Тамак-ашты кайра иштетүүнүн кошумча продуктусу (food by-product) — айыл чарба чийки затын максаттуу тамак-аш продуктусуна айландыруу учурунда негизги продуктудан тышкары пайда болгон жана түздөн-түз акыркы продукт катары колдонулбаган, бирок тиешелүү сапат, коопсуздук жана камсыздоо шарттарында кайра ресурс катары пайдаланылышы мүмкүн болгон материал. Бул талаа изилдөөсү Түштүк Кореяда алма, алмурут, Корея капустасы жана чамгыр иштеткен ишканаларда өндүрүш процесстерин, кошумча продукт пайда болуучу чекиттерди, пайда болуу үлүштөрүн жана учурдагы пайдалануу/жок кылуу жолдорун ишкана масштабына жараша караган. Алма, алмурут жана Корея капустасы боюнча төрттөн, чамгыр боюнча экиден, жалпысынан 14 ишкана талаа сапарлары жана маектер аркылуу изилденип; реалдуу ишкана агымдарынын негизинде продукт боюнча стандартташтырылган процесстер түзүлгөн.

Ири масштабдагы ишканаларда жылдык жалпы кошумча продукт үлүшү булактын кыскача маалыматына ылайык алмада %20–25, алмурутта %35–43, Корея капустасында %40–60 жана кайра иштетилген чамгырда %20–42 чегинде болгон. Мөмөлөрдө негизги кошумча продукт, өзгөчө, пресстөө учурунда пайда болгон pomace болсо, жашылчаларда кошумча продукттар түшүм жыйноо, алдын ала иштетүү, сорттоо, аарчуу, туздоо жана жуу сыяктуу көптөгөн баскычтарга таралган. Кошумча продукттардын олуттуу бөлүгү азыр да мал азыгы, компост же калдыктарды башкаруу жолдоруна кетүүдө; жогорку кошумча нарктуу тамак-аш жана өнөр жай чийки заты катары пайдалануу чектелүү бойдон калууда.

Ишкана масштабы менен жалпы кошумча продукт пайда болуу үлүшүнүн ортосунда Spearman жана Kendall анализдери жүргүзүлгөн, бирок изилденген үлгүдө статистикалык жактан маанилүү байланыш көрсөтүлгөн эмес. Ошондуктан жогорку же төмөн корреляция коэффициенттери себептик же жалпылоого боло турган масштаб таасири катары чечмеленбеши керек. Бул изилдөө улуттук кошумча продукт көлөмүнүн толук инвентаризациясы эмес; кошумча продукттарды чогултуу, сапатты башкаруу, ресурска айландыруу жана келечектеги моделдөө иштерине ишкана деңгээлинде базалык маалымат берген талаа изилдөөсү болуп саналат.

Изилдөөнүн негизги көйгөйү

Тамак-аш өндүрүшүндө чийки заттын баары акыркы продуктуга айланбайт. Мөмөлөрдө сорттоо, майдалоо, пресстөө жана чыпкалоо; жашылчаларда түшүм жыйноо, сырткы жалбырактарды ажыратуу, кесүү, аарчуу, туздоо жана жуу сыяктуу баскычтар ар түрдүү көлөмдө органикалык кошумча продукт жаратат. Бул материалдардын бир бөлүгүндө азыктык же функционалдык компоненттер болгонуна карабастан, алар үзгүлтүксүз бөлүнүп алынбаса, ылайыктуу шартта сакталбаса же туруктуу камсыздоо системасы түзүлбөсө, төмөн нарктуу тоют/компост колдонмолоруна же калдыктарды жок кылууга жөнөтүлөт.

Изилдөө караган боштук — мурунку иштердин көпчүлүгү кошумча продукттардын курамына, антиоксиданттык касиеттерине же функционалдык колдонуу мүмкүнчүлүгүнө көңүл бурса, реалдуу фабрикаларда кайсы процесс баскычында, кандай кошумча продукт, болжол менен канча пайда болору жана ишканалар аны кантип башкарары тууралуу талаа маалыматтарынын чектелүү болушу.

Тамак-ашты Кайра Иштетүүдөгү Кошумча Продукттарды Ресурска Айландыруу Эмнени Билдирет?

