,0 | 40,0 |
| Nok | 39,4 | 13,6 | 43,8 | 20,0 | 50,0 |
| Koreys karami | 40,0 | 10,8 | 37,5 | 30,0 | 55,0 |
| Turp | 29,3 | 13,0 | 29,3 | 20,0 | 38,5 |
Bu jadval manba tomonidan oraliq ko‘rinishida berilgan korxona qiymatlari o‘rta nuqtaga aylantirilgandan keyin hisoblangani sababli, masalan turpdagi 38,5 yoki Koreys karamidagi 55,0 qiymati xom oraliqning yuqori chegarasi emas, balki statistik tahlilga kiritilgan vakillik o‘rta nuqta qiymatidir.
Statistik tahlil qanday amalga oshirilgan?
Korxona miqyosi L=3, M=2 va S=1 sifatida kodlangan. Oraliq shaklida berilgan umumiy yon mahsulot ulushlari o‘rta nuqtaga aylantirilgan. Har bir mahsulot uchun o‘rtacha, median, minimum, maksimum va standart og‘ish hisoblangan.
Namuna kichik bo‘lgani sababli korxona miqyosi bilan umumiy yon mahsulot ulushi o‘rtasidagi bog‘liqlik uchun Spearman rank correlation va Kendall's tau ishlatilgan. Turpda faqat ikkita yirik korxona bo‘lgani uchun bu mahsulot bo‘yicha korrelyatsiya testi qo‘llanmagan.
Heatmap-dan tashqari tahlillar SPSS version 27.0, korrelyatsiya heatmap-i esa R Studio version 4.6.0 yordamida tayyorlangan.
Korxona Miqyosi Yon Mahsulot Hosil Bo‘lish Ulushini Belgilaydimi?
Ushbu tadqiqotning cheklangan dala namunasida korxona miqyosi bilan umumiy yon mahsulot ulushi o‘rtasida statistik jihatdan ahamiyatli bog‘liqlik ko‘rsatilmagan; olma manfiy, nok va Koreys karami musbat korrelyatsiya koeffitsiyentlarini bergan bo‘lsa-da, barcha testlarda p>0,05 va turp bo‘yicha faqat yirik korxonalar mavjudligi sababli miqyos korrelyatsiyasi hisoblanmagan.
| Tahlil | Spearman rho | p | Kendall tau-b | p | Talqin |
|---|---|---|---|---|---|
| Umumiy | 0,289 | 0,276 | 0,220 | 0,297 | Ahamiyatli emas |
| Olma | -0,811 | 0,133 | -0,707 | 0,107 | Ahamiyatli emas |
| Nok | 0,316 | 0,667 | 0,183 | 0,718 | Ahamiyatli emas |
| Koreys karami | 0,949 | 0,167 | 0,913 | 0,071 | Ahamiyatli emas |
| Turp | Hisoblanmagan | — | Hisoblanmagan | — | Faqat ikkita yirik korxona |
Ayniqsa Koreys karamida koeffitsiyentlarning 1-ga yaqin ko‘rinishi kuchli naqsh taassurotini berishi mumkin; biroq n juda kichik bo‘lgani uchun p qiymatlari ahamiyatlilik chegarasidan o‘tmagan. Bu natija “bog‘liqlik yo‘q” degan qat’iy dalil ham emas. To‘g‘riroq talqin — mavjud namuna korxona miqyosi ta’sirini ishonchli aniqlash uchun yetarli emas.
Mavjud yon mahsulotlardan foydalanish yo‘llari
| Mahsulot | Asosiy yon mahsulotlar | Kuzatilgan foydalanish/yo‘q qilish yo‘llari |
|---|---|---|
| Olma | Yeyilmaydigan meva, pomace, filtrlash qoldig‘i | Yem, kompost, o‘g‘it, sanoat chiqindisi, oqova suv |
| Nok | Yeyilmaydigan meva, pomace, filtrlash qoldig‘i, ko‘pik | Yem, kompost, boshqa oziq-ovqat ishlab chiqaruvchisi, oziq-ovqat chiqindisi, poligon, muzlatish |
| Koreys karami | Tashqi/yashil barg, poya asosi, o‘zak, tuzlangan bo‘laklar, yuvish/ziravorlash qoldiqlari | Oziq-ovqat ishlab chiqaruvchisiga yuborish, chiqindi, kompost yoki ko‘mish/saqlash |
| Turp | Barg, bozorga yaroqsiz ildiz, uch qismlar, po‘stloq | Poligon va sanoat chiqindisi |
Resursga aylantirish oldidagi dala muammolari
Manba mualliflari, ayniqsa o‘rta va kichik korxonalarda saqlash maydoni cheklanganligi, gigiyenani boshqarish qiyinligi va muntazam logistika tarmog‘i yo‘qligi alohida yig‘ish va resursga aylantirishni cheklashini ta’kidlaydi.