Тамак-ашты кайра иштетүүдөгү кошумча продукттарды ресурска айландыруу — негизги өндүрүш процессинен чыккан pomace, кабык, сырткы жалбырак, тамыр-сабак бөлүгү, чыпкалоо калдыгы же окшош материалдарды жөн гана жок кылуунун ордуна, сапат жана коопсуздук шарттары камсыздалганда тамак-аш чийки заты, функционалдык материал, биологиялык ресурс, тоют, компост же башка өнөр жай киргизүүлөрү катары көзөмөлдөнгөн түрдө кайра пайдалануу; бул изилдөө өзгөчө жогорку нарктуу пайдалануу үчүн туруктуу чогултуу, стандартташтыруу жана туруктуу чийки зат камсыздоосу алдын ала шарт экенин баса белгилейт.

Эмне үчүн алма, алмурут, Корея капустасы жана чамгыр тандалган?

Булактагы изилдөө бул төрт продуктуну Түштүк Кореяда өндүрүү жана кайра иштетүү көлөмү жогору болгон негизги айыл чарба продукттарынын катарына киргизген. Изилдөөдө колдонулган улуттук статистика боюнча 2024 өндүрүшү алма үчүн болжол менен 460 миң тонна, алмурут үчүн 178 миң тонна, Корея капустасы үчүн 1,948 миллион тонна жана чамгыр үчүн 1,035 миллион тонна деңгээлинде болгон.

Бул продукттар ошол эле учурда ар башка кайра иштетүү логикасын билдирет. Алма жана алмурут негизинен шире/пресстөө процесстери менен, Корея капустасы kimchi өндүрүш чынжыры менен, чамгыр болсо сорттолгон-аарчыган тамыр продуктусун өндүрүү менен изилденген. Ошентип, бир гана өндүрүш тибине көз каранды болбогон ар түрдүү кошумча продукт пайда болуу үлгүлөрү салыштырылган.

Талаа үлгүсү кантип түзүлгөн?

Ишканалар жылдык чийки зат иштетүү көлөмүнө жараша L, M жана S коддору менен классификацияланган. Макала бул класстар үчүн универсалдуу тонна/жыл чектерин аныктабайт; иш жүзүндө изилденген ишканалардын иштетүү көлөмдөрү Table 2-де өз-өзүнчө берилет. Ошондуктан L/M/S коддору изилдөө үлгүсүнүн ичиндеги ишкана масштабынын класстары катары чечмелениши керек.

Изилдөө Апрель–Ноябрь 2025 мезгилинде талаа сапарларын жана ишкана жооптуулары менен маектерди бирге колдонгон. Реалдуу өндүрүш агымы, кошумча продукт пайда болгон баскыч, материалдын формасы, көлөмү жана акыркы пайдалануу/жок кылуу жолу катталган.

Ишканалар эмне үчүн анонимдүү коддолгон?

Булак компания аттарын жарыялоонун ордуна ишкана масштабы менен продукт түрүн бириктирген анонимдүү коддорду колдонгон. Мисалы, L-A1 биринчи ири алма ишканасын, M-P орто масштабдагы алмурут ишканасын, S-C кичине Корея капустасы ишканасын билдирет. Ошентип, процесс жана көлөм салыштырылганда ишкананын ким экени түздөн-түз ачылган эмес.

Стандартташтырылган өндүрүш процесси кантип түзүлгөн?

Изилдөөчүлөр бир эле продуктуну иштеткен ар башка масштабдагы ишканалардын реалдуу процесс агымдарын салыштырып, жалпы кайталанган негизги баскычтардын негизинде продукт боюнча стандарт процесс түзгөн. Максат бир фабриканын так көчүрмөсүн түзүү эмес, кошумча продукт кайсы жерде пайда болорун системалуу көрсөтө ала турган жалпы өндүрүш каркасын чыгаруу болгон.

Ишкана масштабы процесс түзүлүшүн кантип өзгөрткөн?

Алма жана алмурутта негизги процесс каркасы ишкана көлөмүнө карабай окшош бойдон калган, бирок ири ишканаларда жуу, пресстөө же чыпкалоо көбүрөөк баскычтарга бөлүнүп, автоматташтыруу көбүрөөк өнүккөнү байкалган. Орто жана кичине ишканаларда айрым баскычтар бириктирилген же жөнөкөйлөштүрүлгөн.

Корея капустасында да ири ишканалар өзгөчө сорттоо жана жуу процесстерин көбүрөөк кичи баскычтарга бөлгөнү; орто жана кичине ишканалар жөнөкөйрөөк процесстерди колдонгону билдирилген. Чамгыр үлгүсүндө болгону эки ири ишкана болгондуктан ири-орто-кичине масштаб салыштыруусу жүргүзүлгөн эмес.

Булактагы сүрөттөрдө жасалма интеллектти колдонуу

Макаланын метод бөлүмүндө талаа маалыматтарынан түзүлгөн айрым процесс схемаларынын түшүнүктүүлүгүн жогорулатуу максатында generative AI куралы катары ChatGPT, GPT-5.5, OpenAI колдонулганы айтылат. Figure 9 болсо BioRender.com менен даярдалган. Бул куралдар талаа маалыматтарынын ордун баскан эмес; процесс маалыматын визуалдык көрсөтүүдө колдонулган.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Кошумча продукт пайда болуу үлүшү кантип аныкталган?

Ишканалардан жыл сайын пайда болгон кошумча продукт түрү жана көлөмү суралып, ар бир процесс баскычындагы кошумча продукт түрү классификацияланып, чийки затка карата пайыздык кошумча продукт үлүшү катталган. Көлөмдөр компания берген жазууларга жана талаа маектерине негизделген.

Айрым ишканалар жалпы кошумча продукт үлүшүн бир гана маанинин ордуна “%20–25” же “%30–35” сыяктуу диапазон түрүндө билдиргендиктен, статистикалык анализде бул диапазондордун орто чекиттери колдонулган. Бул детал Table 7-деги минимум, максимум, орточо жана медиана маанилерин чечмелөө үчүн маанилүү.

Ири ишканаларда жылдык жалпы кошумча продукт үлүшү

Алманы кайра иштетүүдөгү кошумча продукттар

Алманы кайра иштеткен ишканаларда үч негизги кошумча продукт түрү аныкталган: сорттоодо бөлүнгөн жегенге жараксыз же коммерциялык баасы жок мөмөлөр, пресстөөдө пайда болгон алма pomacesi жана чыпкалоо калдыктары.

Бул процесс пайыздары механикалык түрдө кошулбашы керек; булак таблицасы аларды ишканалар процесс баскычтарында билдирген үлүштөр катары берет жана өзүнчө жалпы кошумча продукт мамычасын көрсөтөт.

Алма pomacesi пайдалануу жолдоруна тоют, компост жана жер семирткич катары колдонуу кирсе, айрым сорттоо же чыпкалоо калдыктары өнөр жай калдыгы же агынды суу катары башкарылган.

Алмурутту кайра иштетүүдөгү кошумча продукттар

Алмуруттагы негизги кошумча продукт дагы pomace. Ири ишканалардын биринде сорттоодон чыккан жегенге жараксыз бөлүк %5–8, экинчи пресстөө pomacesi болжол менен %32–35 деп билдирилген; жалпы кошумча продукт үлүшү %37–43 деп көрсөтүлүп, пресстөө басымына жараша %55-ке чейин жетиши мүмкүн экени белгиленген.

Башка ишканаларда алмурут pomacesi үлүшү болжол менен %35, %55 жана %20–28 сыяктуу ар башка маанилерди көрсөткөн. Бул кең айырмачылык булак авторлору тарабынан чийки зат сапаты, пресстөө ыкмасы жана жабдуунун иштөө шарттарындагы өзгөрмөлүүлүк менен байланышкан.

Алмурут кошумча продукттарынын бир бөлүгү мал азыгы, компост же башка тамак-аш өндүрүүчүлөрүнүн киргизүүсү катары колдонулган; айрым ишканаларда болсо азык-түлүк калдыгы, полигонго көмүү же тоңдуруп сактоо жолдору байкалган.

Корея капустасын кайра иштетүүдөгү кошумча продукттар

Корея капустасында кошумча продукт бир гана баскычта топтолгон эмес. Сырткы жалбырактар, жашыл жалбырактар, сабак/тамыр түбү, капустанын өзөгү, туздалган капуста бөлүктөрү, жуу учурунда бөлүнгөн бөлүктөр жана татымал кошуу учурунда пайда болгон калдыктар ар кандай процесс чекиттеринде чыккан.