Nok pomacesi kabi materiallarning turli korxonalarda turli mavsum va hajmlarda hosil bo‘lishi barqaror tarkib va muntazam miqdorda xomashyo ta’minlashni qiyinlashtiradi. Manba shu sababli mintaqaviy yig‘ish va konsolidatsiya tizimlarini muhim deb hisoblaydi.
Koreys karami va turp kabi namligi yuqori mahsulotlarda sifat yo‘qolishi tez bo‘lishi mumkinligi sababli sovuq saqlash, quritish yoki boshqa dastlabki ishlovlar; mikrobiologik xavfsizlik, pestitsid/og‘ir metall nazorati hamda standartlashtirilgan saqlash/tashish protseduralari bilan birga baholanishi lozim.
Qonunchilik va aylana iqtisodiyot konteksti
Manbadagi muhokama Janubiy Koreyada ko‘plab agro-food by-product materiallarining chiqindi qonunchiligi doirasida o‘simlik qoldig‘i sifatida baholanishi ularni oziq-ovqat yoki sanoat xomashyosi sifatida qayta ishlatishni ma’muriy jihatdan qiyinlashtirishi mumkinligini qayd etadi. Mualliflar aylana resurs maqomini rivojlantirish va qayta ishlash/upcycling amaliyotlarini yengillashtiradigan tartibga soluvchi hamda sanoat ko‘magini kengaytirishni taklif qiladi.
Figure 9-ning ilmiy xabari
Figure 9 tadqiqotning tarqoq natijalarini bitta resurs zanjirida birlashtiradi: qishloq xo‘jaligi xomashyosini ishlab chiqarish → korxonaga kirish → ishlab chiqarish/qayta ishlash → yon mahsulot hosil bo‘lishi → yig‘ish va saqlash → mavjud yem/kompost/chiqindi yo‘llari → yuqori qo‘shimcha qiymatli resursga aylantirish va barqaror xomashyo ta’minoti tizimi.
Figure 9 BioRender.com yordamida tayyorlangan. Verianla uchun ushbu tasvirning o‘ziga xos joylashuvi yoki platforma aktivlari ko‘chirilmasligi kerak; faqat manbada tavsiflangan ilmiy oqim yangi va mustaqil vizual arxitektura bilan qayta qurilishi lozim.
Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar
- Olma va nokni qayta ishlash jarayonlarida asosiy yon mahsulot, ayniqsa, presslash bosqichida hosil bo‘ladigan pomacedir.
- Koreys karami va turp yon mahsulotlari ishlab chiqarishning bir necha bosqichiga tarqaladi.
- Yirik korxonalarda yon mahsulot ulushlari mahsulotga qarab sezilarli farq qiladi.
- Korxona kattaligi jarayon tafsiloti va avtomatlashtirish darajasi bilan bog‘liq.
- Yon mahsulotlarning muhim qismi hanuz yem, kompost yoki chiqindi yo‘llari orqali boshqariladi.
- Table 7 korxonalar o‘rtasida mahsulotga xos turli yon mahsulot darajalari mavjudligini ko‘rsatadi.
- O‘rganilgan namunada korxona miqyosi bilan umumiy yon mahsulot ulushi o‘rtasida statistik jihatdan ahamiyatli korrelyatsiya ko‘rsatilmagan.
- Standartlashtirilgan jarayon xaritalari yon mahsulot qayerda hosil bo‘lishini va kelgusida qaysi bosqichda alohida yig‘ilishi mumkinligini aniqlash uchun bazaviy ma’lumot beradi.
Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar
- Koreyada olma, nok, Koreys karami yoki turp yon mahsulotining yillik umumiy tonnaji ushbu tadqiqotda hisoblanmagan.
- O‘rganilgan 14 korxona mamlakat miqyosini ifodalovchi tasodifiy milliy namuna emas.
- Yuqori korrelyatsiya koeffitsiyenti korxona miqyosining yon mahsulot ulushiga sababiy ta’sirini isbotlamaydi.