Айрым ири ишканалар жашыл жалбырактардын белгилүү бөлүгүн тамак-аш өндүрүүчүлөрүнө бергенине карабастан, олуттуу көлөмдөр калдыктар катары башкарылып келген. Түшүм жыйноодон калган сырткы жалбырак жана сабак бөлүктөрүн талаада калтыруу же көмүү да байкалган практикалардын катарына кирген.

Булак авторлору нымдуулугу жогору капуста кошумча продукттарын көзөмөлсүз бөлмө температурасында сактоо бузулуу жана микробиологиялык коркунуч жагынан көйгөй жаратышы мүмкүн экенин, ресурска айландыруу үчүн муздатуу, кургатуу же башка туруктуулукка келтирүү баскычтары менен бирге сапат жана гигиена стандарттары зарыл экенин талкуулашкан.

Чамгырды кайра иштетүүдөгү кошумча продукттар

Чамгыр кошумча продукттары жалбырактардан, сатыкка жараксыз чамгырлардан, тамырдын эки уч бөлүгүнөн жана аарчуу учурунда чыккан кабыктан турат.

L-R1-де изилденген кошумча продукттар полигонго жөнөтүлгөнү, L-R2-де аарчуу кошумча продуктусу өнөр жай калдыгы катары иштетилгени билдирилген. Чамгыр үчүн болгону эки ири ишкана болгондуктан масштаб таасирин анализдөөгө мүмкүн болгон эмес.

Медианалык Жалпы Кошумча Продукт Үлүшү Эң Жогору Кайсы Продуктта Болгон?

Table 7-де диапазон маанилеринин орто чекиттери колдонулуп эсептелген ишкана деңгээлиндеги сүрөттөөчү статистика боюнча медианалык жалпы кошумча продукт үлүшү эң жогору продукт алмурут болгон (%43,8); ал эми орточо жалпы кошумча продукт үлүшү эң жогору продукт Корея капустасы (%40,0), демек “эң жогору” деген жыйынтык колдонулган статистикага жараша өзгөрөт.

Бул таблица булак тарабынан диапазон түрүндө берилген ишкана маанилери орто чекитке айландырылгандан кийин эсептелгендиктен, мисалы чамгырдагы 38,5 же Корея капустасындагы 55,0 мааниси чийки диапазондун жогорку чеги эмес, статистикалык анализге киргизилген өкүлчүлүктүү орто чекит мааниси.

Статистикалык анализ кантип жүргүзүлгөн?

Ишкана масштабы L=3, M=2 жана S=1 деп коддолгон. Диапазон түрүндө берилген жалпы кошумча продукт үлүштөрү орто чекитке айландырылган. Ар бир продукт үчүн орточо, медиана, минимум, максимум жана стандарттык четтөө эсептелген.

Үлгү кичине болгондуктан ишкана масштабы менен жалпы кошумча продукт үлүшүнүн байланышы үчүн Spearman rank correlation жана Kendall's tau колдонулган. Чамгырда болгону эки ири ишкана болгондуктан бул продукт үчүн корреляция тести жүргүзүлгөн эмес.

Heatmap-тан тышкаркы анализдер SPSS version 27.0, корреляция heatmap-и болсо R Studio version 4.6.0 менен даярдалган.

Ишкана Масштабы Кошумча Продукт Пайда Болуу Үлүшүн Аныктайбы?

Бул изилдөөнүн чектелүү талаа үлгүсүндө ишкана масштабы менен жалпы кошумча продукт үлүшүнүн ортосунда статистикалык жактан маанилүү байланыш көрсөтүлгөн эмес; алма терс, алмурут жана Корея капустасы оң корреляция коэффициенттерин бергенине карабастан, бардык тесттерде p>0,05 болгон жана чамгыр боюнча болгону ири ишканалар бар болгондуктан масштаб корреляциясы эсептелген эмес.

Айрыкча Корея капустасында коэффициенттердин 1-ге жакын көрүнүшү күчтүү үлгү бардай таасир калтырышы мүмкүн; бирок n өтө кичине болгондуктан p маанилери маанилүүлүк чегинен өткөн эмес. Бул жыйынтык “байланыш жок” деген так далил да эмес. Туурараак чечмелөө — учурдагы үлгү ишкана масштабынын таасирин ишенимдүү аныктоого жетишсиз.

Учурдагы кошумча продукт пайдалануу жолдору

Ресурска айландырууга тоскоол болгон талаа көйгөйлөрү

Булак авторлору, өзгөчө орто жана кичине ишканаларда сактоо аянтынын чектелиши, гигиенаны башкаруунун татаалдыгы жана туруктуу логистикалык тармактын жоктугу өзүнчө чогултуу жана ресурска айландырууну чектей турганын белгилешет.

Алмурут pomacesi сыяктуу материалдардын ар кандай ишканаларда ар башка мезгилде жана көлөмдө пайда болушу, курамы туруктуу жана көлөмү үзгүлтүксүз чийки зат менен камсыздоону кыйындатат. Булак ушул себептен аймактык чогултуу жана консолидация системаларын маанилүү деп эсептейт.

Корея капустасы жана чамгыр сыяктуу нымдуулугу жогору продукттарда сапаттын жоголушу тез болушу мүмкүн болгондуктан муздак сактоо, кургатуу же башка алдын ала иштетүүлөр; микробиологиялык коопсуздук, пестицид/оор металл контролу жана стандартташтырылган сактоо/ташуу жол-жоболору менен бирге бааланышы керек.

Мыйзамдар жана айланма экономика контексти

Булактагы талкууда Түштүк Кореяда көптөгөн agro-food by-product материалдары калдыктар боюнча мыйзамдарда өсүмдүк калдыгы катары бааланышы аларды тамак-аш же өнөр жай чийки заты катары кайра пайдаланууну административдик жактан кыйындатышы мүмкүн экени айтылат. Авторлор айланма ресурс статусун өнүктүрүүнү жана кайра иштетүү/upcycling практикаларын жеңилдетүүчү жөнгө салуучу жана өнөр жай колдоосун кеңейтүүнү сунушташат.

Figure 9-дун илимий билдирүүсү

Figure 9 изилдөөнүн бөлүнгөн жыйынтыктарын бир ресурс чынжырына бириктирет: айыл чарба чийки затын өндүрүү → ишканага кирүү → өндүрүш/кайра иштетүү → кошумча продукт пайда болуу → чогултуу жана сактоо → учурдагы тоют/компост/калдык жолдору → жогорку кошумча нарктуу ресурска айландыруу жана туруктуу чийки зат камсыздоо системасы.

Figure 9 BioRender.com менен даярдалган. Verianla үчүн бул визуалдын айырмаланган түзүлүшү же платформанын активдери көчүрүлбөшү керек; булакта сүрөттөлгөн илимий агым гана жаңы жана көз карандысыз визуалдык архитектура менен кайра курулушу керек.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• Алма жана алмурутту кайра иштетүү процесстеринде негизги кошумча продукт, өзгөчө, пресстөө баскычында пайда болгон pomace болуп саналат.
• Корея капустасы жана чамгыр кошумча продукттары өндүрүштүн бир нече баскычына таралат.
• Ири ишканаларда кошумча продукт үлүштөрү продуктка жараша олуттуу өзгөрөт.
• Ишкана көлөмү процесс деталдуулугу жана автоматташтыруу даражасы менен байланыштуу.
• Кошумча продукттардын олуттуу бөлүгү азыр да тоют, компост же калдыктар аркылуу башкарылууда.
• Table 7 ишканалар арасында продукт боюнча ар башка кошумча продукт деңгээлдери бар экенин көрсөтөт.
• Изилденген үлгүдө ишкана масштабы менен жалпы кошумча продукт үлүшүнүн ортосунда статистикалык жактан маанилүү корреляция көрсөтүлгөн эмес.
• Стандартташтырылган процесс карталары кошумча продукт кайсы жерде пайда болорун жана келечекте кайсы баскычта өзүнчө чогултууга болорун аныктоо үчүн базалык маалымат берет.