- Yon mahsulotlarni yuqori qo‘shimcha qiymatli mahsulotga aylantirishning iqtisodiy rentabelligi ushbu tadqiqotda sinovdan o‘tkazilmagan.
- Oziq-ovqat xomashyosi sifatida ishlatiladigan barcha yon mahsulotlarning mikrobiologik, kimyoviy yoki toksikologik xavfsizligi tasdiqlanmagan.
- Standartlashtirilgan jarayonlar barcha zavodlarning majburiy yoki optimallashtirilgan jarayonlari emas; ular dala korxonalaridagi umumiy bosqichlardan chiqarilgan tadqiqot sxemalaridir.
- Resursga aylantirish salohiyati ma’lum bir tijorat mahsuloti muvaffaqiyatli ekanini anglatmaydi.
Bu Natijalar Koreyadagi Umumiy Milliy Yon Mahsulot Miqdorini Ko‘rsatadimi?
Yo‘q. Tadqiqot ma’lum ishlab chiqarish hududlarida dala tashrifi mumkin bo‘lgan 14 korxonaning jarayon va yon mahsulot ulushlarini o‘rganadi; tasodifiy milliy tanlama, barcha korxonalar inventari yoki mahsulot bo‘yicha mamlakat miqyosida tonnaj ekstrapolyatsiyasi amalga oshirilmagani sababli natijalarni milliy umumiy yon mahsulot miqdori sifatida talqin qilib bo‘lmaydi.
Asosiy metodologik cheklovlar
Birinchi cheklov namuna hajmidir. Olma, nok va Koreys karamida atigi to‘rttadan korxona, turpda ikkita korxona mavjud. Bu tuzilma ayniqsa korrelyatsiya testlarining statistik quvvatini cheklaydi.
Ikkinchi cheklov namuna tanlovidir. Korxonalar dala tashrifi imkoniyati va ishlab chiqarish hududlari hisobga olinib tanlangan; mamlakat miqyosida ehtimollik asosidagi tanlama amalga oshirilmagan.
Uchinchi cheklov miqdor ma’lumotining bir qismi korxona yozuvlari va suhbatlardan kelishidir. Ayrim umumiy ulushlar aniq bitta son o‘rniga oraliq shaklida berilgan va statistik tahlilda o‘rta nuqtaga aylantirilgan.
To‘rtinchi cheklov turp namunasidir. Faqat ikkita yirik korxona o‘rganilgani sababli korxona miqyosi ta’siri baholanmagan.
Beshinchi cheklov — tadqiqot yon mahsulotlarning tarkib/sifat xavfsizligini laboratoriyada bevosita o‘lchamagan. Resursga aylantirish uchun tavsiya etilgan gigiyena va sifat talablari dala kuzatuvlari va adabiyot kontekstida muhokama qilingan.
Kelajak tadqiqotlari uchun xulosa
Manba ko‘proq korxona va kengroq geografik namunani qamrab olgan ma’lumotlar bazalarini yaratishni; yon mahsulot miqdori, sifat o‘zgaruvchanligi va mavsumiylik kabi omillarni birga kuzatishni; yig‘ish va saqlash tizimlarini standartlashtirishni hamda yuqori qiymatli foydalanish uchun texnik/iqtisodiy modellar ishlab chiqishni zarur deb hisoblaydi.
Shu sababli tadqiqotning ilmiy qiymati faqat “qancha chiqindi chiqadi?” savoliga javob berishida emas; qaysi jarayon nuqtasida qaysi material paydo bo‘lishini ko‘rinadigan qilib, kelgusida qurilishi mumkin bo‘lgan yon mahsulot ta’minot zanjiri xaritasini tuzishidadir.
Manba va Usul Haqida Izoh
Asl tadqiqot: A Study on the Characteristics of By-Product Generation during Food Manufacturing and Processing: Apples, Pears, Korean Cabbage, and Radishes
Koreyscha sarlavha: 식품 제조･가공 부산물 발생 특성에 관한 연구: 사과, 배, 배추, 무를 대상으로
Mualliflar: Mi Jin Kim; Hyo Jun Won; Hee Sun Yang; Sung Hyen Lee; Seung-Yeob Song; Mina Kim; Ae-Jin Choi.
Mas’ul muallif: Ae-Jin Choi.
Muassasa: Department of Food Resources Development, National Institute of Crop and Food Science, Rural Development Administration, Republic of Korea.
Jurnal: Journal of the Korean Society of Food Science and Nutrition / 한국식품영양과학회지.