Изилдөө колдобогон жыйынтыктар

• Кореяда жылдык жалпы алма, алмурут, Корея капустасы же чамгыр кошумча продукт тоннажы бул изилдөөдө эсептелген эмес.
• Изилденген 14 ишкана өлкө боюнча өкүлчүлүктүү кокустук улуттук үлгү эмес.
• Жогорку корреляция коэффициенти ишкана масштабынын кошумча продукт үлүшүнө себептик таасирин далилдебейт.
• Кошумча продукттарды жогорку кошумча нарктуу продуктка айландыруунун экономикалык пайдалуулугу бул изилдөөдө текшерилген эмес.
• Тамак-аш чийки заты катары колдонулуучу бардык кошумча продукттардын микробиологиялык, химиялык же токсикологиялык коопсуздугу ырасталган эмес.
• Стандартташтырылган процесстер бардык фабрикалардын милдеттүү же оптималдаштырылган процесстери эмес; алар талаа ишканаларындагы жалпы баскычтардан чыгарылган изилдөө схемалары.
• Ресурска айландыруу мүмкүнчүлүгү белгилүү бир коммерциялык продукт ийгиликтүү дегенди билдирбейт.

Бул Жыйынтыктар Кореядагы Жалпы Улуттук Кошумча Продукт Көлөмүн Көрсөтөбү?

Жок. Изилдөө белгилүү өндүрүш аймактарында талаа сапары мүмкүн болгон 14 ишкананын процесстерин жана кошумча продукт үлүштөрүн карайт; кокустук улуттук тандоо, бардык ишканалардын инвентаризациясы же продукт боюнча өлкө деңгээлинде тоннаж экстраполяциясы жүргүзүлгөн эмес, ошондуктан жыйынтыктарды улуттук жалпы кошумча продукт көлөмү катары чечмелөөгө болбойт.

Негизги методологиялык чектөөлөр

Биринчи чектөө — үлгү көлөмү. Алма, алмурут жана Корея капустасында болгону төрттөн ишкана, чамгырда эки ишкана бар. Бул түзүлүш өзгөчө корреляция тесттеринин статистикалык күчүн чектейт.

Экинчи чектөө — үлгү тандоо. Ишканалар талаа сапарынын мүмкүнчүлүгү жана өндүрүш аймактары эске алынып тандалган; өлкө боюнча ыктымалдык негизиндеги тандоо жүргүзүлгөн эмес.

Үчүнчү чектөө — көлөм маалыматынын бир бөлүгү ишканалардын жазууларынан жана маектерден алынганы. Айрым жалпы үлүштөр бир так сан менен эмес, диапазон түрүндө берилген жана статистикалык анализде орто чекитке айландырылган.

Төртүнчү чектөө — чамгыр үлгүсү. Болгону эки ири ишкана изилденгендиктен ишкана масштабынын таасири бааланган эмес.

Бешинчи чектөө — изилдөө кошумча продукттардын курам/сапат коопсуздугун лабораторияда түздөн-түз өлчөгөн эмес. Ресурска айландыруу үчүн сунушталган гигиена жана сапат талаптары талаа байкоолору жана адабият контекстинде талкууланган.

Келечектеги изилдөөлөр үчүн тыянак

Булак көбүрөөк ишканаларды жана кеңири географиялык үлгүнү камтыган маалымат базаларын түзүүнү; кошумча продукт көлөмү, сапат өзгөрмөлүүлүгү жана сезондуулук сыяктуу факторлорду бирге көзөмөлдөөнү; чогултуу жана сактоо системаларын стандартташтырууну жана жогорку нарктуу колдонуу үчүн техникалык/экономикалык моделдерди иштеп чыгууну зарыл деп эсептейт.

Ошондуктан изилдөөнүн илимий баалуулугу “канча калдык чыгат?” деген суроого гана жооп берүүсүндө эмес; кайсы процесс чекитинде кайсы материал пайда болорун көрүнүктүү кылып, келечекте түзүлүшү мүмкүн болгон кошумча продукт камсыздоо чынжырынын картасын чыгарууда жатат.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска изилдөө: A Study on the Characteristics of By-Product Generation during Food Manufacturing and Processing: Apples, Pears, Korean Cabbage, and Radishes

Кореяча аталышы: 식품 제조･가공 부산물 발생 특성에 관한 연구: 사과, 배, 배추, 무를 대상으로

Авторлор: Mi Jin Kim; Hyo Jun Won; Hee Sun Yang; Sung Hyen Lee; Seung-Yeob Song; Mina Kim; Ae-Jin Choi.

Жооптуу автор: Ae-Jin Choi.

Мекеме: Department of Food Resources Development, National Institute of Crop and Food Science, Rural Development Administration, Republic of Korea.

Журнал: Journal of the Korean Society of Food Science and Nutrition / 한국식품영양과학회지.

Жарыялаган уюм: The Korean Society of Food Science and Nutrition.

Том / саны / беттер: 55(7), 626–638.

Жыл: 2026.

DOI: 10.3746/jkfn.2026.55.7.626.

Received: 25 Март 2026.

Revised: 4 Июнь 2026.

Accepted: 16 Июнь 2026.

Булак түрү: Рецензияланган талаа изилдөөсү; тамак-ашты кайра иштетүү процесстери жана кошумча продукт пайда болушу боюнча сүрөттөөчү/байкоочу изилдөө.

Лицензия: Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 (CC BY-NC 4.0).

Изилдөө мезгили: Апрель–Ноябрь 2025 талаа сапарлары жана ишкана маектери.

Изилдөө продукттары: Алма, алмурут, Корея капустасы жана чамгыр.

Ишкана үлгүсү: 14 ишкана; алма 4, алмурут 4, Корея капустасы 4, чамгыр 2.

Масштаб классификациясы: Large (L), Medium (M), Small (S); жылдык чийки зат иштетүү көлөмүнө жараша.

Анонимдүү ишкана коддору: Масштаб жана продукт тамгаларынан түзүлгөн; мисалы L-A1, M-P, S-C.

Маалымат чогултуу: Реалдуу процесстерди талаада байкоо, ишкана өкүлдөрү менен маек, жылдык чийки зат/кошумча продукт көлөмү жана пайдалануу/жок кылуу жолдору тууралуу жазуулар.

Стандарт процессти иштеп чыгуу: Бир эле продуктуну иштеткен ар башка масштабдагы ишканаларда жалпы көрүнгөн негизги процесс баскычтарын салыштыруу.

Статистикалык алдын ала иштетүү: Диапазон түрүндө берилген жалпы кошумча продукт үлүштөрүн анализде диапазондун орто чекити менен көрсөтүү.

Сүрөттөөчү статистика: Орточо, медиана, минимум, максимум жана стандарттык четтөө.

Корреляция: Spearman rank correlation жана Kendall's tau-b.

Ишкана масштабын коддоо: L=3, M=2, S=1.

Чамгыр корреляциясы: Болгону эки ири ишкана болгондуктан жүргүзүлгөн эмес.

Статистикалык программа: SPSS version 27.0; correlation heatmap үчүн R Studio version 4.6.0.

Figure 1–8: Ишкана масштабына жараша процесс агымдары жана төрт продукт үчүн стандартташтырылган өндүрүш схемалары.

Figure 9: Agro-food by-product generation, processing and utilization pathways; BioRender.com менен даярдалган.

Figure 10: Ишкана масштабы менен жалпы кошумча продукт үлүшү үчүн Spearman жана Kendall корреляция heatmap-и.

Generative AI колдонуу: Талаа маалыматтарына негизделген айрым процесс схемаларын даярдоодо ChatGPT, GPT-5.5, OpenAI колдонулганы булакта көрсөтүлгөн.

Негизги ири-ишкана кошумча продукт үлүштөрү: Алма %20–25; алмурут %35–43; Корея капустасы %40–60; чамгыр %20–42.

Негизги статистикалык чечмелөө: Ишкана масштабы менен жалпы кошумча продукт үлүшү үчүн талданган корреляциялар статистикалык маанилүүлүккө жеткен эмес.

Каржылоо: Rural Development Administration joint research project, RS-2025-02215680.

Маалымат жеткиликтүүлүгү: Булакта өзүнчө Data Availability Statement жок.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Булакта өзүнчө Conflict of Interest билдирүүсү жок; анын жоктугу божомолдонгон эмес.

Авторлордун салымы: Булакта өзүнчө CRediT/Author Contributions бөлүмү жок.

Этика/IRB: Булакта адам катышкан изилдөө боюнча өзүнчө этикалык кеңеш билдирүүсү жок.

Негизги чечмелөө чеги: Жыйынтыктар тандалган ишканалардын талаа маалыматтары болуп саналат; алар улуттук жалпы кошумча продукт тоннажы, экономикалык негиздүүлүк, ресурска айландыруунун экологиялык жашоо циклине таасири же бардык ишкана масштабдарындагы себептик масштаб таасири катары чечмеленбеши керек.