Nashr qiluvchi tashkilot: The Korean Society of Food Science and Nutrition.
Jild / son / sahifalar: 55(7), 626–638.
Yil: 2026.
DOI: 10.3746/jkfn.2026.55.7.626.
Received: 25 Mart 2026.
Revised: 4 Iyun 2026.
Accepted: 16 Iyun 2026.
Manba turi: Taqrizdan o‘tgan dala tadqiqoti; oziq-ovqatni qayta ishlash jarayonlari va yon mahsulot hosil bo‘lishi bo‘yicha tavsifiy/kuzatuv tadqiqoti.
Litsenziya: Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 (CC BY-NC 4.0).
Tadqiqot davri: Aprel–Noyabr 2025 dala tashriflari va korxona suhbatlari.
Tadqiqot mahsulotlari: Olma, nok, Koreys karami va turp.
Korxona namunasi: 14 korxona; olma 4, nok 4, Koreys karami 4, turp 2.
Miqyos tasnifi: Large (L), Medium (M), Small (S); yillik xomashyo qayta ishlash hajmiga ko‘ra.
Anonim korxona kodlari: Miqyos va mahsulot harflaridan tuzilgan; masalan L-A1, M-P, S-C.
Ma’lumot yig‘ish: Real jarayonlarni dala kuzatuvi, korxona mas’ullari bilan suhbat, yillik xomashyo/yon mahsulot miqdori va foydalanish/yo‘q qilish yo‘llari yozuvlari.
Standart jarayonni ishlab chiqish: Bir xil mahsulotni qayta ishlaydigan turli miqyosdagi korxonalarda umumiy uchraydigan asosiy jarayon bosqichlarini taqqoslash.
Statistik dastlabki ishlov: Oraliq shaklida berilgan umumiy yon mahsulot ulushlarini tahlilda oraliq o‘rta nuqtasi bilan ifodalash.
Tavsifiy statistika: O‘rtacha, median, minimum, maksimum va standart og‘ish.
Korrelyatsiya: Spearman rank correlation va Kendall's tau-b.
Korxona miqyosi kodlanishi: L=3, M=2, S=1.
Turp korrelyatsiyasi: Faqat ikkita yirik korxona bo‘lgani uchun amalga oshirilmadi.
Statistik dastur: SPSS version 27.0; correlation heatmap uchun R Studio version 4.6.0.
Figure 1–8: Korxona miqyosiga ko‘ra jarayon oqimlari va to‘rt mahsulot uchun standartlashtirilgan ishlab chiqarish sxemalari.
Figure 9: Agro-food by-product generation, processing and utilization pathways; BioRender.com yordamida tayyorlangan.
Figure 10: Korxona miqyosi bilan umumiy yon mahsulot ulushi uchun Spearman va Kendall korrelyatsiya heatmap-i.
Generative AI-dan foydalanish: Dala ma’lumotlariga asoslangan ayrim jarayon sxemalarini tayyorlashda ChatGPT, GPT-5.5, OpenAI ishlatilgani manbada ko‘rsatilgan.
Asosiy yirik-korxona yon mahsulot ulushlari: Olma %20–25; nok %35–43; Koreys karami %40–60; turp %20–42.
Asosiy statistik talqin: Korxona miqyosi bilan umumiy yon mahsulot ulushi uchun tahlil qilingan korrelyatsiyalar statistik ahamiyatga erishmagan.
Moliyalashtirish: Rural Development Administration joint research project, RS-2025-02215680.
Ma’lumot mavjudligi: Manbada alohida Data Availability Statement mavjud emas.
Manfaatlar to‘qnashuvi: Manbada alohida Conflict of Interest bayonoti mavjud emas; yo‘qligi taxmin qilinmagan.
Muallif hissalari: Manbada alohida CRediT/Author Contributions bo‘limi mavjud emas.
Etika/IRB: Manbada inson tadqiqotiga oid alohida etik kengash bayonoti mavjud emas.
Asosiy talqin chegarasi: Natijalar tanlangan korxonalarning dala ma’lumotlaridir; ular milliy umumiy yon mahsulot tonnaji, iqtisodiy texnik-iqtisodiy asoslanganlik, resursga aylantirishning ekologik hayot sikli ta’siri yoki barcha korxona miqyoslarida sababiy miqyos ta’siri sifatida talqin qilinmasligi kerak.
Izoh qoldiring
E-pochta manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy maydonlar * bilan belgilangan